Przedmiotem wynalazku jest sposób usuwania nitrozoamin z pochodnych dwunitroaniliny.W publikacji Russian Chem. Rev. 40 (1) 34-50 (1971) omówiono ogólnie reakcje alifatycznych N-nitrozoamin, a miedzy innymi zdolnosc nitrozoamin do reakcji, przy czym wymieniono reakcje bromu i kwasu siarkowego z nitrozoaminami. W Lieb. Ann. 151,366 (1969) opisano rozpuszczanie nitrozodwubenzyloaminy w bromie, w wyniku czego otrzymanojedno i dwubromowane dwuben- zyloaminy.Wiadomo równiez, ze bromowodórjest skutecznym srodkiem denitrozujacym (Chem.Abst. 6 2434-2435 i ArzneimittelForsch. 20,1513). Stosowanie Br2O2jako srodka denitrozujaoego nie bylo dotychczas proponowane.Do grupy pochodnych dwunitroanilinowych naleza liczne, znane srodki chwastobójcze.Ostatnio stosuje sie nowy przyrzad analityczny, znany pod nazwa analizatora termograficznego TEA [J. Chromatogr. 107 (1975), 351 i cytowane tam publikacje oraz artykul JJ-nitroso Com- pounds in the Environmentu, IARC Scientiflc Publication nr 9 (Intrnational Agency for Research on Cancer, Lyon, 1974, str. 40)]. Analizator TEAjest przystosowany szczególnie do analizowania grupy nitrozowej —NO w zwiazkach i za pomoca tego przyrzadu mozna wykrywac grupe nitro- zowa w stezeniach tak malych jak 0,02 czesci wagowe na milion, a wiec w znacznie mniejszych od mozliwych do wykrywania za pomoca innych, znanych metod. Analizujac rózne dwunitroaniliny za pomoca przyrzadu TEA stwierdzono, ze niektóre z nich zawieraja bardzo male ilosci nitrozoa¬ min. Obecnosc nawet bardzo malych ilosci nitrozoamin uwaza sie jednak za niepozadana, ponie¬ waz niektóre z nich wykazuja w stosunku do zwierzat dzialanie rakotwórcze.Wynalazek umozliwia usuwanie nitrozoamin z dwunitroanilin, przyczyniajac sie do ochrony ludzi i zwierzat przed szkodliwym dzialaniem tych zwiazków.Sposób wedlug wynalazku polega na tym, ze zawierajace nitrozoamine dwunitroaniliny, takie jak trifluralina, to jest 4-trójfluorometylo-2,6-dwunitro-N,N-dwu-n-propyloanilina, albo dinitra- mina, to jest 4-trójfluorometylo-2,6-dwunitro-3-amino-N,N-dwuetyloanilina, kontaktuje sie w stanie stopionym z czasteczkowym bromem albo chlorem lub z bromoimidem kwasu bursztyno¬ wego w temperaturze topnienia dwunitroaniliny lub wyzszej, po czym wyosabnia sie oczyszczona dwunitroaniline.2 120 364 Ogólnie biorac, dwunitroaniliny wytwarza sie wedlug schematu podanego na rysunku dla trifluraliny. Przyjmuje sie, ze niewielkie ilosci tlenków azotu, jakie pozostaja z etapu nitrowania, wchodza w etapie aminowania w reakcje z czescia aminy, wytwarzajac niewielkie ilosci nitrozoa- miny, która pozostaje w produkcie koncowym, to jest dwunitroanilinie. Dlatego tezzaklada sie, ze wszelkie zanieczyszczenia nitrozoaminowe sa pochodnymi nitrozowymi uzytych dwualkiloamin.Przypuszcza sie jednak, ze w niewielkich ilosciach powstaja takze inne nitrozoaminy. Usuwanie nitrozoamin — bez wzgledu na ich rodzaj —jest konieczne i sposób wedlug wynalazku umozliwia to.Mechanizm reakcji wedlug wynalazku nie jest calkowicie wyjasniony. Niemniej jednak wia¬ domo, ze nitrozoamina ulega przemianie („denitrozowaniu") do zwiazku nie zawierajacego grup nitrozowych. Przyjmuje sie równiez, jakkolwiek to nie jest jeszcze pewne, ze podczas takiej przemiany powstaje NOlr lub NOC1.Sposobem wi^l^yynalazku uzyskuje sie istotne zmniejszenie stezenia nitrozoaminy, niezale¬ znie od pocz^[Tó^J^f^^v/siTtosci. Sposób ten mozna stosowac w odniesieniu do dwunitroanilin zawierajacych nitrozoamine w ilosciach tak malych jak 10 ppm, do bardzo duzych, rzedu kilku tysiecy ppm. Zgodnie z wynalazkiem stezenie nitrozoaminy z reguly zmniejsza sie do wartosci wynoszacej okolo 1/10 stezenia poczatkowego lub nawet ponizej, a w wielu przypadkach nawet ponizej 1 ppm. Reakcje wedlug wynalazku prowadzi sie w temperaturze topnienia danej dwuni¬ troaniliny lub nieco wyzszej.Brom i chlor czasteczkowy sa najkorzystniejszymi skladnikami reakcji, a szczególnie odpo¬ wiedni jest czasteczkowy brom. Niemniej jednak mozna stosowac równiez N-bromoimid kwasu bursztynowego. Ilosc tego skladnika reakcji nie jest szczególnie istotna z tym jednak, ze powinna byc ona wystarczajaca do zredukowania stezenia nitrozoaminy.Wystarczajaca ilosc bromu wynosi 0,02-2,0g na 100g dwunitroaniliny; ilosc optymalna wynosi 0,2g bromu/100g dwunitroaniliny.Odpowiednia ilosc chloru wynosi 15-100 ml gazowego chloru wprowadzanego w ciagu 1 minuty do 100 g dwunitroaniliny, a ilosc optymalna wynosi 353ml gazowego chloru na 100 g dwunitroaniliny w ciagu 1 minuty. W przypadku N-bromoimidu kwasu bursztynowego iloscjego wynosi 0,05-5,0 g na 100 g dwunitroaniliny.Reakcje mozna prowadzic w szerokim zakresie temperatur. W zasadzie stosuje sie temperature ponizej 140°C, przy czym z uwagi na zwiekszone ryzyko reakcji ubocznych w podwyzszonych temperaturach, korzystnie jest prowadzic proces w temperaturze ponizej 120°C. W zasadzie dla wszystkich reagentów (z wyjatkiem chloru) stosuje sie temperature 70-90°C. Dla chloru tempera¬ tura reakcji wynosi 90-110°C. Rekacje mozna prowadzic pod cisnieniem atmosferycznym lub wyzszym.Szybkosc reakcji zalezy od stezenia nitrozoaminy, temperatury, rodzaju reagenta, szybkosci jego dodawania, itp. Obecnosc wody jako takiej, jak równiez obecnosc wody w srodowisku obojetnym lub kwasnym nie jest szkodliwa, natomiast obecnosc wody w roztworze o odczynie zasadowym jest niekorzystna. Dlatego tez, jesli mieszanina reakcyjna zawiera znaczna ilosc wody, wówczas korzystnie jest aby wartosc pH roztworu wynosila ponizej 8. Przebieg reakcji usuwania nitrozoaminy kontroluje sie w oparciu o wyniki analizy chromatograficznej lub termograficznej.Reakcja odszczepienia grup nitrozowych przebiega zasadniczo do konca w czasie krótszym od 1 godziny. W wyniku badan nad przebiegiem reakcji stwierdzono poczatkowy spadek ilosci nitro¬ zoaminy, po którym w miare uplywu czasu nastepuje niekiedy lekki wzrost stezenia nitrozoaminy.Nadmierne wydluzenie czasu przebywania dwunitroaniliny oraz produktów odszczepienia grup nitrozowych w srodowisku reakcji moze prowadzic do dalszego powstawania nitrozoaminy.Dlatego tez nalezy dazyc do skracania czasu reakcji.Na ogól dodatkowa obróbka mieszaniny poreakcyjnej jest zbedna,ale w razie potrzeby stosuje sie konwencjonalne metody obróbki, takie jak przepuszczanie powietrza przez mieszanine reak¬ cyjna lub przedmuchiwanie powietrza nad jej powierzchnia, a nastepnie przemywanie roztworem weglanu.Wynalazek zilustrowano ponizszymi przykladami, w których jezeli nie zaznaczono inaczej, stezenie nitrozoaminy okreslano droga chromatografii gazowej, przy czym dolna granica oznaczal- nosci wynosi okolo 0,5ppm. Termin „ilosc niewykrywalna" (okreslana skrótem „N.W.")oznacza120364 3 stezenie nitrozoaminy ponizej okolo 0,5 ppm. Stosowano chromatograf gazowy Hewlett-Packard 5711A, jakkolwiek mozna stosowac dowolny chromatograf gazowy wyposazony w jonizacyjny detektor plomieniowy. Kolumna w postaci szklanej wezownicy o dlugosci l,2m i srednicy wew¬ netrznej 3,2 mm wypelniona byla 3% Carbowaxem 20 N naniesionym na AW DMCS Chromo- sorbG o wielkosci ziaren 0,063-0,127 mm i ogrzana do temperatury 100°C. Po otrzymaniu piku nitrozoaminy kolumne wygrzewano w temperaturze 230°C w ciagu okolo 15 minut. Szybkosc przeplywu helu wynosila 60ml/minute. Stosowano wzorce zawierajace nitrozoamine w stezeniu zblizonym do oczekiwanego w badanej próbce. Zarówno wzorce jak i próbki rozpuszczano w chlorku metylenu.Zamieszczono równiez te przyklady, w których analizy dokonywano metoda termograficzna.Analize prowadzono zasadniczo w sposób opisany w J. Chromatogr. 109, 271 (1975). W odniesie¬ niu do wynalazku dolna granica oznaczalnosci wynosi okolo 0,05 ppm nitrozoaminy. Mniejsze ilosci nitrozoaminy w próbkach analizowanych temrograficznie uznawano za niewykrywalne i oznaczano skrótem „N.W.".Przyklad I. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu. 30 g trifluraliny zawierajacej okolo 68ppm nitrozoaminy stopiono i dodano 0,2g (okolo 100 kropel) bromu, po czym ogrzano do temperatury 7(fC i w tej temperaturze utrzymywano miesza¬ jac, przez okres 30 minut. Próbe poddano analizie na zawartosc nitrozoaminy, nie stwierdzajac jej obecnosci.Przyklad II. Usuwanie nitrozoaminy z trifluralinu przy uzyciu mniejszej ilosci bromu.Powtórzono sposób postepowania z przykladu I, z tym, ze dodano jedynie 2 krople (0,04g) bromu. Analiza chromatograficzna nie wykazalaobecnosci nitozoaminy.Droga analizy termogra- ficznej stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci 0,03 ppm.Przyklad III. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu w podwyzszonej temperaturze, przemywanie weglanem.Próbke 30 g trifluraliny (zawierajacej 14ppm nitrozoaminy) ogrzano do temperatury 90°C dodano 0,1 g bromu i utrzymywano w tej temperaturze, mieszajac przez okres 30 minut, po czym przemyto 5 ml 10% roztworu weglanu sodowego. Warstwy rozdzielono i faze organiczna poddano analizie na zawartosc nitrozoaminy. Stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci l,4ppm. War¬ stwe wodna ekstrahowano za pomoca 5 ml chlorku metylenu i wyciag poddano analizie, stwierdza¬ jac obecnosc nitrozoaminy w ilosci 0,15 mikrograma/ml.Przyklad IV. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu, obróbka mieszaniny reakcyjnej powietrzem.Próbke 27 g trifluraliny zawierajacej 1750 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C dodano 0,2g bromu i utrzymywano w tej temperaturze, mieszajac przez okres 55 minut. W ciagu ostatnich 10 minut nad roztworem przepuszczano powietrze. Próbke poddano nastepnie analizie na zawartosc nitrozoaminy i stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci 12ppm.Przyklad V. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu, okreslenie wplywu czasu reakcji.Czas pobrania próbki 5 minut 15 minut 30 minut 1 godzina 2 godziny Zawartosc nitrozoaminy 3,2 ppm 2,8 ppm 2,2 ppm 14 ppm 27 ppm Porcje 100 g trifluraliny zawierajacej okolo 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C, dodano 0,2g bromu i mieszanine utrzymywano w tej temperaturze, mieszajac, przez okres 2 godzin. Z mieszaniny pobierano okresowo próbki, analizujac je nastepnie na zawartosc nitrozoa¬ miny. Otrzymano nastepujace wyniki.Inna próbke, pobrana po uplywie 2 godzin, poddano analizie chromatograficznej na zawar¬ tosc trifluraliny. Stwierdzono, ze stopien czystosci próbki wynosi 97,24 120 364 Przyklad VI. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny przy uzyciu wiekszej ilosci bromu.Porcje 30 g trifluraliny zawierajacej okolo 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C, dodano 3,11 g bromu i mieszanine utrzymywano w temperaturze 70°C, mieszajac przez okres 30 minut. Mieszanina przybrala ciemne zabarwienie. Stwierdzono obecnosc ciemno zabarwionego zwiazku polimerycznego. Próbke roztworu poddano analizie na zawartosc nitrozoaminy oraz stopien czystosci trifluraliny. Nie stwierdzono obecnosci nitrozoaminy a czytosc trifluraliny wyno¬ sila 82,5%.Przyklad VII. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu, wplyw obecnosci wody. 30 g trifluraliny zawierajacej okolo 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C, dodano 6g wody, a nastepnie 0,2g bromu i mieszano w temperaturze 70°C w ciagu 30 minut, po czym rozdzielono warstwy. Warstwe organiczna poddano analizie na obecnosc nitrozoaminy, stwierdzajac jej obecnosc w ilosci ponizej 1 ppm.Przyklad VIII i IX. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu w srodowisku kwasnym.Kwas Przyklad VIII (stezony HCl) Przyklad IX (50% H2SO4) Stezenie nitrozoaminy produkt 4,8 ppm N.W. ekstrakt w chlorku metylenu 1,4 M/ml N.W.W identyczny sposób przeprowadzono dwie reakcje, z tym, ze w reakcji pierwszej uzyto 0,5 ml stezonego kwasu solnego, a w drugiej 0,5ml 50% kwasu siarkowego. W obu przypadkach miesza¬ nine zlozona z 30 g trifluraliny o sredniej zawartosci 68 ppm nitrozoaminy, 3 ml wody i odpowied¬ niego kwasu ogrzewano do temperatury 70°C. Do roztworów dodawano po 0,2g bromu i mieszajac utrzymywano je w temperaturze 70°C w ciagu 20 minut, po czym rozdzielano warstwy.Warstwy zawierajace kwas neutralizowano, a nastepnie ekstrahowano taka sama objetoscia chlorku metylenu. Próbki z warstw zawierajacych produkt reakcji oraz z roztworów w chlorku metylenu poddano analizie na zawartosc nitrozoaminy. Otrzymano nastepujace wyniki.Przyklad X. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca chloru. 30 g trifluraliny zawierajacej 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C i w ciagu 30 minut przez roztwór przepuszczano chlor z szybkoscia okolo 35 ml/minute, a nastepnie w ciagu 5 minut przepuszczano powietrze utrzymujac roztwór trifluraliny w temperaturze 70°C. W analizo¬ wanej próbce stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci 16 ppm.Przyklad XI. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca chloru w podwyzszonej temperaturze i obecnosci wody. 30 g trifluraliny zawierajacej 68 ppm nitrozoaminy zmieszano z 1 ml wody, ogrzano do tempe¬ ratury 90°C i w ciagu 30 minut przez roztwór przepuszczano chlor z szybkoscia okolo 35 ml/mi¬ nute, a nastepnie w ciagu 10 minut przepuszczano powietrze utrzymujac mieszanine reakcyjna w temperaturze 90°C. W próbce poddanej analizie stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci 13 ppm.Przyklad XII. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny, wplyw czasu dzialania chlorem w podwyzszonej temperaturze przemywanie weglanem. 30 g trifluraliny zawierajacej 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 110°C, dodano 2 ml 10% roztworu weglanu sodowego i przez roztwór przepuszczono nastepnie chlor z szybkoscia 15ml/minute. Z mieszaniny pobierano okresowo próbki do analizy i w kazdej próbce warstwe zawierajaca produkt oddzielano i analizowano na zawartosc nitrozoaminy. Otrzymano nastepu¬ jace wyniki.120364 5 Czas pobrania próbki Stezenie nitrozoaminy 30minut 15 ppm 1 godzina 28 ppm 2 godziny 1,2 ppm Przyklad XIII. Usuwanie nitrozoaminy z tnfluraliny za pomoca N-bromoimidu kwasu bursztynowego. 30 g trifluraliny zawierajacej 68 ppm nitrozoaminy ogrzano do temperatury 70°C, dodano 0,5g N-bromoimidu kwasu bursztynowego i mieszanine utrzymywano w temperaturze 70°C w ciagu 30 minut. W próbce poddanej analizie stwierdzono obecnosc nitrozoaminy w ilosci l,7ppm.Przyklad XIV. Usuwanie nitrozoaminy z trifluraliny za pomoca bromu po uprzednim dzialaniu na trifluraline weglanem. 30 g trifluraliny zawierajacej 68 ppm nitrozoaminy stopiono i przemyto 15 ml 5% roztworu weglanu sodowego. Warstwy rozdzielono i w temperaturze 70°C do warstwy zawierajacej triflura¬ line dodano 0,1 g bromu. Mieszanine reakcyjna utrzymywano w temperaturze 70°C w ciagu 30 minut. Próbke roztworu poddano nastepnie analizie na zawartosc nitrozoaminy, nie stwierdzajac jej obecnosci.Przyklad XV. Usuwanie nitrozoaminy z dinitraminy za pomoca bromu.Próbka Zawartosc nitrozoaminy A <0,2 B (U Do 10 g dinitraminy zawierajacej 138 ppm nitrozoaminy wprowadzono pod jej powierzchnie w temperaturze 110°C 0,2 bromu. Mieszanina reakcyjna przybrala ciemne zabarwienie. Calosc mieszano w ciagu 30 minut, po czym z mieszaniny pobrano próbke wielkosci 2g (oznaczona symbolem „A")- Pozostale 8 g roztworu wprowadzono powoli do 60 ml chlorku metylenu i dodano 15 ml 10% roztworu weglanu sodowego. Warstwe organiczna oddzielono, a rozpuszczalnik odpa¬ rowano w wyparce obrotowej w ciagu 15 minut w temperaturze 45°C (próbka „B").Kazda próbke analizowano metoda termograficzna na zawartosc nitrozoaminy, otrzymujac nastepujace wyniki.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób usuwania nitrozoamin z pochodnych dwunitroaniliny, znamienny tym, ze triflura¬ line zawierajaca nitrozoamine poddaje sie w stanie stopionym reakcji z czesteczkowym bromem albo chlorem lub z N-bromoimidem kwasu bursztynowego w temperaturze topnienia trifluraliny lub wyzszej, po czym wyosobnia sie oczyszczona trifluraline. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje prowadzi sie w temperaturze 70-90°C. 3. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze reakcje prowadzi sie temperaturze 90-110°C. 4. Sposób usuwania nitrozoamin z pochodnych dwunitroaniliny, znamienny tym, ze dinitra- mine zawierajaca nitrozoamine poddaje sie w stanie stopionym reakcji z czesteczkowym bromem6 120 364 lub chlorem albo z N-bromoimidem kwasu bursztynowego w temperaturze topnienia dinitraminy lub wyzszej, po czym wyosobnia sie oczyszczona dinitramine. 5. Sposób wedlug zastrz. 4, znamienny tym, ze reakcje prowadzi sie w temperaturze 110°C.O cmO o O c O LL O A O fO o co <0 Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 120 egz.Cena 100 zl PL PL PL