Przedmiotem wynalazku jest srodek chwastobójczy do niszczenia gluchego owsa w uprawach zbóz. Gluchy owies (Avena fatua) jest najbardziej rozpowszechnionym chwastem na swiecie, w coraz wiekszym stopniu zagrazajacym uprawom zbóz i powodujacym powazne straty. Znana grupa zwiazków wykazujacych silne dzialanie niszczace gluchy owies oraz wyrazna selektywnosc w stosunku do zbóz sa N,N-dwupodstawione pochodne alaniny, wystepujace np. w srodku chwastobójczym pod nazwa „SuffiK^ stosowanym w uprawach pszenicy lub „Barnon" stosowanym w uprawach jeczmienia. Z opisu patentowego RFN nr 2333414 znane sa trójskladnikowe mieszaniny chwastobójcze zawierajace, oprócz dwóch herbicydów, N,N-dwupodstawiona pochodna alaniny, wykazujace dzialanie synergistyczne w niszczeniu gluchego owsa. Jednakze niszczenie chwastów na duza skale srodkami trójskladnikowymi jest stosunkowo kosztowne, brak natomiast w cytowanym opisie informacji odnosnie srodków dwuskladnikowych. W opisie patentowym RFN nr 2336444 wspomina sie wprawdzie mieszanine skladajaca sie z bentazonu (czyli 2.2-dwutlenku 3-izopropylo- lH,2,l,3-benzotiazyn- (4/3H-onu) ibenzyloprop- etylu (N-3,4-dwuchlorofenylo/- N-benzoiloamino- propionianu etylu) o dzialaniu synergistycznym w niszczeniu gluchego owsa, lecz nie ma wzmianki lub sugestii na temat selektywnosci takiej mieszaniny wzgledem roslin zbozowych. Obecnie nieoczekiwanie stwierdzono, ze mozna uzyskac dwuskladnikowa mieszanine o synergistycznym dzialaniu niszczacym gluchy owies a przy tym o wysokiej selektywnosci wzgledem zbóz. Wedlug wynalazku srodek chwastobójczy jako substancje czynne zawiera 2,2-dwutlenek 3-izopropylo- lH-2,l,3-benzotiazyn- (4),3H-onu i N,N-dwupodstawiona pochodna alaniny o wzorze ogólnym 1, w którym Y oznacza atom chloru, Z oznacza atom fluoru, X oznacza atom tlenu lub siarki, a R oznacza grupe -ORi, w której Ri oznacza atom wodoru, atom metalu tworzacego sól lub jon amoniowy ewentualnie podstawiony grupa alkilowa, ewentualnie podstawiona grupe alkilowa, cykloalkilowa, arylowa, alkenylowa lub alkiloarylowa, albo oznacza grupe -SR2, w której R2 oznacza ewentualnie podstawiona grupe alkilowa, cykloalkilowa, arylowa, alkenylowa lub alkiloarylowa, albo oznacza grupe -NR3R4 lub -ON=CR3R4, w których R3 i R* niezaleznie oznaczaja atom wodoru, grupe hydroksy, ewentualnie podstawiona grupe alkilowa, alkenylowa, arylowa,2 103 511 alkiloarylowa, heterocykliczna, alkoksy, alkilotio lub aminowa, albo R3 i R4 razem oznaczaja grupe polimetyle- nowa, która w lancuchu weglowym moze zawierac jeden lub wiecej heteroatomów. W dalszej czesci opisu i w przykladach 2,2-dwutlenek 3-izopropylo- lH-2,l,3-benzotiadiazyn-(4), 3H-onu bedzie okreslany w skrócie jako dwutlenek. Korzystnymi podstawnikami pochodnej alaniny oprócz wymienionego chloru i fluoru, sa grupa alkilowa o 1-4 atomach wegla lub grupa alkoksy o 1-4 atomach wegla. Odpowiednimi grupami alkilowymi, alkenylo- wymi, alkoksy, alkilotio we wzorze 1 sa grupy zawierajace do 6 atomów wegla. Odpowiednimi grupami arylowymi, alkiloarylowymi, cykloalkilowymi, heterocyklicznymi i polimetylenowymi sa grupy zawierajace do atomów wegla, korzystnie do 7 atomów wegla. Jako heteroatomy w grupie polimetylenowej lub heterocyk- ~ ntótepowac atomy tlenu, azotu lub siarki, korzystnie jeden lub dwa atomy tlenu i/lub azotu. myfctadr N,N-dwupodstawionych pochodnych alaniny o wzorze 1 oraz sposoby ich wytwarzania mozna znalezc w nasfepujacych opisach patentowych RFN DOS nr 1643527, RFN DOS nr 2109910, RFN DOS nr 2303029, RIN DOS nr 2349970, RFN DOS nr 2504319, RFN DOS nr 2460691. SzCzigBfofe korzystnymi pochodnymi alaniny sa zwiazki o wzorze ogólnym 2, w którym Y i Z maja wyzej podane znaczenia, a R oznacza atom wodoru lub grupe alkilowa zawierajaca do 6 atomów wegla, np. grupe metylowa, etylowa lub izopropylowa. Sposród tych zwiazków jedna z najkorzystniejszych substancji do niszczenia gluchego owsa w uprawach jeczmienia jest zwiazek o wzorze ogólnym 2, w którym R oznacza gripe izopropylowa. Jedna z najkorzystniejszych substancji czynnych do stosowania w uprawach pszenicy jest zwiazek o wzorze 2, w którym R oznacza grupe metylowa. Pochodne alaniny moga wystepowac w postaciach optycznie czynnych i ogólnie biorac najbardziej aktywny jest izomer lewoskretny. Tam, gdzie to jest wlasciwe, pochodna alaniny mozna wykorzystywac w srodku wedlug wynalazku w jej najbardziej aktywnej postaci. Przeprowadzone badania srodka chwastobójczego wedlug wynalazku przy róznych dawkach wykazuja, ze w stosunku do gluchego owsa charakteryzuje go efekt synergistyczny. Jest to nieoczekiwanie stwierdzenie wobec faktu, ze jeden z jego skladników aktywnych, to znaczy dwutlenek, nie ma dzialania niszczacego w stosunku do gluchego owsa. Poza tym, mimo zwiekszonego dzialania niszczacego w stosunku do gluchego owsa, srodek wedlug wynalazku zasadniczo .nie wykazuje wiekszego dzialania wzgledem zbóz, dzieki czemu moze byc bezpiecznie stosowany jako selektywny herbicyd do niszczenia gluchego owsa w uprawach zbóz. Wynalazek umozliwia niszczenie gluchego owsa w uprawach zbóz w rozmaitych stadiach rozwoju przez stosowanie go na ulistnienie po wzejsciu. Gluchy owies mozna niszczyc w uprawach zbozowych przy uzyciu srodka w dawce 0,25 do 2,0 kg/ha, w którym wagowy stosunek pochodnej alaniny do dwutlenku wynosi 10,2 do 1:25, korzystnie 10,5 do 1:15. Srodek chwastobójczy wedlug wynalazku moze zawierac nosnik, substancje powierzchniowo czynna lub oba te dodatki. Ulatwia to stosowanie srodka w pozadanych dawkach na obszarach zachwaszczonych gluchym owsem. Stosowany tu termin „nosnik" oznacza stala lub plynna, organiczna lub nieorganiczna substancje syntetyczna lub pochodzenia naturalnego. Typowymi nosnikami stalymi sa naturalne i syntetyczne glinie i krzemiany, np. naturalne krzemionki, takie jak ziemie okrzemkowe, oraz glinokrzemiany, takie jak kaolinity, montmorylonity i miki. Typowymi nosnikami plynnymi sa ketony, np. metylocykloheksanon, weglowodory aromatyczne, np. metylonaftaleny, frakcje naftowe, takie jak ksyleny z ropy naftowej i lekkie oleje mineralne, oraz schlorowane weglowodory, jak np. czterochlorek wegla. Czesto nadaja sie mieszaniny cieczy. Srodek moze zawierac jedna lub wiecej substancji powierzchniowo czynnych i/lub spoiw. Jako substancja powierzchniowo czynna moze wystepowac jonowy lub niejonowy czynnik emulgujacy, dyspergujacy lub zwilzajacy. Srodek moze zawierac dowolna substancje powierzchniowo czynna stosowana zazwyczaj w srodkach chwastobójczych lub owadobójczych. Przykladami odpowiednich substancji powierzchniowo czynnych sa sole sodowe lub wapniowe polikwasów akrylowych i kwasów lignosulfonowych, produkty kondensacji kwasów tluszczowych lub amin alifatycznych lub amidów zawierajacych co najmniej 12 atomów wegla w czasteczce z tlenkiem etylenu i/lub tlenkiem propylenu; estry kwasu tluszczowego z gliceryna, sorbitem, sacharoza lub pentaerytrytem, ich kondensaty z tlenkiem etylenu i/lub propylenu; produkty kondensacji alkoholi tluszczo¬ wych lub alkilofenoli, np. p-oktylofenolu lub p-oktylokrezolu, z tlenkiem etylenu i/lub tlenku propylenu, siarczany lub sulfoniany tych produktów kondensacji, sole metali alkalicznych lub ziem alkalicznych, korzystnie sole sodowe, estrów kwasu siarkowego lub sulfonowego zawierajacych co najmniej 10 atomów wegla w czastecz¬ ce, np. laurylosiarczan sodowy, H-rz.-alkilosiarczany sodowe, sole sodowe sulfonowanego oleju kastorowego i alkiloarylosulfoniany sodowe, takie jak dodecylobenzenosulfonian sodowy, oraz polimery tlenku etylenu i kopolimery tlenku etylenu i tlenku propylenu. Wynalazek obejmuje równiez wodne dyspersje i emulsje, uzyskane np. przez rozcienczenie woda zwilzalne- go proszku lub koncentratu wedlug wynalazku. Moga to byc emulsje typu woda w oleju lub olej w wodzie i moga miec konsystencje podobna do majonezu.r 103511 3 Srodek wedlug wynalazku mozna stosowac typowymi sposobami. Srodek pylowy i ciekly mozna stosowac przy uzyciu rozpylacza pylowego, pasowego, recznego opryskiwacza i rozpryskiwacza pylowego. Ze wzgledu na skutecznosc srodka w malych dawkach mozna go rozpylac z samolotu, w postaci pylu lub cieczy. W razie potrzeby srodek wedlug wynalazku mozna tez zmieszac z innym srodkiem niszczacym gluchy owies takim jak 4-chloro- 2-butynylo- m-chlorokarbanilan, znany jako barban (nazwa zastrzezona „Carbyne"), 2-chloro- 3-/4-chlorofenylo/propionian metylu (chlorphenprop methyl, nazwa zastrzezona „Bidisin") lub metylo- siarczan 1,2-dwumetylo- 3,5-dwufenylopirazoliowy (nazwa zastrzezona „Avenge"). W celu uzyskania szerszego spektrum dzialania, zwlaszcza przeciw chwastom szerokolistnym, srodek wedlug wynalazku mozna zmieszac z odpowiednimi srodkami chwastobójczymi wykazujacymi dzialanie niszczace chwasty szerokolistne lecz selektywnymi w stosunku do upraw zbozowych. Przykladami takich selektywnych srodków niszczacych chwasty szerokolistne sa pochodne kwasu fencksyalkanokarboksylowego o wzorze ogólnym 3, w którym X* oznacza atom chloru lub grupe metylowa, Y* oznacza atom chloru, Z' oznacza atom wodoru lub chloru, A oznacza grupe alkilenowa o 1-4 atomach wegla, a R' oznacza grupe karboksylowa, oraz ich sole i estry. Sa to na przyklad kwasy: 2,4-dwuchlorofenoksy- octowy, (±/-2 72,4- dwuchlorofenoksy/pro- pionowy, 4-chloro- 2-metylofenoksyoctowy, (±/-2-/4- chloro-2- metylofenoksy/propionowy i 4-/4- chloro- 2-me- tylofenoksy/maslowy. Wynalazek ilustruja nastepujace przyklady, w których wykazano efekt dzialania srodka wedlug wynalazku na gluchy owies (Avena fatua) w uprawach owsa (Avena sativa). Na podstawie doswiadczen w tym zakresie stwierdzono, ze dane uzyskane w takich doswiadczeniach w uprawach owsa sa calkowicie reprezentatywne pod wzgledem dzialania na gluchy owies oraz ze wzgledu na ich powtarzalnosc. Przyklad I. Badano nastepujaca mieszanke: A) dwutlenek w postaci 48% koncentratu emulgujacego, tj. srodka chwastobójczego znanego pod nazwa handlowa Basagran i B) N-benzoilo- N-/3-chloro- 4-fluorofenylo/- 2-aminopropionian izopropylu w postaci 20% koncentratu emulgujacego, srodka chwastobójczego znanego pod nazwa handlowa Barnon. W doniczkach o srednicy 7 cm z ziemia kompostowa John Innes No. 1 wysiano 25 do 30 nasion jeczmienia i nasiona owsa uprawnego (Avena sativa). Gdy rosliny osiagnely stadium rozwoju 1 do 1,5 liscia, natryskiwano je roztworem badanej mieszanki, przy czym dla kazdego gatunku stosowano piec róznych dawek zgodnie z logarytmiczna skala rozcienczenia. Natryskiwano tez mieszankami o pieciu róznych proporcjach zwiazków. Badania przeprowadzono po uplywie 11 dni od natryskiwania. Fitotoksycznosc wzgledem jeczmienia i owsa oceniano wizualnie (jeczmienia- w skali 0 do 9, owsa zas- w skali procentowej, w której 100 oznacza brak rozwoju po natryskiwaniu). Wartosci te, wyrazone w procentach wzgledem wartosci dla jeczmienia i owsa nie poddanych dzialaniu srodka, analizowano na maszynie cyfrowej, w celu obliczenia dawek zahamowania rozwoju i okreslenia 50% zmniejszenia dla jeczmienia i 90% zmniejszenia dla owsa, które w skrócie notuje sie odpowiednio jako DZR50 jeczmien iDZR90 owies. Wspólczynnik selektywnosci (W?) dla badanego zwiazku oblicza sie ze wzoru: WS = DZRS0 jeczmien /DZR90 owies. Wartosc wspólczynnika selektywnosci jest miara selektywnosci chwastobójczego dzialania badanych mieszanek lub zwiazków. Im wieksza wartosc wspólczynnika selektywnosci tym lepsza jest selektywnosc dzialania miedzy dwoma gatunkami roslin. Sklad stosowanych mieszanek i uzyskane wyniki podano w tablicy I. Tablica I Wspólczynnik DZR50 (kg/ha) DZR90 (kg/ha) selektywnosci (B):(A) dla(B) dla (B) DZR50 jeczmien/ jeczmien owies DZR90 owies 0:1 1:4 1:2 1:1 1:0,5 1:0 2,12 0,12 18 2,48 0,09 28 2,81 0,10 28 3,69 0,09 41 3,67 0,14 264 103 511 Wyniki te wskazuja., ze dwutlenek (zwiazek A) jako taki nie dziala na owies i nawet wpolqczkViu z po¬ chodna alaniny (zwiazek B) daje wartosci DZR90 owies mniejsze, niz uzyskano dla samego zwiazku B. Wynika stad ze skladnik A wywoluje w pewnym stopniu efekt wspóldzialania. Mozna tez stwierdzic, ze wspólczynnik selektywnosci ulega raczej poprawie niz pogorszeniu. Przyklad II. Badano nastepujaca mieszanke: (A) dwutlenek w postaci 48% koncentratu emulgujace¬ go, tj. srodka chwastobójczego znanego pod nazwa handlowa Basagran i C) N-benzoilo- N-/3-chloro- 4-fluorofeny- lo/- 2-aminopropionian metylu w postaci 15% koncentratu emulgujacego. Powtórzono doswiadczenie opisane w przykladzie I z tym, ze zamiast nasion jeczmienia stosowano nasiona pszenicy. Wyniki podano w tablicy II. (CMA) 0:1 1:8 1:4 1:2 1:1 130 T DZR10 (kg/ha) dla(C) pszenica 1,00 0,72 1,01 0,84 0,62 a b 1 i c a II DZR9o (kg/ha) dla(C) owies 0,09 0,07 0,06 0,07 0,08 Wspólczynnik selektywnosci DZRj o pszenicy/ DZR9o gluchego owsa u 17 12 8 PL PL PL PL PL PL PL