Przedmiotem wynalazku jest nowy sposób wytwarzania 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny.Sposobem wedlug wynalazku wytwarza sie czysta 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenine, zasadniczo wolna od mutagennego izomeru przedstawionego w pozycji 3.Powyzsze pochodne adeniny znane sa z opisu patentowego St. Zjedn. Am. nr 3846426, jako zwiazki uzyteczne w leczeniu i zapobieganiu kokcydiozie. Kokcydioza jest szeroko rozpowszechniona choroba drobiu, wywolana przez zakazenie pierwotniakami rodzaju Himeria, które powoduja powazne zaburzenia jelitowe oraz zapalenie jelita slepego u drobiu. Najwazniejszymi z tych gatunków sa E. tenella, E. acervulina, E. necatrix, E. brunetti i E. masima. Choroba ta rozpowszechnia sie wsród ptaków przez przyjmowanie zakaznych mikroorganizmów znajdujacych sie w lajnie na zainfekowanej sciólce lub ziemi, albo przez zakazone pozywienie lub wode pitna. Choroba objawia sie krwotokami, akumulacja krwi w jelicie slepym, x krwia w odchodach, oslabieniami zaburzeniami trawiennymi. Choroba czesto konczy sie smiercia zwierzat, zas ptaki, które przezyly powazne zakazenie, maja w rezultacie choroby powaznie obnizona wartosc rynkowa. Kokcydioza stanowi wiec chorobe o powaznym znaczeniu ekonomicznym; w zwiazku z tym przeprowadzono zakrojone na szeroka skale badania w celu znalezienia nowych i ulepszonych sposobów zapobiegania i leczenia zakazen kokcydioza u drobiu.Znany jest sposób wytwarzania 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny, uzytecznych w zapobieganiu i leczeniu zakazen kokcydioza, polegajacy na drodze nieselektywnych alkilowan, katalizowanych zasadami, soli adeniny w rozpuszczalnikach wodnych lub wodnych protonowych rozpuszczalnikach organicznych.Reakcje te sajednofazowe i szybkie, ale wykazuja te wade, ze uzyskuje sie mieszaniny izomerów, podstawio¬ nych w pozycji 3 oraz w pozycji 9, przy czym mieszaniny te zawieraja duza ilosc izomeru, podstawionego w pozycji 3.Badania skriningowe za pomoca testów Amesa wykazaly, ze izomer, podstawiony w pozycji 3 daje slaby test pozytywny, w zwiazku z tym uwaza sie, ze jest on przypuszczalnie mutagenny. Obecnosc wiec produktu ubocznego, którym jest izomer, podstawiony w pozycji 3 w 9-(2,6-dwuchlorowco)-adeninie, powoduje, ze mieszanina nie nadaje sie jako srodek kokcydiostatyczny ze wzgledu na problem pozostalosci w miesie drobiu. Aby otrzymac srodek nadajacy sie do uzytku, koniecznejest uzyskanieproduktu zasadniczo wolnego od izomeru, podstawionego w pozycji 3, o zawartosci tego ostatniego ponizej poziomu wykrywalnosci, 100ppm.Przez alkilowanie adeniny, katalizowane zasadami, prowadzone w rozpuszczalnikach aprotonowych, jak dwumetyloformamid i dwumetylosulfotlenek, uzyskuje sie wyzsze zawartosci izomeru, podstawionego w2 118 655 pozycji 9 w stosunku do zawartosci izomeru, podstawionego w pozycji 3, jednakze wada tego sposobu jest wysoki koszt rozpuszczalników. Trudniejsze jest równiez wyodrebnianie produktu. Mieszanine reakcyjna trzeba gwaltownie studzic w wodzie, a odsaczony produkt wielokrotnie przemywac do usuniecia rozpu¬ szczalnika. Powoduje to obnizenie wydajnosci.Produkt uzyskany w reakcji alkilowania mozna tylko czesciowo oczyscic konwencjonalnymi sposo¬ bami, jak przemywanie etanolem lub woda, lub rekrystalizacje z rozpuszczalników takich, jak kwas octowy, wodny roztwór kwasu octowego, dwumetyloformamid lub dwumetylosulfotlenek. Wytrzasanie produktu z rozcienczonym kwasem azotowym lub kwasem czterofluoroborowym (HBF4) równiez daje pewne oczyszczenie.Wyzej wymienione konwencjonalne metody oczyszczania, jak przemywanie lub rekrystalizacja surowej 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny, prowadza do uzyskania produktu, zawierajacego do okolo 4% izomeru, podstawionego w pozycji 3. Tak wiec, np. ekstrakcja surowej 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)- aderiiriy, zawierajacej 20% izomeru, podstawionej w pozycji 3 rozcienczonym wodnym roztworem kwasu azotowego daje 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenine, zawierajaca 3-4% izomeru, podstawionego w pozycji 3, z odzyskaniem 96-97% 9-(2-chIoro-6-fluorobenzylo)-adeniny. Powtarzanie tego postepowania na próbce wzbogaconej w 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenine, nie prowadzi do reakcji poziomu zawartosci izomeru, podstawionego w pozycji 3, ponizej 0,3-0,5% (3000-5000 ppm). Dzieje sie tak wskutek wyraznej tendencji do wytwarzania stalych roztworów, zawierajacych oba izomery. Ten sam problem powstaje przy usuwaniu izomeru podstawionego w pozycji 3, na drodze dwóch rekrystalizacji z kwasu octowego. Poziom zawartosci izomeru, podstawionego w pozycji 3 powstaje rzedu 0,05-0,1% (500-1000ppm) nawet pomimo, ze faza ciekla nie jest nasycona izomerem, podstawionym w pozycji 3.Sposób wedlug wynalazku umozliwia w odróznieniu od znanych sposobów, otrzymanie bardzo uzyte¬ cznych 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenin, zasadniczo wolnych od izomeru podstawionego w pozycji 3.Domieszka tego izomeru uniemozliwia stosowanie produktu w charakterze srodków przeciw kokcydiozie ze wzgledu na potencjalna rakotwórczosc.Sposób wedlug wynalazku, prowadzacy do otrzymania 9-(2,6-dwuchlorowcobenzyIo)-adeniny, zasad¬ niczo wolnej od izomeru podstawionegp w pozycji 3, prowadzi sie w dwóch etapach. Pierwszy etap polega na alkilowaniu soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych w ukladzie dwufazowym, w obecnosci katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R ma nizej podane znaczenie. W pierwszym etapie otrzymuje sie mieszanine izomerów, w której co najmniej 70% wagowych stanowi izomer podstawiony w pozycji 9. Drugi etap sposobu wedlug wynalazku polega na selektywnym odalkilowaniu zawartego w tej mieszaninie izomeru, podstawionego w pozycji 3, który stanowi niepozadany produkt uboczny. Sposób ten polega na tym, ze otrzymana w pierwszym etapie mieszanine izomerów poddaje sie transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe. Wedlug drugiego wariantu sposobu wedlug wynalazku etap transalkilowa- nia moze poprzedzac ekstrakcja mieszaniny izomerów rozcienczonym kwasem mineralnym.Ponizej przedstawiono opis korzystnych postaci wykonania sposobu wedlug wynalazku.Alkilowanie adeniny. (2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny wytwarza sie przez alkilowanie soli adeniny za pomoca halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu w ukladzie dwufazowym, cialo stale-ciecz, w którym faze stala stanowi sól adeniny, a faze ciekla stanowi roztwór czynnika alkilujacego oraz czwartorzedowej soli amoniowej w rozpuszczalniku organicznym, albo w ukladzie dwufazowym ciecz-ciecz, w którym jedna faze ciekla stanowi wodny roztwórsoli adeniny, a druga faze ciekla zawiera czynnik alkilujacy i sól amoniowa. Sól amoniowa spelnia role katalizatora do transportu soli adeniny z fazy stalej do organicznej fazy cieklej lub z wodnej fazy cieklej do organicznej fazy cieklej, gdzie zachodzi alkilowanie adeniny. Proces taki nazywany bedzie ogólnie „kataliza transferu gazowego", zas sól amoniowa „katalizatorem transferu fazowego*4.Wytwarzane zwiazki przedstawia ogólny wzór strukturalny 1, w którym Xi i X2oznaczaja, niezaleznie od siebie, atom chlorowca, czyli fluoru, chloru, bromu lub jodu. Przykladami tych zwiazków sa 9-(2,6- dwuchlorobenzylo)-adenina, 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenina.9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny, wytwarzane sposobem wedlug wynalazku, musza byc zasadniczo wolne od izomerów pozycyjnych.Sposobem wedlug wynalazku wytwarza sie przede wszystkim 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny, zawierajace ponizej 100 ppm izomeru, podstawionego w pozycji 3, a zwlaszcza 9-(2-chloro-6-fluorabenzylo)- adenine, zawierajaca ponizej 100ppm izomeru, ppdstawionego w pozycji 3.Korzystnie sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze sól adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych alkiluje sie halogenkami 2,6-dwuchlorowcobenzylu, uzyskujac mieszanine izomerów (2,6- dwuchlorowcobenzylo)-adeniny, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2,6-dwuchlorowcobenzy- lo)-adenina, przy czym alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz lub ciecz-ciecz, gdzie:118655 3 a) uklad dwufazowy cialo stale-ciecz sklada sie z fazy stalej, stanowiacej sól adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2,6- dwuchlorowcobenzylu i „katalizatora transferu fazowego", stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R oznacza mieszanine normalnych rodników alkilowych o 8-12 atomach C, w aprotonowym, mieszajacym sie z woda lub nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, pi z czym rozpuszczalnik mieszajacy sie z woda zawiera od 0 do okolo 5 moli wody na 1 mol soli adeniny. b) uklad dwufazowy ciecz-ciecz sklada sie z jednej fazy cieklej, stanowiacej wodny roztwórsoli adeniny / metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z drugiej fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu oraz katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwartorzedowa sól amo¬ niowa o wzorze ogólnym 2, w której R ma wyzej podane znaczenie w aprotonowym, nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym. „Katalizator transferu fazowego44 stanowi sól oniowa, zawierajaca grupy alkilowe, przylaczone do atomów azotu lub fosforu. W sposobie wedlug wynalazku mozna stosowac kazda sól objeta powyzszym wzorem ogólnym pod warunkiem, ze grupy alkilowe beda wystarczajaco duze, aby solubilizowac sól adeniny w wybranej fazie organicznej, ale nie tak duze, aby wytworzyla sie emulsja.Odpowiednimi ukladami rozpuszczalników w sposobie wedlug wynalazku sa obojetne rozpuszczalniki aprotonowe, to jest niereagujace ze skladnikami mieszaniny reakcyjnej w utrzymywanych warunkach reakcji. Rozpuszczalniki aprotonowe sa korzystniejsze ze wzgledu na to, ze uzyskuje sie wyzsza zawartosc izomeru podstawionego w pozycji 9 w stosunku do izomeru podstawionego w pozycji 3. W przypadku prowadzenia procesu w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz aprotonowy rozpuszczalnik moze byc albo mieszajacy sie albo nie mieszajacy sie z woda. Nie jest sprawa krytyczna utrzymanie rozpuszczalników mieszajacych sie z woda w warunkach bezwodnych, jednakze nadmierne ilosci wody maja tendencje do podwyzszania proporcji izomeru, podstawionego w pozycji 3. W przypadku prowadzenia procesu w ukladzie dwufazowym ciecz-ciecz, aprotonowy rozpuszczalnik organiczny ograniczony jest do rozpuszczalników nie mieszajacych sie z woda. Ilosc wody w fazie wodnej nie jest krytyczna.Sól adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych przedstawiona jest wzorem ogólnym 3, w którym M+oznacza kation metalu alkalicznego lub ziem alkalicznych, zas b i c oznaczaja liczby calkowite, przy czym ladunek b moli anionu zobojetnionyjest przez dodatni ladunek c moli kationu. Sóljest zawieszona w aprotonowym rozpuszczalniku organicznym lub rozpuszczona w roztworze wodnym. Do powyzszego dodaje sie roztwór, zawierajacy czynnik alkilujacy o wzorze ogólnym 4, w którym Xi i X2maja wyzej podane znaczenie zas Y oznacza grupe odszczepialna taka, jak atom chlorowca, halogenek dwumetylosulfoniowy lub rodnik tozylowy oraz „katalizator transferu fazowego44, stanowiacy sól amoniowa, w rozpuszczalniku aprotonowym. Korzystna grupa odszczepialna jest atom chlorowca. Podstawiony toluen dodaje sie w równomolowej ilosci w stosunku do adeniny lub w malym nadmiarze. Wytworzona heterogeniczna miesza¬ nine reakcyjna miesza sie gwaltownie do zakonczenia reakcji.Zgodnie ze sposobem wedlug wynalazku adenine zawiesza sie w odpowiednim rozpuszczalniku aproto¬ nowym. Do zawiesiny dodaje sie równowazna ilosc zasady. Korzystne sa zasady o pkbwyzsze niz 10,5,tak, ze adenina zasadniczo calkowicie przeksztalca sie w anion. Przykladami odpowiednich zasad sa: weglany, np. weglany metali alkalicznych jak weglan solu i potasu, wodorotlenki, np. wodorotlenki metali alkalicznych jak wodorotlenek sodu, potasu lub litu, wodorotlenek czteroalkiloamoniowy oraz alkoholany, np. etanolan potasu, etanolan sodu. Na ogól, odpowiednimi zasadami sa wszystkie te, które wykazuja wystarczajaca zasadowosc do wytworzenia anionu adeniny w zastosowanym ukladzie rozpuszczalników.Sól adeniny mozna wytwarzac in situ przez dodanie równowaznej ilosci zasady albo, dogodnie, przez rozpuszczenie adeniny w wodnym roztworze, zawierajacym równowazna ilosc silnej zasady, odparowanie wody i zastosowanie pozostalosci, zawierajacej wodzian soli adeniny do alkilowania.Korzystnie, sposób wedlug wynalazku polega na alkilowaniu soli adeniny z metalem ziem alkalicznych za pomoca halogenku 2-chloro-6-fluorobenzylu lub halogenku 2,6-4wuchlorobenzylu, z wytworzeniem mieszaniny izomerów (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny lub(2,6-dwuchlorobenzylo)-adeniny, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2-chloro-6-fluorobenzyIo)-adenina, lub 9-(2,6-dwuchlorobenzyIo)- adenina.Alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz lub ciecz-ciecz. Uklad dwufazowy cialo stale-ciecz sklada sie z fazy stalej, stanowiacej sól adeniny i metalu ziem alkalicznych oraz fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2-chIoro-6-fluorobenzyIu lub halogenku 2,6-dwuchlorobenzyIu oraz katali¬ zator transferu fazowego stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa, o wzorze ogólnym 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie w aprotonowym, mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku takim jak aceton, acetonitryl lub szesciometylofosforoamid, przy czym rozpuszczalnik mieszajacy sie z woda moze zawierac 0-5 moli wody na 1 mol soli adeniny, przy czym w dalszym ciagu uzyskuje sie zadana proporcje izomeru, podstawionego w pozycji 9. Reakcje mozna równiez prowadzic w rozpuszczalniku organicznym nie mieszaja¬ cym sie z woda, takim jak heksan, benzen, toluen, chlorek metylenu, chloroform i eter naftowy.4 118655 Gdy reakcje prowadzi sie w ukladzie dwufazowym ciecz-ciecz, jedna faze ciekla stanowi wodny roztwór *)li adeniny z metalem ziem alkalicznych, a druga faze ciekla stanowi roztwór halogenku 2-chloro-6- fluorobenzylu lub halogenku 16-dwuchlorobenzylu i katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwar¬ torzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2. w którym Rma wyzej podane znaczenie, waprotonowym, nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, takim jak heksan, benzen, toluen, chlorek metylenu, chloroform lub eter naftowy.Najkorzystniejszym sposobem jest alkilowanie adeninianu sodu chlorkiem 2-chloro-6-fluorobenzylu, z wytworzeniem mieszaniny izomerów (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, w której co najmniej okolo 70% wagowych stanowi 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenina, przy czym alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz lub ciecz-ciecz, przy czym w ukladzie cialo stale-ciecz, faze stala stanowi adeninian sodu, a faze ciekla stanowi roztwór acetonowy chlorku 2-chloro-6-fluorobenzylu oraz katalizatora transferu faz, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie! Powyzsza mieszanina soli czteroalkiloamoniowych o wzorze ogólnym 2, w której R oznacza glównie rodnik kaprylowy (Cg), znana jest pod nazwa Aliauat 336 (produkowane przez General Mills, Inc. Chemical Division, 4 620 West 77 th Street, Minneapolis, Minnesota). Mieszanina reakcyjna nie musi byc bezwodna, moze zawierac 0-5 moli wody na 1 mol adeninianu sodu i w dalszym ciagu dawac zadana proporcje izomeru, podstawionego w pozycji 9.Gdy reakcje prowadzi sie w ukladzie dwufazowym ciecz-ciecz, jedna faze ciekla stanowi wodny roztwór adeninianu sodu, a druga faze ciekla stanowi heksanowy roztwór chlorku 2-chloro-6-fluorobenzylu oraz katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie.Stosunek ilosci adeniny do czynnika alkilujacego moze sie zmienic w stosunkowo szerokim zakresie.Reagenty mozna stosowac w ilosciach stechiometrycznych, czyli stosowac równe ilosci moli reagentów, albo stosowac nadmiar, np. 2-10% lubjeszcze wiekszy nadmiar molowy czynnika alkilujacego. Korzystnie stosuje sie nadmiar okolo 2% molowych. Katalizator transferu fazowego stosuje sie korzystnie w ilosci 1-10% molowych w stosunku do adeniny. Ilosc rozpuszczalnika moze sie równiez zmieniac w szerokim zakresie.Rozpuszczalnik stosuje se w ilosci wystarczajacej, aby mozna bylo mieszac heterogeniczna mieszanine reakcyjna, tak, aby reakcja mogla przebiegac z umiarkowana szybkoscia i aby latwiej bylo wyodrebnic produkt reakcji. W wiekszosci przypadków najodpowiedniejszy do prowadzenia reakcji jest 5-15% (wagowo) roztwór soli adeniny w rozpuszczalniku.Skladniki mieszaniny laczy sie w srodowisku reakcyjnym w dowolny sposób i w dowolnej kolejnosci.Tak wiec np. korzystnym sposobem laczenia skladników mieszaniny reakcyjnej jest nastepujacy: adenine dodaje sie do roztworu w mieszaninie reakcyjnej, po czym dodaje sie podstawiony toluen, albo czysty albo w odpowiednim rozpuszczalniku, a w koncu dodaje sie „katalizator transferu fazowego". Inne sposoby laczenia reagentów i katalizatora sa oczywiste dla fachowca, ale korzystnie laczy sieje w taki sposób, ze anion adeniny wytwarza sie nie pózniej niz w momencie dodania podstawionego toluenu, a korzystnie wczesniej. „Kataliza¬ tor transferu fazowego" najkorzystniej dodaje sie na koncu.Czas reakcji i warunki temperaturowe nie sa zbyt krytyczne. Czas reakcji jednak zmniejsza sie w miare wzrostu temperatury reakcyjnej. Reakcje najkorzystniej prowadzi sie w temperaturze od okolo pokojowej do okolo 150°C. Jednakze, najlepiej jest prowadzic reakcje w temperaturze wrzenia wybranego rozpuszczalnika.W przypadku stosowania szesciometylofosforoamidu jako rozpuszczalnika nalezy unikac temperatur powy¬ zej 155°C, poniewaz selektywnosc alkilowania zmniejsza sie przy zbyt wysokich temperaturach. Reakcje mozna prowadzic w ciagu 1-24 godzin, ale przewaznie alkilowanie jest skonczone po 4-6 godzinach. Po zakonczeniu reakcji, mieszanine reakcyjna ochladza sie do temperatury okolo pokojowej, abywytracic staly produkt. Produkt zbiera sie nastepnie w zwykly sposób, jak przez filtrowanie. Drugi etap sposobu wedlug wynalazku polega na usuwaniu z otrzymanej mieszaniny izomerów izomeru podstawionego w pozycji 3.Drugi etap sposobu wedlug wynalazku, czyli oczyszczanie 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenin, opi¬ sano stosujac przykladowo opis oczyszczania 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny.Istnieja dwie róznice natury chemicznej pomiedzy izomerem podstawionym w pozycji 9, a izomerem podstawionym w pozycji 3, na których opiera sie oczyszczanie sposobem wedlug wynalazku, a mianowicie: 1) izomer, podstawiony w pozycji 3 (pKa = 5,6) jest 40 razy bardziej zasadowy niz 9-(2-chloro-6- tluorobenzylo)-adenina, (pKa = 4,0)oraz 2) izomer, podstawiony w pozycji 3 jest chemicznie mniej stabilny w roztworach silnych kwasów niz 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenina.Wykorzystuje sie w pKa dla przeprowadzenia czesciowej redukcji izomeru, podstawionego w pozycji 3 zawartego w surowej mieszaninie reakcyjnej, przez prosta ekstrakcje surowego stalego produktu rozcienczo¬ nym roztworem kwasu mineralnego. W ten sposób, ekstrakcja surowej 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)- adeniny zawierajacej 20% izomeru podstawionego w pozycji 3, rozcienczonym wodnym roztworem kwasu118 655 5 azotowego prowadzi do uzyskania 9-(2-chloro-6-fluorobenzyIo)-adeniny, zawierajacej 3-4% izomeru, pod¬ stawionego w pozycji 3, z wydajnoscia 96-97% 9-(2-chloro-6-fluorobenzyIo)-adeniny.Zasadniczo calkowicie usunieto izomer podstawiony w pozycji 3 (< 100ppm) na drodze selektywnego chemicznego rozkladu izomeru podstawionego w pozycji 3, wykorzystujac jego wlasciwa nizsza stabilnosc termodynamiczna. Izomer podstawiony w pozycji 3 moze byc calkowicie i selektywnie rozlozony do adeniny i polimeru benzylowego za pomoca traktowania 96% kwasem siarkowym bez oddzialywania na izomer podstawiony w pozycji 9, zgodnie z reakcja przedstawiona na schemacie 1, gdzie zwiazek o wzorze 5 przedstawia izomer podstawiony w pozycji 3, a wzór 6 przedstawia adenine. W tych samych warunkach -(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenina nie jest reaktywna. W zwiazku z tym traktowanie 9-(2-chloro-6- fluorobenzy!o)-adeniny, zawierajacej 3-4% izomeru podstawionego w pozycji 3 96% kwasem siarkowym daje 96% wydajnosci 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, zawierajacej < 100ppm izomeru podstawionego w pozycji 3. Okazalo sie, ze bardzo trudne jest calkowite usuniecie polimeru 9-(2-chIoro-6-fluorobenzylo)- adeniny. Problem ten rozwiazano prowadzac traktowanie kwasem siarkowym w obecnosci odpowiedniej substancji, wychwytujacej jony karboniowe. Substancja ta reaguje z jonem karboniowym i zapobiega tworzeniu sie polimeru.Odpowiednie substancje, wychwytujace jony karboniowe sa dobrze znane; sa to takie substancje, jak siarczek alkil u, w którym grupy alkilowe zawieraja 1-5 atomów C, siarczek arylu, w którym grupy arylowe zawieraja 6-18 atomów C; benzen, toluen, ksylen, mieszanina ksylenów, mezytylen, alkoksybenzylen, w którym grupa alkilowa zawiera 1-3 atomów C, takijak anizol, tiofen,jodobenzen,naftalen lub trójfenylofos- fina. Z wielu wypróbowanych substancji toluen i mieszanina ksylenów okazaly sie najbardziej odpowiednie do tego celu. Toluenreaguje gwaltownie z posrednim jonem karboniowym tworzac produkt transalkilowa- nia, zgodnie z reakcja przedstawiona na schemacie 2, gdzie zwiazek o wzorze 7 oznacza o-, m- lubp- produkt transalkilowania; wskutek tego zapobiega sie polimeryzacji. Przy zastosowaniu sposobu transalkilowania w obecnosci toluenu, 9-(2~chloro-6-fluorobenzylo)-adenina, zawierajaca 3-4% izomeru, podstawionego w pozycji 3 daje 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenine, o wysokiej czystosci, nie zawierajaca polimeru i < 100ppm izomeru podstawionego w pozycji 3, z wydajnoscia 97-98%.Surowa 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenina podstawiona wpozycji 9, zawierajaca izomer wpozycji 3, w ilosci 20% moze byc ekstrahowana roztworem rozcienczonego kwasu mineralnego do czesciowego usuniecia niepozadanego izomeru podstawionego w pozycji 3, a zwlaszcza, o ile potrzeba, do usuniecia sladów izomeru, podstawionego w pozycji 7, przed obróbka kwasem siarkowym.Rodzaj kwasu mineralnego nie jest krytyczny, pod warunkiem, ze nie reaguje on zizomerem podstawio¬ nym w pozycji 9. Odpowiednimi kwasami mineralnymi sa kwas chlorowodorowy, fosforowy lub azotowy, przy czym najkorzystniejszy jest kwas azotowy. Aby uniknac nadmiernej straty izomeru podstawionego w pozycji 9 podczas ekstrakcji, najkorzystniej oznacza sie ilosc izomeru podstawionego w pozycji 3 badaniem za pomoca cieklej chromatografii (badanie L.C.), która opisano ponizej pod naglówkiem „Badanie", przy czym dodaje sie równomolowa (lub zmalym nadmiarem) ilosc kwasu w porównaniu do izomeru, podstawio¬ nego w pozycji 3. Ekstrakcje mozna prowadzicpomiedzy temperatura pokojowa i okolo 100°C, korzystnie w temperaturze wrzenia z energicznym mieszaniem. Wystarczajaca jest ekstrakcja w ciagu od okolo 1 godziny do okolo 5 godzin,przy energicznym mieszaniu. Optymalny czas wynosi okolo 2 godziny. Goraca mieszanine zbiera sie przez filtracje i przemywa goraca woda, zasadowa do usuniecia nadmiaru kwasu i w koncu goraca woda. Otrzymany czesciowo oczyszczony produkt, wzbogacony w izomerpodstawiony w pozycji 9, poddaje sie obróbce kwasem siarkowym w obecnosci substancji wychwytujacej jon karboniowy, w celu otrzymania (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny podstawionej w pozycji 9.Sposobem wedlug wynalazku surowa 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenine traktuje sie stezonym kwa¬ sem siarkowym (o stezeniu 96%), w celu selektywnego odalkilowania izomeru podstawionego w pozycji 3 i odzyskania adeniny. Do odalkilowania potrzebny jest co najmniej dwukrotny nadmiar molowy kwasu siarkowego w stosunku do ilosci izomeru podstawionego w pozycji 3. Stezenie izomeru podstawionego w pozycji 3 oznaczone jest badaniem za pomoca cieklej chromatografii (badnie L.C.), opisanej ponizej pod naglówkiem „Badanie". Ilosc uzytego w nadmiarze kwasu siarkowego nie jest krytyczna. Tak np. mozna stosowac równowazny ciezar surowej 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny na objetosc kwasu siarkowego lub do dziesieciokrotna objetosc kwasu siarkowego w stosunku do ciezaru surowej 9-(2-chloro-6- fluorobenzylo)-adeniny. Korzystny stosunek wynosi 1 g surowej 9-(2-chloro-6-fluorobenzyIo)-adeniny na kazde 2ml kwasu siarkowego.Ilosc substancji wychwytujacej jon karboniowy nie jest krytyczna, pod warunkiem, ze stosuje sie co najmniej równomolowa ilosc w stosunku do izomeru podstawionego w pozycji 3. Korzystny jednakjest duzy nadmiar, poniewaz dziala ona zarówno jako reagent jak i jako rozpuszczalnik.Surowa 9-(2-chloro-6-fluorobenzyk))-adenine traktuje sie stezonym kwasem siarkowym w zakresie temperatur od temperatury pokojowej do okolo 90PC. Korzystna temperatura jest temperatura pokojowa6 118 655 i okolo 10 minutowy koncowy okres ogrzewania w okolo 80°C w celu calkowitego zakonczenia reakcji. Czas reakcji nie jest krytyczny, pod warunkiem, ze wynosi minimum 2godziny. Po pierwszych 2 godzinach reakcja jest zasadniczo zakonczona i mozna ja skonczyc w dogodnym momencie. Nie obserwuje sie szkodliwych efektów w przypadku prowadzenia procesu w ciagu 36 godzin. Dogodny optymalny czas reakcji wynosi okolo 5 godzin w skali laboratoryjnej i okolo 24 godzin w skali przemyslowej.Wodna warstwe oddziela sie z reakcji. Moze tu byc konieczne ogrzewanie do temperatury 50-100°C, w zaleznosci od ilosci obecnego rozpuszczalnika i kwasu, dla ulatwienia oddzielenia fazy wodnej. Faze wodna alkalizuje sie przez dodanie zasady. Nadaje sie do tego celu kazda zasada, która tworzy rozpuszczalny w wodzie siarczan. Korzystnymi zasadami sa wodorotlenek sodu, potasu, amonu oraz weglan sodu i potasu, a zwlaszcza wodorotlenek sodu. Po silnym zalkalizowaniu fazy wodnej wytraca sie produkt, który zbiera sie przez filtracje i przemywa woda lub wodnym roztworem alkoholu i suszy pod zmniejszonym cisnieniem.Dodatkowa korzyscia z tego procesu jest fakt, ze mozna odzyskiwac adenine z alkalicznego przesaczu przez zobojetnienie przesaczu i odsaczenie wytraconej adeniny.Badanie: I. Badanie na oznaczenie procentowej (wagowo) zawartosci izomeru podstawionego w pozycji 9, izomeru podstawionego w pozycji 3 i izomeru podstawionego w pozycji 7, gdy zawartosc izomeru podstawio¬ nego w pozycji 3 wynosi ponad 1%. Wagowy procent izomerów podstawionych w pozycji 9, 3 i 7 w produkcie oznacza sie wysokocisnieniowa ciekla chromatografia (L.C.) oraz za pomoca widma w nadfiolecie. % wagowy izomerów podstawionych w pozycji 9 i 7 oznacza sie za pomoca wysokocisnieniowej cieklej chromatografii (L.C), przy uzyciu!5 cm kolumny wypelnionej calkowicie porowata (5 mikronów) krze¬ mionka (Du Pont, Zorbax-Sil), eluowanej za pomoca CH3CI: MeOH (95:5), mierzac absorpcje kazdego skladnika przy 254nm, przy czym benzyloadenine, podstawiona w pozycji 9 stosuje sie jako wzorzec wewnetrzny (dokladnosc ±0,3%), % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3 oznacza sie badaniem w nadfiolecie. Próbke bada sie przy 310 nm, przy czym izomer podstawiony w pozycji 3 wykazuje 2300 przy tej dlugosci fali, zas izomer podstawiony w pozycji 9 nie absorbuje (dokladnosc do +0,1%).II. Badanie na oznaczenie procentowej (wagowo) zawartosci sladowych ilosci izomeru 3 po obróbce kwasem siarkowym. % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3 oznacza sie za pomoca wysokocisnienio¬ wej cieklej chromatografii (L.C), stosujac 10 /xm, 30 cm, mikroporowata kolumna fazowa, z wiazaniem oktadecylosilalowym (Water's Associates Micro Bondapak C-18 Nr 27324) i z faza ruchoma w postaci wodno-metanólowego roztworu, fosforanu w 35°C Faze ruchoma sporzadza sie z 30 czesci metanolu i 70 czesci 0,01 molowego Na2HP04 nastawionego na pH = 7 za pomoca H3PO4. Wykrywanie za pomoca nadfioletu przy 280nm. Granica wykrywalnosci 100ppm.Nastepujace przyklady blizej ilustruja sposób wedlug wynalazku, nie ograniczajac jego zakresu.Przyklad I. Sposób alkilowania adeniny za pomoca a-2-dwuchloro-6-fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w mieszaninie heksan-woda (Heterogeniczna mieszanina reakcyjna ciecz-ciecz).Do 1 litrowej, trójszyjnej, okraglodennej kolby, zaopatrzonej w termometr, chlodnice, wlot azotu oraz na górze mieszadlo mechaniczne wprowadzano kolejno 40 ml wody, 8,0 g wodorotlenku sodu (0,20 mola), a po rozpuszczeniu wodorotlenku sodu, 27,60 g adeniny (98%czystosci, 0,20mola). Po rozpuszczeniu adeniny dodano roztwór 39,95 g a,2-dwuchloro-6-fluorotoluenu (91,5% czystosci oznaczone chromatografia gazowa, 0,20 mola plus 2%) oraz 5,04g Aliauat 336 (0,01 mola, 5% molowych) w 300ml heksanu. (Nie zachodzi zadna reakcja jezeli nie doda sie „katalizatora transferu fazowego"). Mieszanine mieszano pod chlodnica zwrotna w ciagu szesciu godzin, chlodzono do temperatury pokojowej i osad zebrano przez odsaczenie. Staly osad przemyto dwukrotnie 100 ml wody i wysuszonopod zmniejszonym cisnieniem (100°C, przez noc) uzyskujac 52,32g (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenin (94%). Wyniki badania w nadfiolecie: (N/10 HC1) Am»x= 264, E% = 535; % wagowy oznaczony L.C izomeru podstawionego w pozycji 9= 69,9; % wagowy oznaczony w nadfiolecie izomeru podstawionego w pozycji 3 = 25,0.Oczyszczanie surowej (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny. 30 g powyzszej surowej substancji dodano do 60ml goracego kwasu octowego (65°C). Temperature podniesiono do 100°C; w tej temperaturze calosc ulegala rozpuszczeniu. Goracy roztwór w kwasie octowym przesaczono przez podgrzany wstepnie lejek z rozdrobnionym szklem, po czym przesacz wkraplano w ciagu 10 minut do 240 ml dobrze mieszanej wody w 95°C (dodanie wody do roztworu kwasu octowego prowadzi do wytworzenia soli produktu z kwasem octowym, która ma postac podobna do bawelny). Po ochlodzeniu roztworu do 37°C wiekszosc produktu wytracala sie. Po odsaczeniu produkt przemywano raz 25 ml mieszanina kwasu octowego z woda (1:4), dwukrotnie 25 ml wody i suszono pod zmniejszonym cisnieniem (95°C w ciagu 6 godzin), uzyskujac 20,83 g (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, podstawionej w pozycji 9 (69,5%). % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczony badaniem w nadfiolecie = 3,0; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9, oznaczony za pomoca L.C. = 89.118655 7 Przyklad II. Sposób alkilowania adeniny za pomoca a, 2-dwuchloro-6-fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w acetonie (mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Do 250mlokraglodennej kolby kolejno wprowadzono 100 ml acetonu, 6,95 g adeniny (97% czystosci, 50 mmoli) i 4,0 g roztworu wodorotlenku sodu (badanie: 50%, 50 mmoli), po czym zawiesine ogrzewano pod chlodnica zwrotna w ciagu 1 1/2 godziny. Do zawiesiny dodano 9,8g a,2-dwuchloro-6-fluoro-toluenu (91,4% czystosci, 50mmoli)i 1,25 gAliauat 336(2,5mmoli, 5%molowych)w 10ml acetonu i ogrzewano pod chlodnica zwrotna, energicznie mieszajac, w ciagu szesciu godzin. (W nieobecnosci „katalizatora transferu fazowego" reakcja jest 5 razy wolniejsza. Mieszanine reakcyjna ochlodzono do temperatury pokojowej i odsaczono staly produkt, który przemywano dwukrotnie 15 ml acetonu i nastepnie wytrzasano z 50 ml 0, In roztworem wodorotlenku sodu w ciagu 15 minut (usuwa to cala nieprzereagowana adenine oraz NaCl, wytworzony podczas alkilowania). Staly produkt odsaczono, przemyto dwukrotnie 20 ml wody i wysuszono pod zmniejszonym cisnieniem (100°C w ciagu 4,5 godziny), uzyskujac 13,12g (2-chloro-6-fluorobenzylo)- adenin (94,4%). Badanie w nadfiolecie: (N/10 HC1) Xmax= 262, E% = 534; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9, oznaczony za pomoca L.C. = 77,4; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczony badaniem w nadfiolecie = 20,4.Oczyszczanie. 10 g wyzej opisanej substancji dodano do 18 ml goracego lodowatego kwasu octowego (~60°C).Mieszanine ogrzano do 110°C (roztwór wytwarzal sie pomiedzy 60 a 90°C), odsaczono i przesacz dodano do 80 ml goracej wody (95°C) w ciagu 5 minut, z energicznym mieszaniem (dodatkowe 2 ml kwasu octowego uzyto do splukania). Po opadnieciu temperatury do 37°C, zawieszona substancje odsaczono, przemyto raz 10 ml mieszanina 4:1 H2O: HOAc i dwukrotnie 15 ml wody. Suszenie w piecu pod zmniejszonym cisnieniem (100°C w ciagu 6 godzin) dalo 7,64g (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, 76,4%.Badanie w nadfiolecie: (N/10 HC1) Xmtx=260, E% = 570, DSC = 0,5% molowych zanieczyszczen (5000 ppm), temperatura topnienia (nie skorygowana)=244,5-246°C; chromatografia cienkowarstwowa na zelu krzemionkowym w CH3CI: MeOH (10:1) wykazywala jedno mniejsze zanieczyszczenie przy Rf= 0,57 oraz glówna plame przy Rf=0,86.Przykladni. Sposób alkilowania wodzianu adeninianu sodu za pomoca a,2-dwuchloro-6- fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w szesciometylofosforoamidzie (Mieszanina reakcyjna cialo stale- ciecz).Etap 1. Adeninian sodu wytworzono dogodnie przez rozpuszczenie 1 mola adeniny w 400ml 2,5 M wodorotlenku sodu (1,0 mola). Roztwór zatezono w wyparce obrotowej pod zmniejszonym cisnieniem w temperaturze lazni parowej az do uzyskania stanu przesycenia. Roztwór wlano do miski szklanej i po wykrystalizowaniu adeninianu sodu, substancje suszono pod zmniejszonym cisnieniem przez noc w 75°C.Wysuszony produkt mielono na proszek o latwym plynieciu; KF= 8,3%; ciezar równowaznikowy (ea.wt.) (HCIO4) = 85,4 (MW = 170,8) (miareczkowanie ciezaru równowaznikowego (ea.wt.) za pomocaHC1 dawalo wartosci 172-173).Etap 1 Alkilowanie.Do 100 ml kolby wprowadzono 50ml szesciometylofosforoamidu (HMPA) (bez specjalnego suszenia) oraz 8,55 g (SOmmola) wodzianu adeninianu sodu (otrzymanego wedlug przykladu III, etap I). Po równo¬ miernym zawieszeniu adeninianu sodu dodano 9,9g c*,2-dwuchloro-6-fluorotoluenu (92,3% czystosci, 50 mmoli plus 2%) w ciagu 10-15 minut. Reakcje mieszano przez noc (cztery godziny wystarczalo do osiagniecia kompletnej konwersji), a nastepnie wolno wlewano (3 minuty) do 100ml wody, energicznie mieszajac (pH = 7,9 po okolo 5 minutach). Do zawiesiny dodano 0,6g roztworu wodorotlenku sodu (stezenie 50%, 7,5 mmoli) dla zapewnienia usuniecia nieprzereagowanej adeniny. Po mieszaniu w ciagu 15 minut odsaczono staly osad, przemywano dwukrotnie za pomoca 25 ml wody, suszono pod zmniejszonym cisnie¬ niem w ciagu 4 godzin, w 75°C, uzyskujac 13,29g (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenin (95,8%). % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczony w nadfiolecie = 11,7; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9, oznaczony badaniem L.C. = 84,8.Etap 3. Oczyszczanie. 10 g opisanej powyzej substancji rozpuszczono w 14 ml kwasu octowego w temperaturze95°C. Roztwór przesaczono na goraco i przesacz wkroplono w ciagu paru minut do 80 ml wody w temperaturze 95°C, energicznie mieszajac (dodatkowo uzyto 2 ml goracego kwasu octowego do splukania calej pozostalej substancji do goracej wody). Po ochlodzeniu do 37°C zawieszony staly osad odsaczono, przemyto raz 10 ml roztworu kwas octowy-woda (1:5), dwukrotnie 10 ml wody i wysuszono pod zmniejszonym cisnieniem (przez noc, w 75°C) uzyskujac 8,45 (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, podstawionej w pozycji 9 (84,5%).Chromatografia cienkowarstwowa na zelu krzemionkowym w CHCI3: MeOH (10:1) wykazala pojedyncza plame; temperatura topnienia: 243-245°C; DSC = 0,8% molowych zanieczyszczen; badanie w nadfiolecie:8 118 655 (N/10 HCI) Xmax = 259, E% = 562; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczony badaniem w nadfiolecie = <2.Przyklad IV. Sposób alkilowania wódziami adeninianu sodu za pomoca a,2-dwuch!oro-6- fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w acetonie (Mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Do 250 ml okraglodennej kolby wprowadzono kolejno 100 ml acetonu, 8,54g wodzianu adeninianu sodu (50 mmoli, wytworzonego wedlug przykladu 3, etap 1). Do zawiesiny wprowadzono roztwór 9,8 g wych) w lOml acetonu i ogrzewano od chlodnica zwrotna, energicznie mieszajac w ciagu 6 godzin. Miesza¬ nine reakcyjna chlodzono do temperatury pokojowej, po czym staly osad odsaczono, przemywano dwukrotnie 15ml acetonu i nastepnie wytrzasano z 50ml 0,IN roztworu wodorotlenku sodu w ciagu 15 minut (usuwa te pozostalosci nieprzereagowanej adeniny oraz NaCl wytworzonego przy alkilowaniu). Staly osad odsaczono, przemywano dwukrotnie 20ml wody i suszono od zmniejszonym cisnieniem (100°C, 4,5 godziny), otrzymujac 13,2g (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenin (95%). Badanie w nadfiolecie (N/10HCI) Am»x= 262; E% = 534; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9, oznaczony za pomoca L.C. = 83; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczony badaniem w nadfiolecie = 16.PrzykladV. Sposób alkilowania wodzianu adeninianu potasu za pomoca a,2-dwuchloro-6- fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w acetonie (Mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Proces prowadzono jak w przykladzie IV, z ta róznica, ze adeninian sodu zastapiono równowazna iloscia adeninianu potasu. Adeninian potasu wytwarzano wedlug przykladu 3, etap 1, z ta róznica, ze zamiast wodorotlenku sodu stosowano równowazna ilosc wodorotlenku potasu.Wydajnosc otrzymywania 2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenian wynosi 94, % wagowy izomeru podsta¬ wionego w pozycji oznaczonej za pomoca L.C. 9=82; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3 oznaczony badaniem w nadfiolecie = 18.Przyklad VI. Sposób alkilowania wodzianu adeninianu sodu za pomoca a-(Y)-2-chloro-6- fluorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w acetonie (Mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Proces prowadzono wedlug przykladu IV, z ta róznica, ze zamiast a,2-dwuchloro-6-fluorotoluenu stosowano równowazna ilosc a-(Y)-2-chloro-6-fluorotoluenu, w którym Y mialo znaczenie zestawione w tablicy I.Tablica I wzór 10 Y =wzór 11 Y=I Y =S+(CH3)2C1— Y = Wydajnosc (2-chloro-6-fluoro- benzylo)-adenin 85% 85% 31% 85% Stosunek izomeru podstawionego w pozycji 9 do izomeru podstawionego w pozycji 3*) 2:1 7:3 3:1 4:1 *) w pewnych przypadkach otrzymywano male ilosci, do 10% innych produktów, które prawdopo¬ dobnie stanowily izomery podstawione w pozycji 1 i 7.Przyklad VII. Sposób alkilowania wodzianu adeninianu sodu za pomoca a,2,6-trójchlorotoluenu w obecnosci Aliauat 336, w acetonie (Mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Do 250mg okreglodennej kolby wprowadzono kolejno 100 ml acetonu i 8,54g wodzianu adeninianu sodu (50 mmoli, wytworzonego sposobem wedlug przykladu 3,etap 1). Do zawiesiny wprowadzamy roztwór 10 g a,2,6-trójchlorotoluenu 98% czystosci, 50 mmoli) oraz 125 g Aliauat 336 (2,5 mmoli, 5% molowych) w 10 ml acetonu, po czym calosc ogrzewano pod chlodnica zwrotna, z energicznym mieszaniem, w ciagu 6 godzin. Mieszanine reakcyjna chlodzono do temperatury pokojowej, osad staly odsaczono, przemywano dwukrotnie 15ml acetonu i nastepnie wytrzasano z 50ml 0,1 N roztworu wodorotlenku sodu w ciagu 15 minut (przezco usuwano pozostalosci nieprzereagowanej adeniny i NaCl, wytworzony podczasalkilowania).Staly osad odsaczono, przemywano dwukrotnie 20 ml wody i suszonopod zmniejszonym cisnieniem (100°C, 4 godziny), otrzymujac 13,8g (2,6-dwuchlorobenzylo)-adenin, (94%).Badanie w nadfiolecie (N/10 HCI) A*.^ 262, E% = 494; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9 oznaczonego za pomoca L.C. = 81; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 3, oznaczonego w nadfiolecie = 17.Przyklad VIII. Sposób alkilowania wodzianu adeninianu sodu za pomocaa,2,6-trójchlorotoluenu w obecnosci Aliauat 336 w toluenie (mieszanina reakcyjna cialo stale-ciecz).Do 250 ml okraglodennej kolby kolejno wprowadzano 100ml toluenu i 8,54g wodzianu adeninianu sodu (50 mmoli, wytworzonego sposobem podanym w przykladzie 3, etap 1). Do zawiesiny wprowadzono118 655 9 roztwór 10ga,2,6-trójchlorotoluenu (98% czystosci, 50moli)i l,25g Aiiauat 336(2,5mmoli, 5%molowych) w 10ml toluenu i calosc ogrzewano pod chlodnica zwrotna, energicznie mieszajac. Mieszanine ochlodzono do temperatury pokojowej, po czym staly osad odsaczono, przemyto dwukrotnie 15 ml toluenu, a nastepnie wytrzasano z 50ml 0,1 N roztworu wodorotlenku sodu w ciagu 15 minut przez co usuwano wszelkie pozostalosci nieprzereagowanej adeniny oraz NaCl wytworzony podczas alkilowania). Staly osad zebrano przez odsaczenie, przemyto dwukrotnie za pomoca 20ml wody i suszono pod zmniejszonym cisnieniem (100°C, 4,5 godziny), uzyskujac 10,2g (2,6-dwuchlorobenzylo)-adenin(76%).Badanie w nadfiolecie: (N/10 HC1) Xmax= 262, E% = 498; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji 9 oznaczony za pomoca L.C. = 80; % wagowy izomeru podstawionego w pozycji oznaczonego badaniem w nadfiolecie = 20.P r z y k la d IX. Jednostopniowe oczyszczanie surowej (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, podstawio¬ nej w pozycji 9 za pomoca traktowania kwasem siarkowym.Do mieszanej zawiesiny surowych (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenin [2,0g, % wagowy izomerów pod¬ stawionych w pozycjach 9,(3,)7, oznaczony za pomoca L.C. = 79,7(17,8)1,2] w ksylenie (4ml) wkroplono stezony kwas siarkowy (96%, 4ml) w temperaturze pokojowej. Mieszanine mieszano w ciagu 12 godzin w temperaturze pokojowej, a nastepnie w ciagu dalszych 10 minut w 80°C. Po ochlodzeniu mieszaniny reakcyjnej do temperatury pokojowej, calosc wlano do lodowatej wody (25 ml), zawierajacej ksylen (10ml).Wytworzona mieszanine przeniesiono do rozdzielacza z plaszczem parowym i ogrzewano do 85°C w celu ponownego rozpuszczenia osadu. Wodna warstwe oddzielono i zalkalizowano dodatkiem stezonego wodo¬ rotlenku amonu. Wytracony staly osad odsaczono i przemyto goraca woda (2X 10ml). Wydajnosc: 1,53 g (95,6% w odniesieniu do otrzymanego izomeru podstawionego w pozycji 9). % izomeru podstawionego w pozycji 9 oznaczonego za pomoca- L.C. = 100,07%; izomeru podstawionego w pozycji 3 nie wykryto (< 100 ppm); izomeru podstawionego w pozycji 7~0,8%.Przyklad X. Dwustopniowe oczyszczanie surowej (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, podstawionej w pozycji 9, za pomoca ekstrakcji rozcienczonym kwasem azotowym i traktowanie kwasem siarkowym.Etap A: Ekstrakcja rozcienczonym kwasem azotowym.Zawiesine 40,0g (0,144 mola) surowej (2-chloro-6-fluorobenzyloadeniny (% wagowy izomerów pod¬ stawionych w pozycjach 9-) i 3-(=79,l,/19,3, oznaczony badaniem L.C), co odpowiada 31,64g izomeru, podstawionego w pozycji 9 oraz 7,72g izomeru, podstawionego w pozycji 3, w 440 ml wody, zawierajacej 19,0ml (0,0285 mola) 1,5 N kwasu azotowego, ogrzewano pod chlodnica zwrotna w ciagu 2 godzin, energicznie mieszajac. Mieszanine odsaczono na goraco przez uprzednio ogrzewany lejek, przemywano goraca woda (3X50 ml szlamu), stezonym NH4OH (2X 25 ml) oraz goraca woda (3X 50 ml). Z produktu odessano pare do suchosci i na koncu wysuszono pod zmniejszonym cisnieniem w 65-70°C przez noc, uzyskujac 31,67 g (97,1% wydajnosci) wzbogaconej w izomer podstawiony w pozycji 9 (2-chloro-6- fluorobenzy!o)-adeniny. Wydajnosc byla obliczona w odniesieniu do uzyskanego izomeru podstawionego w pozycji 9 i korygowana z uwzglednieniem czystosci. Zawartosc, oznaczona za pomoca L.C, izomeru podstawionego w pozycji 9=97,2%, a w pozycji3 = 3,0%.Etap B: Odalkilowanie (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny podstawionej w pozycji 3, za pomocakwasu siarkowego.Do energicznie mieszanej zawiesiny 50,0g (0,18 mola) (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeniny, wzbogaco¬ nej w izomer, podstawiony w pozycji 9, (% wagowy izomerów, podstawionych w pozycji 9-, 3-=96,8 (3,2, oznaczony za pomoca L.C.), odpowiadajacej 48,4g izomeru, podstawionego w pozycji 9 i l,6g izomeru podstawionego w pozycji 3, w 100ml toluenu (stopien czystosci odczynnikowej), wkroplono 100ml stezo¬ nego kwasu siarkowego (96,02%), chlodzac woda z lodem tak,aby temperatura utrzymywala sienapoziomie 50-60°C. Mieszanine ogrzewano, mieszajac w 50-60°C w ciagu 18 godzin (wszystkie substancje stale rozpuszczaly sie w kwasie,dajac ukladdwufazowy). Caloscochladzano dotemperatury pokojowej i wlewano do wody z lodem (300 ml, gdzie produkt wytracal sie jako siarczan. Mieszanine przenoszono do rozdzielacza z plaszczem parowym, splukujac goraca woda i ogrzewano do 80-85°C w celu ponownego rozpuszczenia osadu i oddzielania warstwy wodnej do warstwy toluenowej. Warstwe wodna (650ml) oddzielano i przemy¬ wano 50ml goracego toluenu w tej samej aparaturze. Warstwe wodna, jeszcze ciepla, alkalizowano do wartosci pH= 10, ostroznie dodajac stezony roztwór wodorotlenku amonu. Wytracony bialy staly osad poddawano dojrzewaniu, mieszajac w ciagu 1 godziny, nastepnie zbierano z jeszcze cieplej mieszaniny.Produkt przemywano goraca woda (3xl00ml) i 50% wodnym roztworem metanolu (2Xl00ml). Po odessaniu pary do suchosci, suszono produkt pod zmniejszonym cisnieniem w temperaturze 70°Cprzeznoc, uzyskujac czysta (2-chloro-6-fluorobenzylo)-adenine, podstawiona w pozycji 9. Wydajnosc wynosila 47,8 g (98,8% w odniesieniu do uzyskiwanego izomeru podstawionego w pozycji 9), temperatura topnienia 247-248°C. Chromatografia cienkowarstwowa na zelu krzemionkowym w CHCh: MeOH (9:1) wykazala zasadniczo pojedyncza plame, Rr=0,48. Nie wykryto polimeru ani innych zanieczyszczen. Badanie za10 118 655 pomoca L.C. wykazalo zawartosc izomeru, podstawionego w pozycji 9= 100,68%; izomeru podstawionego w pozycji 3, nie wykryto, calkowita wydajnosc = 95,9%.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania 9-(2,6-dwuchIorowcobenzylo)-adeniny na drodze alkilowania soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych za pomoca halogenku 2,5-dwuchlorowcobenzylu, znamienny tym, ze alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz skladajacym sie z fazy stalej, stanowiacej sól adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu oraz katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwartorzedowa sól o wzorze ogólnym 2, w którym R oznacza mieszanine normalnych rodników alkilowych o 8-12 atomach C, w aprotonowym, ewentualnie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, przy czym rozpu¬ szczalnik mieszajacy sie z woda zawiera od 0 do okolo 5 moli wody na 1 mol soli adeniny, po czym otrzymana mieszanine izomerów, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenina, poddaje sie transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe, przy czym otrzymuje sie9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenine, zasadniczo wolna od izomeru, podstawionego w pozycji 3. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze w przypadku wytworzenia 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)- adeniny lub 9-(2,6-dwuchlorobenzylo)-adeniny alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz skladajacym sie z fazy stalej, stanowiacej sól adeniny z metalem ziem alkalicznych oraz z fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2-chloro-6-fluorobenzylu lub halogenku 2,6-dwuchlorobenzylu oraz katalizatora transferu faz, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R oznacza mieszanine normalnych rodnikówalkilowych o 8-12 atomach C, w aprotonowym, mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku takim jak aceton, acetonitryl lub szesciometylofosforoamid, przy czym rozpuszczal¬ nik mieszajacy sie z woda zawiera 0-5 moli wody na 1 mol soli adeniny,albo w organicznym nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalnikiem organicznym, takim jak heksan, benzen, toluen, chlorek metylenu, chloroform lub eter naftowy, po czym otrzymana mieszanine izomerów, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2-chloro-6-fluorobenzyIo)-adenina lub 9-(2,6-dwuchlorobenzyloadenina) poddaje sie transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe, przy czym otrzy¬ muje sie 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeninc lub 9-(2,6-dwuchlorobenzyloadenine) zasadniczo wolne od izomerów, podstawionych w pozycji 3. 3. Sposób wedlug zastrz. 1 albo 2, znamienny tym, ze jako substancje wychwytujaca jony karboniowe stosuje sie siarczek alkilu, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-5 atomów C, siarczek arylu, w którym rodniki arylowe zawieraja 6-18 atomów C, benzen, toluen, ksylen, mieszanine ksylenów, metylen,alkoksybenzen, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-3 atomów C, tiofen, jodobenzen, naftalen, lub trójfenylofosflne. 4. Sposób wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze prowadzi sie transalkilowanie w obecnosci nadmiaru stezonego kwasu siarkowego oraz w obecnosci toluenu lub mieszaniny ksylenów, przy czym transalkilowanie prowadzi sie w temperaturze pomiedzy temperatura pokojowa oraz okolo 90°C, w ciagu 2-36godz. 5. Sposób wytwarzania 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeniny na drodze alkilowania soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych za pomoca halogenku 2,5-dwuchlorowcobenzylu, znamienny tym, ze alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym ciecz-ciecz, skladajacym sie z jednej fazy cieklej, stanowiacej wodny roztwór soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z drugiej fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu oraz katalizatora transferu faz, stanowia¬ cego czwartorzedowa sól amoniowa o ogólnym wzorze 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie w aprotonowym, nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, po czym otrzymana mieszanine izomerów, w której co najmniej 10% wagowych stanowi 9»(2,6 transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacejjony karboniowe, przy czym otrzymuje sie 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenine, zasadniczo wolna od izomeru, podstawio¬ nego w pozycji 3. 6. Sposób wedlug zastrz. 5, znamienny tym, ze w przypadku wytwarzania 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)- adeniny lub 9-(2,6-dwuchlorobenzylo)-adeniny alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym ciecz- ciecz, skladajacym sie z jednej fazy cieklej, stanowiacej wodny roztwór soli adeniny z metalem ziem alkalicznych oraz z drugiej fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2-chloro-6-fluorobenzylu lub halo¬ genku 2,6-dwuchlorobenzylu oraz katalizatora transferu faz, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie, w aprotonowym, nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, takim jak benzen, heksan, toluen, chlorek metylenu, chloroform lub eter naftowy, po czym otrzymana mieszanine izomerów, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2~118 655 11 chloro-6-fluorobenzylo)-adenina lub 9-(2,6-dwuchlorobenzyloadenina poddaje sie transalkilowaniu w obec¬ nosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe, przy czym otrzyma sie 9-(2-chloro-6-fluorobenzylo)-adeninc lub 9-(2,6-dwuchlorobenzyloadenine) zasadniczo wolne od izomerów, podstawionych w pozycji 3. 7. Sposób wedlug zastrz. 5 albo 6, znamienny tym, ze jako substancje wychwytujaca jony karboniowe stosuje sie siarczek alkilu, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-5 atomów C, siarczek arylu, w którym rodniki arylowe zawieraja 6-18 atomów C, benzen, toluen, ksylen, mieszanine ksylenów, metylen, alkoksybenzen, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-3 atomów C, tiofen, jodobenzen, naftalen lub trójfenylofosfine. 8. Sposób wedlug zastrz. 6, znamienny tym, ze prowadzi sie transalkilowanie w obecnosci nadmiaru stezonego kwasu siarkowego oraz w obecnosci nadmiaru toluenu lub mieszaniny ksylenów, przy czym transalkilowanie prowadzi sie w temperaturze pomiedzy temperatura pokojowa oraz okolo 90°C, w ciagu 2-36 godzin. 9. Sposób wytwarzania 9-(2,6-dwuchIorowcobenzylo)-adeniny na drodze alkilownia soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych za pomoca halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu, znamienny tym, ze alkilowanie prowadzi sie w ukladzie dwufazowym cialo stale-ciecz lub ciecz-ciecz, przy czym uklad dwufazowy cialo stale-ciecz sklada sie z fazy stalej, stanowiacej sól adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z fazy cieklej, stanowiacej roztwór halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu oraz katalizatora transferu fazowego, stanowiacego czwartorzedowa sól amoniowa o wzorze ogólnym 2, w którym Roznacza mieszanine normalnych rodników alkilowych o 8-12 atomach C w aprotonowym, mieszajacym sie lub nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, przy czym rozpuszczalnik mieszajacy sie z woda zawiera od 0 do okolo 5 moli wody na 1 mol soli adeniny, zas uklad dwufazowyciecz-ciecz, sklada sie zjednej fazy cieklej, stanowiacej wodny roztwór soli adeniny z metalem alkalicznym lub ziem alkalicznych oraz z drugiej fazy cieklej, a stanowiacej roztwór halogenku 2,6-dwuchlorowcobenzylu oraz katalizatora transferu faz, stanowiacego czwartorzadna sól amoniowa o ogólnym wzorze 2, w którym R ma wyzej podane znaczenie, w aprotonowym, nie mieszajacym sie z woda rozpuszczalniku organicznym, po czym otrzymana mieszanine izomerów, w której co najmniej 70% wagowych stanowi 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adenina, poddaje sie ekstrakcji rozcienczonym kwasem mineralnym, a nastepnie poddaje sieja transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe, przy czym otrzy¬ muje sie 9-(2,6-dwuchlorowcobenzylo)-adeninc, zasadniczo wolna od izomeru, podstawionego w pozycji 3. 10. Sposób wedlug zastrz. 9, znamienny tym, ze jako kwas mineralny stosuje sie rozcienczony kwas azotowy, kwas chlorowodorowy lub kwas fosforowy. 11. Sposób wedlug zastrz. 9, znamienny tym, zejako substancje wychwytujaca jony karboniowe stosuje sie siarczek alkilu, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-3 atomów C, siarczek arylu, w którym rodniki arylowe zawieraja 6-18 atomów C, benzen, toluen, ksylen, mieszanine ksylenów, mezytylen, alkoksybenzen, w którym rodnik alkilowy zawiera 1-3 atomy C, tiofen, jodobenzen, naftalen lub trójfenylofosfine. 12. Sposób wedlug zastrz. 9, znamienny tym, ze w przypadku wytwarzania 9-(2-chloro-6- fluorobenzylo)-adeniny, mieszanine izomerów, w której 70% wagowych stanowi 9-(2-chloro-6- fluorobenzyloadenina, poddaje sie ekstrakcji rozcienczonym kwasem azotowym oraz transalkilowaniu w obecnosci stezonego kwasu siarkowego oraz substancji wychwytujacej jony karboniowe takiej jak toluen lub mieszanina ksylenów. 13. Sposób wedlug zastrz. 12, znamienny tym, ze prowadzi sie ekstrakcje roztworem rozcienczonego kwasu azotowego, zawierajacym w przyblizeniu równowazna ilosc kwasu w stosunku do izomeru, podsta¬ wionego w pozycji 3, w zakresie temperatur od pokojowej do temperatury wrzenia, gwaltownie mieszajac oraz prowadzi sie transalkilowanie,w obecnosci nadmiaru stezonego kwasu siarkowego i w obecnosci nadmiaru toluenu lub mieszaniny ksylenów, w zakresie temperatur od pokojowej do 90°C, w ciagu 2-36 godzin.118655 NH2 3 X, 9 I X* WZÓR 1 © 0 n-R)3NCH3 CL WZÓR 2 NHL -i 0 NT~N © cM WZÓR 3118655 NH, I xx H2S04 NH2 H WZÓR 6 WZÓR 5 r © CH0 Cl I 2F xx jon karboniowy polimer 0 (HSO^) WZÓR 7 SCHEMAT 1118655 © ca ci 0 ""(HSO^ ) WZÓR 7 CH.WZÓR 8 SCHEMAT 2 CH- Cl CH^ (\ /) F WZÓR 9 Y-cVp WZÓR A a CH2Y WZÓR 10 O O- S -??-CH.O WZÓR 11 Pracownia Poligraficzna UPPRL. Naklad 120 cgz.Cena 100 zl PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL