Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych, optycznie czystych jednoestrów kwasu winowego z optycznie czynnymi alkanoloaminami oraz ich soli z kwasami lub zasadami. Te nowe jednoestry szczególnie nadaja sie do latwego wytwarzania optycznie czystych alkanoloamin.Wiadomo, ze rózne arylo-, aryloksymetylo- lub heteroaryloksymetyloetanoloaminy, m. in. etanoloaminy o ogólnym wzorze 3, w którym A oznacza grupe nitrofenylowa, naftyloksymetylowa lub indoliloksymetylowa albo podstawiona grupe fenoksymetylowa o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe metoksyetylowa lub grupe Acyl-NH-, przy czym Acyljest nizszym rodnikiem alkanoilowym o co najwyzej 4 atomach wegla lub rodnikiem dwualkilokarbamoilowym o 1 lub 2 atomach wegla w kazdym podstawniku alkilowym, a R4 stanowi atom wodoru lub rodnik acetylowy, sa cennymi lekami. Do grupy tej obok innych farmaceutycznie cennych alkoholoamin zaliczaja sie tez znane substancje /5-blokujace, np. substancja o nazwie Nifenalol, w przypadku której symbol A we wzorze 3 oznacza grupe p-nitrofenylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy, substancja o nazwie Propranolol, w przypadku której symbol A we wzorze 3 oznacza grupe 1-naftyloksymetylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy, substancja o nazwie Norpropranolol, w przypadku której symbol A we wzorze 3 oznacza grupe 1-naftyloksymetylowa, a R2 oznacza atom wodoru, substancja o nazwie Pindolol, w przypadku której symbol A we wzorze 3 oznacza grupe 4-indoliloksymetylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy, oraz nastepujace substancje /3-blokujace o wzorze 3, w którym A oznacza grupe o wzorze 5, a mianowicie: substancja o nazwie Practolol, w przypadku której symbol R3 oznacza grupe acetyloaminowa, R4 oznacza atom wodoru, a R2 oznacza rodnik izopropylowy, substancja o nazwie Metoprolol, w przypadku której symbol R3 oznacza grupe metoksyetylowa, R4 oznacza atom wodoru, a R2 oznacza rodnik izopropylowy, substancja o nazwie Celiprolol, w przypadku której symbol R3 oznacza grupe N',N'-dwuetyloureidowa, R4 oznacza rodnik acety¬ lowy, a R2 oznacza rodnik Ill-rz.-butylowy, i substancja o nazwie Acetobutolol, w przypadku której symbol R3 oznacza grupe n-butyryloaminowa, R4 oznacza rodnik acetylowy, a R2 oznacza rodnik izopropylowy.2 146 074 Wszystkie te zwiazki maja centrum chiralnosci, totez wystepuja one w postaci racematu.Wiadowo, ze dzialanie blokujace /3i-receptory nalezy przypisac glównie enancjomerowi lewo- skretnemu. Z tego tez powodu rozdzielanie racematu ma duze znaczenie.Dla poszczególnych substancji/3-blokujacych, m. in. dla substancji objetych ogólnym wzorem 3, prowadzono juz rozdzielanie racematu. Mozliwosc dokonania tego polega na tworzeniu soli tych racemicznych substancji ^-blokujacych z kwasami optycznie czynnymi i na rozdzielaniu diaste- reoizomerycznej pary soli droga frakcjonowanej krystalizacji na podstawie rózniacych sie wlasci¬ wosci rozpuszczalnosci. Jako takie kwasy, którejuz stosowano do wyodrebniania poszczególnych zwiazków o ogólnym wzorze 3 z substancji /3-blokujacych, nalezy wspomniec np. kwas kamforosulfonowy-10(P.Newman.Optical Resolution Proceduresfor Chemical Compounds, tom I, Optical Resolution Information Center, Nowy Jork, 10471), oraz kwas (R,R)- lub (S,S)-0,0- dwubenzoilo- albo (R,R)- lub (S,S)-0,0-dwutoluilo-winowy (R. Howe, brytyjski opis patentowy GB-PS nr 1 069 343 i T. Leigh, Chem. Ind. Londyn, 36, 1977). Chociaz z tak otrzymanych soli optycznie czystych mozna droga alkalizowania latwo uzyskac optycznie czyste alkanoloaminy, to jednak sposoby te przewaznie sa niedogodne, poniewaz dla osiagniecia wystarczajacego rozdziela¬ nia sa one czesto zwiazane z kilkoma etapami krystalizacji, totez niezbedne sa dosc kosztowne i pracochlonne operacje, by zapobiec nazbyt duzym stratom substancji.Proponowano tez poddawac racemiczne substancje/J-blokujace, m. in. równiez poszczególne zwiazki o wzorze 3, reakcji z optycznie czystymi reagentami i przeprowadzac je w diastereoizome- ryczne produkty, które nastepnie rozdziela sie na podstawie rózniacychje wlasciwosci na enancjo- mery i rozszczepia na optycznie czyste substancje /J-blokujace. Jako takie reagenty optycznie czyste, np. w przypadku Propranololu lub Metoprololu, sluzyly bezwodnik Ill-rz.-butoksy- karbonylo-L-alaniny lub L-leucyny [J. Hermansson i C. von Bahr,J. Chromatogr. 227 (1982) 113], chlorek N-trójfluoroacetylo-S/-/-prolilu [S. Caccia i wspólpracownicy, J. Chromatogr. Science (1978) 543] albo izocyjaniany aralkilu [W.Dieterle i W. Faigle, J. Chromatogr. 259 (1983) 311].Wszystkie te odczynniki sa trudno dostepne i zwykle prowadza wskutek reakcji z aminowa grupa alkanoloaminy do produktów o strukturze amidu. Pomijajac fakt, ze takie amidy mozna rozszcze¬ piac tylko w dosc ostrych warunkach reakcji, co moze prowadzic do niepozadanej racemizacji, jest równiez miejsce utworzenia tej pochodnej dosc daleko odsuniete od centrum chiralnosci alkano¬ loaminy, czego nastepstwem sa mniejsze róznice we wlasciwosciach chemicznych i fizycznych tych diastereoizomerów niz w przypadku utworzenia 0-pochodnych.Nieoczekiwanie stwierdzono, ze mozna rozdzielic alkanoloaminy o wzorze 3 na optycznie czyste izomery sposobem wiazacym latwosc przeprowadzania postepowania z dobrym efektem rozdzielania i prowadzonym bez uciazliwych operacji do produktów o wysokiej czystosci optycznej.Mozna osiagnac ten cel wówczas, gdy do rozdzielania wykorzysta sie nieoczekiwanie, bardzo silnie rózniace sie wlasciwosci chemiczne i fizyczne jednoestrów tych alkanoloamin o wzorze 3 z okreslonymi, optycznie czynnymi dwupodstawnikami kwasami (R,R)- lub (S,S)-winowymi o ogólnym wzorze 4, w którym R5 oznacza prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alkilowy o 1-4 atomach wegla, rodnik benzylowy, ewentualnie chlorem podstawiony prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alkanoilowy o 1-5 atomach wegla, rodnik fenyloacetylowy, benzoilowy, toluoilowy lub fi, /3'-dwuchlorowinylowy.Sposób wytwarzania nowych, optycznie czystych jednoestrów kwasu winowego z optycznie czynnymi alkanoloaminami o ogólnym wzorze 1, w którym A oznacza grupe nitrofenylowa, naftyloksymetylowa lub indoliloksymetylowa albo podstawiona grupe fenoksymetylowa o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe metoksyetylowa lub grupe Acyl-NH-, przy czym Acyl jest nizszym rodnikiem alkanoilowym o co najwyzej 4 atomach wegla lub rodnikiem dwualkilokarbamoilowym o 1 lub 2 atomach wegla w kazdym podstawniku alkilowym, a R4 stanowi atom wodoru lub rodnik acetylowy, i dalej w którym R2 oznacza atom wodoru lub rozgaleziony rodnik alkilowy o 3 lub 4 atomach wegla, zas R1 oznacza rodnik dwupodstawionego kwasu (R,R)- lub (S,S)-winowego o ogólnym wzorze 2, przy czym R5 stanowi prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alkilowy o 1-4 atomach wegla, rodnik benzylowy, ewentualnie chlorem podstawiony prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alkanoilowy o 1-5 atomach wegla, rodnik fenyloacetylowy, benzoilowy, toluoilowy lub fi, /3'-dwuchlorowinylowy, oraz ich soli z kwasami lub zasadami, polega wedlug146 074 3 wynalazku na tym, ze mieszanine enancjomerów o ogólnym wzorze 3, w którym A i R2 maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie reakcji w stopie lub w aprotonowym rozpuszczalniku z dwupodsta- wionym kwasem (R,R)- lub (S,S)-winowym o ogólnym wzorze 4, w którym R5 ma wyzej podane znaczenie, lub z jego bezwodnikiem, pod warunkiem, ze reakcje z wolnym kwasem prowadzi sie w obecnosci srodka kondensacyjnego, po czym wyodrebniacie utworzona mieszanine par enancjo¬ merówjednoestrów kwasu winowego o wzorze 1, a nastepnie prowadzi sie rozdzielanie otrzymanej mieszaniny racemicznej na enancjomery, które ewentualnie przeprowadza sie w sole.Jednoestry kwasu winowego o wzorze 1 mozna wskutek ich silnie rózniacych sie wlasciwosci chemicznych i fizycznych latwo rozdzielac na zwiazki optycznie czyste, przy czym bez uciazliwych operacji oczyszczania udaje sie osiagnac wysoka czystosc optyczna. Jako kwasy dwualkilowinowe okazaly sie szczególnie przydatne takie kwasy winowe, w których rodnik alkilowy zawiera 1-5 atomów wegla, korzystnie 1-4 atomów wegla, przy czym szczególnie korzystnymi sa rodnik metylowy, etylowy i Ill-rz.-butylowy.Korzystnie stosuje sie tez kwas dwubenzylowinowy.Rodnik alkanoilowy w kwasach dwualkanoilowinowych moze byc podstawiony chlorowcem, przy czym nalezy wyróznic np. rodnik trójchloroacetylowy. Korzystnymi sa niepodstawione rodniki alkano- ilowe o 1-4 atomach wegla, przy czym szczególnie korzystnym jest rodnik acetylowy. W rachube takze wchodza rodniki: fenyloacetylowy, benzoilowy lub toluoilowy, przy czym nalezy wyróznic szczególnie rodnik /J, /3'-dwuchlorowinylowy.Ze wzgledu na ich dobra podatnosc na rozdzielanie nalezy wyróznic przede wszystkim te jednoestry kwasu winowego o wzorze 1, w którym A oznacza grupe naftyloksymetyIowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy lub atom wodoru, a nadto takie jednoestry o wzorze 1, w których A oznacza grupe o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe (C2H5)2N-CO-NH-, a R4 stanowi rodnik acetylowy, zas R2 oznacza rodnik Ill-rz.-butylowy, albo gdzie R3 stanowi grupe metoksyetylowa, a R4 stanowi atom wodoru, zas R2 oznacza rodnik izopropylowy.Nadto korzystne sa jednoestry kwasu winowego o wzorze 1, w którym A oznacza grupe p-nitrofenylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy.Jako srodki kondensacyjne w przypadku reakcji wolnych kwasów mozna stosowac np. karbodwuimidy, takie jak dwucykloheksylokarbodwuimid, chlorek p-toluenosulfonylu, bezwod¬ nik trójfluorooctowy, chlorek sulfurylu, mieszanina dwumetyloformamidu i chlorku tionylu, tlenek glinowy i sita molekularne.Poniewaz grupa aminowa w zwiazkach o wzorze 3 jest pierwszorzedowa lub drugorzedowa, totez mozliwajest reakcja kwasu winowego o wzorze 4 lubjego bezwodnika takze z grupa aminowa i utworzenie amidu. Nieoczekiwanie jednak w przypadku reakcji prowadzonej w sposobie wedlug wynalazku korzystnie powstaja diastereoizomeryczne 0-pochodne, zas N-pochodne lub podwójnie podstawione pochodne powstaja tylkojako produkty uboczne. Droga stracenia mozna oddzielic te 0-pochodne od niepozadanych N-pochodnych.Celowojednak grupe aminowa zabezpiecza sie na czas trwania reakcji za pomoca znanych dla grup aminowych grup zabezpieczajacych, które mozna odszczepiac droga zmydlania lub uwodor¬ niania. Szczególnie korzystne jest jednak zabezpieczanie grupy aminowej droga tworzenia soli z mocnym kwasem nieorganicznym lub organicznym, tworzacym z grupa aminowa wiazanie pary jonowej, tyko nieznacznie dysocjujace w warunkach estryfikacji. Kwas ten po przeprowadzonej estryfikacji mozna uwolnic na drodze alkalizowania np. przez traktowanie otrzymanego estru slaba zasada, np. wodnym roztworemNaHCO lub amina. Równiez mozliwe jest oddzielenie kwasu zabezpieczajacego grupe aminowa dopiero po rozdzieleniujednoestru kwasu winowego o wzorze 1 na optycznie czyste estry.Jako kwasy organiczne, swietnie nadajace sie do zabezpieczania grupy aminowej, nalezy wymienic kwasy sulfonowe i chlorowcokarboksylowe, zas jako kwasy nieorganiczne wchodza w rachube przede wszystkim kwasy mineralne. Korzystnie stosuje sie kwas toluenosulfonowy, trój- chlorooctowy, trójfluorooctowy lub kwas solny.Korzystna postacia wykonania sposobu wedlug wynalazku jest reakcja bezwodnika kwasu winowego o wzorze 4 ze zwiazkami o wzorze 3 w bezwodnym aprotonowym rozpuszczalniku w temperaturze 5-150°C. Celowo temperature, zalezaca od stosowanego rozpuszczalnika oraz od reagentów, utrzymuje sie w zakresie od temperatury pokojowej do temperatury 90°C, korzystnie w zakresie 40-90°C. Bezwodniki kwasów o wzorze 4 stosuje sie przy tym równomolowo lub w nadmiarze. Reakcje prowadzi sie z reguly w ciagu 2-36 godzin.4 146 074 Do aprotonowych rozpuszczalników zaliczaja sie korzystnie dwuchlorometan, 1,2-dwuchlo- roetan, aceton, acetonitryl, toluen, dwumetyloformamid, sulfotlenek dwumetylowy, tetrahydrofu- ran, dioksan, dwumetylowy eter glikolu etylenowego lub N-metylopirolidon-2. Rozpuszczalniki stosuje sie w stanie bezwodnym. Wode, która przez odczynniki, np. przez zawierajacy wode krystalizacyjna kwas p-toluenosulfonowy, mozna wprowadzic do srodowiska reakcji, usuwa sie celowo przed reakcja np. stosujac oddestylowanie. Tak otrzymana mieszanine diastereoizomery- cznych jednoestrów kwasu winowego o wzorze 1 mozna krystalizowac ze srodowiska wodnego, korzystnie wobec odczynu o wartosci pH od 0 do 9, po uprzednim usunieciu rozpuszczalnika korzystnie na drodze odparowania. Mozliwe jest równiez oddzielenie tych jednoestrów na drodze ekstrakcji rozpuszczalnikami organicznymi, korzystnie dwuchlorometanem lub dwuchloroeta- nem i nastepne oddestylowanie rozpuszczalnika.Jezeli grupe aminowa w zwiazkach o wzorze 3 zabezpiecza sie kwasami, to kwas z suchej mieszaniny reakcyjnej celowo usuwa sie dodajac wodny roztwór slabej zasady. Kwasy te mozna usuwac tez droga traktowania roztworów estrów kwasu winowego za pomoca wodnych roztworów alkaliów. Takotrzymane estry diastereoizomeryczne o wzorze 1 z powodu swych grup kwasowych i zasadowych wystepujajako zwiazki obojnaczo jonowe lub w postaci soli wewnetrznych. Moznaje dodatkiem kwasów przeprowadzac w sole addycyjne z kwasami lub dodatkiem zasad przeprowa¬ dzac w sole grupy karboksylowej.Z otrzymanej diastereoizomerycznej mieszaniny estrów o wzorze 1 mozna otrzymywac opty¬ cznie czyste estry o wzorze 1 na drodze rozdzielania na podstawie rózniacych sie wlasciwosci fizycznych i chemicznych, przy czym odpowiednimi sa selektywna krystalizacja lub ekstrakcja rozpuszczalnikiem organicznym oraz rozdzielanie chromatograficzne.Jako rozpuszczalniki, z których mozliwa jest krystalizacja frakcjonowana, wchodza w rachube chloroweglowodory, ketony, takie jak aceton, etery, estry, drugorzedowe i trzeciorzedowe alkohole, takie jak izopropanol, woda lub wodne roztwory buforowe. Przewaznie juz po 1-4 zabiegach krystalizacyjnych dochodzi sie do optycznie czystych estrów kwasu winowego o wzorze 1.Do rozdzielania korzystnie stosuje sie jednak ekstrakcje lub rozdzielania chromatograficzne.Do ekstrakcji dobiera sie takie rozpuszczalniki, w których estry o wzorze 1 nie ulegaja lub tylko wolno ulegaja solwolizie. Do takich rozpuszczalników nalezy zaliczyc chloroweglowodory, ketony, etery, estry, drugorzedowe i trzeciorzedowe alkohole, wode lub wodne roztwory buforowe, przy czym korzystnymi sa aceton, dwuchlorometan, dwuchloroetan, chloroform, octan etylowy, uklad cykloheksan-toluen, tetrahydrofuran, dioksan, eter etylowy, roztwory buforowe fosforanu metalu alkalicznego lub fosforanu amonowego.Jako chromatograficzne sposoby rozdzielania odpowiednie sa zarówno chromatografia cien¬ kowarstwowa, chromatografia kolumnowa jak i cieczowa chromatografia cisnieniowa. Korzystna jest chromatografia adsorpcyjna w kolumnach z zelu krzemionkowego lub z tlenku glinowego za pomoca eluentów organicznych, takich jak aceton, izopropanol, dwuchlorometan, cykloheksan lub toluen, przy czym jako eluent szczególnie korzystny jest uklad aceton/izopropanol. Nadto korzystna jest cieczowa chromatografia cisnieniowa z ukladem faz odwróconych, np. z odwrócona faza oktadecylowa — RP 18 (Reversed Phase-Octadecyl)jako faza nieruchoma. Jako faze ruchoma w tym ostatnim przypadku mozna stosowac kwasne substancje buforowe zmieszane z metanolem lub acetonitrylem.W cieczowej chromatografii (LC lub HPLC) osiaga sie rozdzielanie substancji na podstawie rózniacych sie chemiczno-fizycznych oddzialywan wzajemnych wewnatrz 3-obszarowego ukladu: rozdzielanych substancji, fazy nieruchomej i fazy ruchomej. W ukladzie odwróconym faz rozdzie¬ lanie mieszaniny opiera sie np. na podstawie róznej lipofilii substancji do fazy ruchomej i nieru¬ chomej, co nalezy opisywac przez rózne wspólczynniki podzialu. W stalych warunkach izokraty- cznych i izotermicznych (zdefiniowana faza nieruchoma np. RP 18 i zdefiniowana faza ruchoma, np.okreslona mieszanina metanol-substancja buforowa) opisuje sie zachowanie czasu retencji substancji przez jej calkowity czas retencji. Zalezy to od róznych parametrów kolumny i od predkosci przeplywu fazy ruchomej. Aby otrzymac dalece uniezalezniony opis zachowania sub¬ stancji w ukladzie chromatograficznym formuluje sie wedlug nizej podanego równania wspólczyn¬ nik pojemnosci k'i:146 074 5 kt tri-to i ? to w którym i oznacza substancje i, tn oznacza calkowity czas retencji substancji i, a t0 oznacza czas jalowy substancji nie opóznianej w takim samym ukladzie chromatograficznym.Aby latwo opisac zachowanie dwóch substancji wjednym i tym samym ukladzie chromatogra¬ ficznym definiuje sie pojecie relatywnej retencji lub inaczej wspólczynnika selektywnosci alfa, podajacego wedlug ponizszego równania zdolnosc rozdzielania mieszaniny substancji i-j: alfaij= -L k'i (substancja j jest dluzej opózniana niz substancja i).Wysokie wartosci alfa oznaczaja tym samym bardzo selektywne rozdzielanie okreslonej mieszaniny substancji, która w podanych nizej przykladach kazdorazowo stanowi diastereoizome- ryczna para izomerów. Wartosci k' i alfa stanowia zatem wielkosci fizykochemiczne, które sa specyficzne dla substancji i charakterystyczne dla substancji w danym ukladzie chromatografi¬ cznym (faza nieruchoma w polaczeniu z okreslona faza ruchoma). Wspomniane kryteria w podobny sposób obowiazuja dla chromatografii adsorpcyjnej (porównaj: Chromatogr. Trennmet- hoden, G. Schwendt, Georg Thieme Verlag Stuttgart, 1979).Na tej drodze otrzymane, optycznie czyste jednoestry kwasu winowego o wzorze 1 sa nadzwy¬ czaj odpowiednie jako substraty do wytwarzania optycznie czystych odmian wolnych alkanolo - amin o wzorze 3, poniewaz mozna je rozszczepiac solwolitycznie w lagodnych warunkach.To rozszczepianie zachodzi przewaznie w temperaturze od - 10°C do 40°C w warunkach kwasowych 4 lub zasadowych, np. za pomoca 0,1-ln wodnego roztworu kwasu solnego lub za pomoca 0,1-ln wodnego roztworu NaOH, albo na drodze przeestrowania np. w metanolu.I tak np. hydrolityczne rozszczepienie jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego i (R)-Propranolol'u zachodzi na drodze reakcji metanolowego roztworu NaOH w temperaturze pokojowej, przy czym reakcja trwa w ciagu 1 godziny. Otrzymuje sie przy tym czysty (R)-( + )- Propranolol o skrecalnosci [a]o20 — + 8,33° (c = 1,0 w 95% etanolu) i o 98% czystosci optycznej z wydajnoscia 88%. Mozna równiez np. z jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego i (S)- Propranolol'u na drodze traktowania metanolowym roztworem kwasu solnego w ciagu 24 godzin w temperaturze pokojowej otrzymac S-Propranolol o optycznej czystosci powyzej 98% z wydaj¬ noscia 85% wydajnosci teoretycznej i o skrecalnosci [o:]d20 = -8,320 (c+ 1,0 w 95% etanolu).Inna mozliwosc wytwarzania optycznie czystych alkanoloamin o wzorze 3 polega na tym, ze mieszanine diastereoizomerycznych jednoestrów kwasu winowego o wzorze 1 poddaje sie stereo- specyficznej hydrolizie w warunkach kontrolowanego pH albo stereospecyficznej hydrolizie enzy¬ matycznej. Jednakze droga przez rozdzielanie optycznie czystych jednoestrów kwasu winowego o wzorze 1 jest korzystna.Podane nizej przyklady blizej objasniaja sposób wedlug wynalazku, przy czym przyklady I-III i XVI dotycza wytwarzania mieszaniny diastereoizomerów zwiazku o wzorze 1.Przyklad I. 25,9 g (0,1 mola) bezwodnego zasadowego (R,S)-Propranolol'u rozpuszcza sie z 20,0 g (0,105 mola) kwasu p-toluenosulfonowego. H2O w 300 ml 1,2-dwuchloroetanu w tempera¬ turze pokojowej, a wode krystalizacyjna z kwasu toluenosulfonowego usuwa sie droga oddestylo¬ wania. Do przesaczonego roztworu dodaje sie 32,4g (0,15 mola) bezwodnika (R,R)-( + )-0,0- dwuacetylowinowego w temperaturze pokojowej, po czym mieszanine w temperaturze okolo 80°C pod chlodnica zwrotna miesza sie w ciagu 24 godzin. Po usunieciu pod próznia rozpuszczalnika stala pozostalosc rozprowadza sie w 52% wodnym roztworze NaHCOs az do rozpuszczenia (okolo 200 ml) i nastepnie zakwasza In kwasem solnym do odczynu o wartosci pH = 2,5. Mieszanine izomerów diastereoizomerycznego jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego i (R,S)- Propranolol'u wytraca sie lub ekstrahuje trzykrotnie porcjami po 100 ml CH2CI2. Po odpedzeniu ekstrahenta otrzymuje sie pozostalosc (38 g, wydajnosc równa 80% wydajnosci teoretycznej), która w acetonie doprowadza sie do krystalizacji.6 146 074 Powyzsze postepowanie mozna w zupelnie takich samych warunkach przeprowadzac równiez z bezwodnikiem (S,S)-(-)-0,0-dwuacetylowinowym jako reagentem i takze otrzymuje sie z wydaj¬ noscia 80% wydajnosci teoretycznej odpowiednia mieszanine izomerów.Przyklad II. 1,81 g (7 mmoli) bezwodnego, zasadowego (R, S)-Propranoloru rozpuszcza sie w 20ml dwuchlorometanu i w temperaturze pokojowej zadaje sie za pomoca 3,02g (14 mmoli) bezwodnika (R,R)-( + )-0,0-dwuacetylowinowego oraz miesza w ciagu 48 godzin w temperaturze pokojowej. Po usunieciu pod próznia rozpuszczalnika pozostalosc mieszajac zadaje sie w tempera¬ turze pokojowej roztworem 16 mmoli NaHCC3 w 50 ml wody, przy czym otrzymuje sie krystali¬ czny osad. Odsacza sie go i przemywa woda, otrzymujac czysty jednoester kwasu (R,R)-0,0- dwuacetylowinowego i (S)-Propranoloru, z którego w przypadku hydrolizy uzyskuje sie optycznie czysty (wiecej niz 98%) (S)-(-)-Propranolol. Roztwór zawiera mieszanine diastereoizomerycznego jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (R)- i (S)-Propranolorem, która mozna pod¬ dac rozdzielaniu na enacjomery. Otrzymuje sie 0,7 g (42% wydajnosci teoretycznej) jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (S)-Propranolorem.Przyklad III. Z 2,34 g (10 mmoli) kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego sporzadza sie zawiesine w 15ml dwuchlorometanu i zadaje za pomoca l,72g (10 mmoli) bezwodnego kwasu toluenosulfonowego. Do calosci mieszajac wkrapla sie roztwór 1,3 g (5 mmoli) (R,S)-Propranoloru w 10 ml dwuchlorometanu, po czym wkrapla sie roztwór 2,06 g dwucykloheksylokarbodwuimidu w 15 ml dwuchlorometanu. Calosc miesza sie w ciagu 24 godzin w temperaturze pokojowej, po czym odsacza sie, a przesacz przemywa sie za pomoca 15 ml i 10 ml wody. Warstwe organiczna suszy sie, a rozpuszczalnik odpedza sie w wyparce obrotowej, pozostalosc zadaje sie wodnym roztworem NaHC03. Przesaczony roztwór wodny zakwasza sie do odczynu o wartosci pH = 3, a mieszanine pary diastereoizomerów estru kwasu winowego ekstrahuje sie dwuchlorometanem, który nastepnie zateza sie, a z pozostalosci sporzadza sie zawiesine w acetonie. Dalsza obróbka produktu reakcji nastepuje tak samo, jak w przykladzie I.Analogicznie do postepowan z tych przykladów mozna tez otrzymywac diastereoizomeryczne jednoestry kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z Metoprolol'em.Przyklad IV. 15 g krystalicznej masy, stanowiacej mieszanine diastereoizomerów otrzy¬ mana wedlug przykladu I, umieszcza sie w nasadce aparatu Soxhlet'a i mieszajac ekstrahuje wielokrotnie acetonem. Po okolo 10 przeprowadzeniach przy objetosci rozpuszczalnika okolo 300 ml krystalizuje w odbieralniku czysty jednoester kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (S)-Propranolorem (frakcja II), natomiast czysty jednoester kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowi- nowego z (R)-Propranolorem (frakcja I) pozostaje w nasadce aparatu Soxhlet'a.Frakcja I: 7 gjednoestru kwasu (R,R)-dwuacetylowinowego z (R)-Propranolorem o tempera¬ turze topnienia 196-198°C, o skrecalnosci [cr]22546= 13,5° (c = 0,405 w DMSO, czyli w sulfotlenku dwumetylowym) i o optycznej czystosci wiekszej niz 98%.Frakcja II: 5 g jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (S)-Propranolorem o temperaturze topnienia 176-177°C, o skrecalnosci [cr]22546= + 33,0° (c = 0,98 w DMSO) i o opty¬ cznej czystosci wiekszej niz 98%.W acetonowym lugu macierzystym pozostaja 3 g mieszaniny frakcji I i frakcji II. Dane MRJ (magnetycznego rezonansu jadrowego) sa zgodne ze struktura.Jednoestry kwasu winowego, otrzymane podczas reakcji (R,S)-Propranoloru z bezwodnikiem (S,S)-0,0-dwuacetylowinowym, zamiast z bezwodnikiem (R,R)-00-dwuacetylowinowym, zacho¬ wuja sie w swej lipofilowosci lub ekstrahowalnosci odwrotnie niz w poprzednim schemacie obróbki, tzn. pozostaloscia w nasadce aparatu Soxhlet'a jest wówczas jednoester kwasu (S,S)-0,0- dwuacetylowinowego z (S)-Propranolorem, natomiast latwiej ekstrahowalna frakcja jest jednoe¬ ster kwasu (S,S)-0,0-dwuacetylowego z (R)-Propranolorem. Tego rodzaju wlasciwosci inwersyjne zwiazków diastereoizomerycznych maja charakter ogólnie obowiazujacej prawidlowosci i przeto obowiazuja tez w przypadku innych pochodnych kwasu (R,R)- lub (S,S)-0,0-dwuacetylowinowego z alkanoloaminami.Z powodu chemicznej struktury jednoestrów kwasu winowego z alkanoloaminami estry te wystepuja jako zwiazki jonowo obojnacze lub tworza sole wewnetrzne.Za pomoca mocnych kwasów, np. kwasu solnego mozna tez wytwarzac chlorowodorki w niewodnych rozpuszczalnkach aprotonowych. Taksamo sole metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych z grupa karboksylowa mozna wytwarzac droga równowaznikowego dodania wodo¬ rotlenków metali alkalicznych lub metali ziem alkalicznych.146 674 7 PrzykladV.Rozdzielanie otrzymanej wedlug przykladu I mieszaniny diastereoizome- rycznych jednoestrów kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (R)- i (S)-Propranolorem na enan- cjomery za pomoca chromatografii cienkowarstwowej: plytki do chromatografii cienkowarstwo¬ wej: zel krzemionkowy o nazwie Kieselgel Si60 (produkt firmy Merck); eluent: aceton-izopropanol 1:1; droga rozwijania: 8 cm wartosc R,= frakcja II 0,41 alfa=178 frakcja I 0,23 P r z y k l a d VI. Analogicznie do postepowania z przykladu I Propranolol, Metoprolol, Ace- butolol, Pindolol, Norpropranolol i Nifenalol poddaje sie reakcji z bezwodnikiem (R,R)-0,0- dwubenzoilowinowym. Otrzymana diastereoizomeryczna mieszanine danego jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego rozdziela sie za pomoca cieczowej chromatografii cisnieniowej (HPLC) z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna 250X4,6 mm srednicy wewnetrznej, napelniona adsorbentem o nazwie Spherisorb RP15, 5/im; Faza ruchoma: 2% kwas octowy w wodzie redestylowanej nastawiony za pomoca NH3 na odczyn o wartosci pH = 3,7 - metano|/35-65.Tabela 1 k'R 4 1,38 0,88 1,88 1,63 0,63 k's 11 4,63 2,75 4,88 4,0 3,0 alfa = 2,75 3,35 3,13 2,59 2,5 4,8 Przyklad VII. Analogicznie do postepowania z przykladu I (R,S)-Propranolol poddaje sie reakcji z bezwodnikiem (R,R)-0,0-dwutoluilowinowym i diastereoizomeryczna mieszanina estru rozdziela sie droga cieczowej chromatografii cisnieniowej z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna i faza ruchoma: jak w przykladzie VI k'R = 7,l,k's = 21,l,alfa = 2,98.Przyklad VIII. Analogicznie do postepowania z przykladu I (R,S)-Propranolol poddaje sie reakcji z bezwodnikiem (R,R)-0,0-dwumetylowinowym i rozdziela droga cieczowej chromatografii cisnieniowej z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna: jak w przykladzie VI; faza ruchoma: 2% octan amonowy (pH = 3,7) - metanol/65-35fk'R = 5,8, k's — 8,7, alfa= 1,5.Przyklad IX. 7 g (26 mmoli) zasadowego (R,S)-Metoprokru razem z 4,4g (27 mmoli) kwasu trójchlorooctowego rozpuszcza sie w 150 ml 1,2-dwuchloroetanu w temperaturze pokojo¬ wej. Na wyparce obrotowej w celu odwodnienia odparowuje sie azeotropowo frakcje okolo 30 ml.Do pozostalego roztworu dodaje sie 18 g (53 mmoli) bezwodnika (R,R)-dwubenzoilowinowego i roztwór ten ogrzewa sie do temperatury okolo 80°C w ciagu 2 godzin. Po ochlodzeniu odsacza sie roztwór od nadmiaru reagenta, a otrzymany jako pozostalosc roztwór zateza sie na wyparce obrotowej do sucha. Pozostalosc rozpuszcza sie za pomoca 50 ml acetonu i 100 ml 10% wodnego roztworu NaHC03, przy czym tworzy sie osad, stanowiacy mieszanine jednoestrów kwasu wino¬ wego z (R)- i (S)-Metoprolorem.Po odsaczeniu na nuczy i przemyciu osadu za pomoca wody sporzadza sie z niego zawiesine w 100 ml acetonu i miesza w ciagu okolo 1 godziny w temperaturze pokojowej. Osad ponownie odsacza sie, otrzymujac wyzej nazwana mieszanine estrów, przy czym przewaza udzial jednoestru Ester z (R) lub (S) Propranolol Metoprolol Acebutolol Pindolol Norpropranolol Nifenalol8 146 074 kwasu (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego z (R)-Metoprolorem (frakcja A). Odpowiadajacy mu ester (S)-MetoproIol'u (frakcja B) wystepuje wzbogacony w warstwie acetonowej, która zateza sie do sucha. Lacznie otrzymuje sie 12,8 g (80% wydajnosci teoretycznej) frakcji A wspólnie z frakcjaB. \ 5 g mieszaniny frakcji A i frakcji B rozpuszcza sie w 20 ml acetonu i podaje na preparacyjna ( kolumne z zelu krzemionkowego, umieszczona w acetonie, i eluuje acetonem. Frakcja B eluuje przed frakcja A i w ten sposób z wysoka wydajnoscia udaje sie czysto wyodrebnic frakcje B za pomoca odcinania frakcji.Frakcja B: 1,1 g jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego z (S)-Metoprolorem o skrecalnosci [a]31546 = - 57,2° (c = 1 w CHCI3) i o optycznej czystosci powyzej 98%. Dane MRJ sa zgodne ze struktura.Przyklad X. Zgodnie z przykladami I-III bezwodnik (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowy pod¬ daje sie reakcji z Acebutolol'em. Otrzymana diastereoizomeryczna mieszanine estrów rozdziela sie za pomoca cieczowej chromatografii cisnieniowej z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: faza ruchoma: 2% kwas octowy w redestylowanej wodzie, nastawiony za pomoca NH3 na pH = 3,7 - metanol/65-35; kolumna: jak w przykladzie VI. k'R = 9,55, k's = 20,ll,alfa = 2,l.Przy klad XI. 18,15 g (0,05 mola) zasadowego (R,S)-Celiproloru razem z 9g (0,055 mola) kwasu trójchlorooctowego rozpuszcza sie w 100 ml dwuchlorometanu w temperaturze pokojowej, po czym roztwór suszy sie za pomoca MgS04. Do roztworu, uwolnionego od srodka suszacego, dodaje sie 17 g (0,079 mola) bezwodnika (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego i miesza roztwór w temperaturze pokojowej. Po 90-minutowej reakcji do organicznego roztworu dodaje sie 50ml nasyconego wodnego roztworu NaHC03 i energicznie miesza. Rozdzieliwszy warstwy powtarza sie ten zabieg ponownie. Warstwe organiczna suszy sie za pomoca MgS04, po czym odpedza sie dwuchlorometan w temperaturze pokojowej pod próznia na wyparce obrotowej. Jako pozostalosc otrzymuje sie bezpostaciowa substancje stala, czyli mieszanine jednoestrów kwasu (R,R)-0,0- dwuacetylowinowego z (R)- i (S)-Celiprolorem (frakcja A i frakcja B). Otrzymuje sie 29 g (okolo 90% wydajnosci teoretycznej) mieszaniny diastereoizomerów (o malej zawartosci reagenta wedlug analizy chromatograficznej HPLC). 10 g mieszaniny diastereoizomerów frakcji A i frakcji B rozpuszcza sie w 50 ml acetonu i wstrzykuje do preparacyjnej kolumny z zelu krzemionkowego, napelnionej za pomoca 500 g zelu krzemionkowego o nazwie Kieselgel Si60 (230-400 mesz.). Jako eluent stosuje sie mieszanine aceton/izopropanol (1:1). Frakcja B eluuje przed frakcja A i ta droga udaje sie z wysoka wydajnoscia wyodrebnic czysto frakcje B za pomoca odcinania frakcji. Wydajnosc: 2g (40% wydajnosci teoretycznej) frakcji B, czyli lewoskretnego jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylo- winowego z Celiprolorem o skrecalnosci [a]o20 — - 41,3° (c = 1,0 w dwuchlorometanie) i o czystosci optycznej powyzej 98%; 2,2 g frakcji mieszanej oraz 2,4g frakcji A zanieczyszczonej okolo 10% frakcji B; 0,8 g (16% wydajnosci teoretycznej) frakcji A, czyli prawoskretnego jednoestru kwasu (R,R)-0,0,-dwuacetylowinowego z Celiprolorem o skrecalnosci [a]D20 = +54,5° (c=l,0 w dwuchlo¬ rometanie) i o czystosci optycznej powyzej 98%.Rozdzielanie mieszaniny diastereoizomerów na drodze chromatografii cienkowarstwowej: plytki z zelu krzemionkowego o nazwie Kieselgelplatte Si60 (produkt firmy Merck, Alufolie); eluent: uklad izopropanol/aceton (1:1). wartosc Rf = * ' alfa = 2,87 (droga rozwijania = 10 cm). frakcja A 0,16 Dane spektroskopowe: 1H-MRJ (DMSO-dG) czterometylosilan (TMS) jako wzorzec wew¬ netrzny, delta (ppm) Varian XL 200. CH kwasu winowego: frakcja A delta = 4,93 i 4,86 ppm (d, I = 7,5 Hz), frakcja B delta = 5,50 i 5,20 ppm (d, I = 6,5 Hz).Przyklad XII. 18,4 g (50 mmoli) zasadowego (R,S)-Celiproloru razem z 9g (55 mmoli) kwasu trójchlorooctowego rozpuszcza sie w 100 ml dwuchlorometanu w temperaturze pokojowej.146 074 9 Roztwór ten suszy sie wówczas za pomoca MgSC4. Po usunieciu srodka suszacego do roztworu dodaje sie 23,8 g (70 mmoli) bezwodnika (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego i miesza ten roztwór w temperaturze pokojowej. Po 2-godzinnej reakcji nadmiar reagenta odsacza sie pod zmniejszonym cisnieniem i organiczny roztwór wytrzasa sie dwukrotnie z porcjami po 50 ml nasyconego wodnego roztworu NaHCC3 i jednokrotnie przemywa za pomoca 50 ml czystej wody. Pozostala warstwe organiczna, osuszywszy uprzednio za pomoca MgS04, zateza sie pod próznia na wyparce obroto¬ wej do sucha, otrzymujac stala bezpostaciowa pozostalosc, skladajaca sie z jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego z (R)- lub (S)-Celiprolorem. Otrzymuje sie 33 g (okolo 90% wydajnosci teoretycznej) mieszaniny diastereoizomerów frakcji I i frakcji II (o niklej zawartosci reagenta wedlug analizy chromatograficznej HPLC). 10 g mieszaniny diastereoizomerów frakcji I i frakcji II rozpuszcza sie w 50 ml acetonu, podaje na preparacyjna kolumne z zelu krzemionkowego, napelniona 500 g zelu krzemionkowego o nazwie Kieselgel Si60 (230-400 mesz.) i rozdziela za pomoca eluenta: aceton/izopropanol (18:1) na frakcje I i II. Frakcja II eluuje przed frakcja I i ta droga udaje sie z wysoka wydajnoscia wyodrebnic frakcje II za pomoca odcinania frakcji. Wydajnosc: 4,1 g (82% wydajnosci teoretycznej) frakcji II, czyli lewoskretnegojednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwubenzoilowinowego z Celiprolorem, którajest zanieczyszczona okolo 10% frakcji I. Z niej mozna latwo otrzymac 3,5 g (70% wydajnosci teorety¬ cznej) czystej frakcji II na drodze powtórzenia rozdzielania kolumnowego w takich samych warunkach. Otrzymana czysta frakcja II wykazuje skrecalnosc [a]D2° = -62,6° (c= 1 w dwuchlo- rometanie) i czystosc optyczna powyzej 98%.Dane spektroskopowe:1H-MRJ (CDCI3) TMS jako wzorzec wewnetrzny, delta (ppm); Varian XL 200. CU kwasu (R,R)-winowego: delta 5,56 i 5,45 ppm (d, 1 = 7 Hz).Rozdzielanie mieszaniny diastereoizomerów na drodze chromatografii cienkowarstwowej: plytki z zelu krzemionkowego ó nazwie Kieselgelplatte (Alufolie) Si60 (produkt firmy Merck); eluent: uklad izopropanol/aceton (18 :1). wartosc Rf = frakcja II 0,50 alfa =^ (drQga rozwijania = 11 cm) frakcja I 0,09 Za pomoca chromatografii cienkowarstwowej mozna zatem frakcje chromatogafii kolumno¬ wej dokladnie i latwo sledzic i kontrolowac.Przyklad XIII. 9 g (25 mmoli) zasadowego (R,S)-Celiprolol'u razem z 5 g (60 mmoli) kwasu trójchlorooctowego rozpuszcza sie w 100 ml dwuchlorometanu w temperaturze pokojowej. Roz¬ twór ten suszy sie nastepnie za pomoca MgSC4. Po usunieciu srodka suszacego do roztworu dodaje sie 9 g (80 mmoli) bezwodnika (S,S)-dwuacetylowinowego i miesza roztwór w temperaturze poko¬ jowej. Po 90-minutowej reakcji organiczny roztwór wytrzasa sie dwukrotnie z porcjami po 25 ml nasyconego wodnego roztworu NaHCC3 i ponownie przemywa woda. Po osuszeniu warstwy organicznej za pomoca MgS04 zateza sieja do sucha pod próznia w wyparce obrotowej, otrzymu¬ jac bezpostaciowy proszek skladajacy sie z jednoestrów kwasu (S,S)-0,0-dwuacetylowinowego z (R)- i (S)-Celiprolorem (frakcja a i frakcja b). Wydajnosc: 13 g mieszaniny diastereoizomerów (okolo 85% wydajnosci teoretycznej). Te mieszanine diastereoizomerów mozna tak samo, jak w przykladzie XI, rozdzielic droga chromatografii adsorpcyjnej na jej enancjomery, przy czym jednak dochodzi do odwrócenia kolejnosci rozdzielania. Frakcja b, która eluuje sie przed frak¬ cja a, jest obecnie prawoskretnym jednoestrem kwasu (S,S)-0,0-dwuacetylowinowego i Celi- prolol'u. Frakcja a jest odpowiadajacym mu izomerem, a mianowicie lewoskretnym jednoestrem kwasu (S,S)-0,0-dwuacetylowinowego i Celiprolol'u.Frakcja B z przykladu XI i frakcja b w niniejszym przykladzie (podobnie jak frakcja A i frakcja a) zachowuja sie enancjotropowo, tzn. wykazuja onejednakowe wlasciwosci chromatograficzne w niechiralnych ukladach chromatograficznych. Chromatograficzne rozdzielanie kolumnowe i warunki: jak w przykladzie XI. Wydajnosc: 1,9 g (38% wydajnosci teoretycznej) frakcji b, czyli prawoskretnego jednoestru kwasu (S,S)-0,0-dwuacetylowinowego o skrecalnosci [ct]d21 — 40,9° (c = 1,0 w dwuchlorometanie).10 146 074 Rozdzielanie mieszaniny diastereoizomerów na drodze chromatografii cienkowarstwowej: plytki z zelu krzemionkowego o nazwie Kieselgelplatte (Alufolie) Si60 (produkt firmy Merck); eluent: uklad izopropanol/aceton (1:1); droga rozwijania = 11 cm.Wartosc R,= frakcJa b °'46 alfa = 2,87 frakcja a 0,16 Przyklad XIV. Sposród podanych nizej w tabeli 2 substancji /3-blokujacych wytwarza sie jednoestry kwasu (R,R)-0,0-dwuetylowinowego analogicznie do postepowan w przykladach I-III, XI i XII. Rozdzielanie prowadzi sie droga cieczowej chromatografii cisnieniowej (HPLC) z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna: jak w przykladzie VI; faza ruchoma: 0,1 M kwas fosforowy, nastawiony wodnym roztworem NH3 na wartosc pH = 3,6 - metanol/50-50.Tabela 2 Ester z (R) lub (S) Propranolol Metoprolol Celiprolol Pindolol k'R 5,45 1,81 0,62 0,86 k's 11,45- 3,43 1,0 1,57 alfa k's k'R 2,1 1,89 1,61 1,83 Kwasy (R,R)- lub ewentualnie (S,S)-0,0-dwuacylo-, dwualkilo- oraz -dwubenzylo-winowe albo ich bezwodniki, które znalazly zastosowanie w róznych przykladach, wytworzone zostaly wedlug sposobów znanych z literatury.Przyklad XV. Analogicznie do postepowania z przykladu XI zasadowy (R,S)-Celiprolol poddaje sie reakcji z bezwodnikiem (R,R)-0,0-dwu//3-dwuchlorowinylo/-winowym. Rozdzielanie prowadzi sie droga cieczowej chromatografii cisnieniowej z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna: jak w przykladzie VI; faza ruchoma: 0,1 M kwas fosforowy, nastawiony wodnym roztworem NH3 na wartosc pH = 3,6 - metanol/40-60. k'R= 1,58, k's = 2,63, alfa = 1,66.Stosowany kwas (R,R)-0,0-dwu//3-dwuchlorowinylo/-winowy zostal przez Shan'a i Alim- chandani'ego, J.Indian Chem. Soc. 11, 548 (1934) nazwany kwasem (R,R)-0,0-//3-dwuchloro- etyloAwinowym. Kwas, stosowany jako substrat, wytworzono analogicznie, wyodrebniono na drodze ekstrakcji eterem i przekrystalizowano z ukladu CH2CI2/CHCI3, otrzymujac substancje o temperaturze topnienia 125°C i o skrecalnosci [a]22546 = -49,l° (c=l,0 w metanolu). Badania spektroskopowe swiadcza, ze chodzi tu o zwiazek winylowy.Przyklad XVI. Analogicznie do przykladu I poddaje sie reakcji (R,S)-Propranolol z kwa¬ sem (R,R)-0,0-dwuacetylowinowym i utworzona mieszanine izomerów diastereoizomerycznego jednoestru kwasu (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego z (R)- i (S)-Propranolol'em. W poszczególnych reakcjach stosuje sie wyszczególnione w podanej nizej tabeli 3 rozpuszczalniki i kwasy jako grupy zabezpieczajace.Stosujac eter etylowy jako rozpuszczalnik i nastepnie usuwajac go otrzymuje sie lepka pozo¬ stalosc, która w temperaturze 60°C tworzy stop. W stopie tym reakcja zachodzi z wydajnoscia powyzej 85% (porównaj ostatni z przykladów zestawionych w tabeli 3).146 074 11 (R.S)-Propranolol, zasada lub chlorowo¬ dorek (ilosc w mmolach) 1 zasada (2) zasada (2) zasada T21 zasada (2) zasada (10) zasada (2) zasada (2) zasada (2) zasada (2) zasada (2) zasada (2) chlorowodorek (2) chlorowodorek (10) zasada (2) Tabela 3 Rozpuszczalnik Grupa zabezpieczajaca (ilosc w ml) » aceton (3) aceton (3) accironitryi (3) acetoniiryl (3) tetrahydiofu- ran(l5) sulfotlenek dwumelylowy (3) dwumelylofor- mamid (3) toluen (3) eter dwu metylowy glikolu etylenowe¬ go (3) octan etylowy (3) N-mctylopiroli- don-2(3) N-metylopirdi- don-2 (3) d^umetylofonna- mid (3) eter etylowy (6) po odpalowaniu stop w tem 60°C (ilosc w mmolach) 3 kwas trójchloroocto- wy(3) — kwas irojchloroocto- wy(3) — kwas trójchloroocto- wy 05) kwas trójchloroocto- wy (3) kwas trójchloroocto- wy(3) kwas trójchloroocto- wy (3) k was trójchloroocto- wy (3) kwas tróchloroocto- wy(3) ku as trójchloroocto- wy (3) kwas solny kwas solny kwas trójchloroocto- wy (3) Czas reakcji (godziny) 4 3 3 3 3 3 4 4 24 24 2 1 2 3 ^ i Temperatura reakcji (°C) 5 50 50 50 50 50 50 50 50 50 60 50 50 50 60 Wydajnosc (% wydaj¬ nosci teo¬ retycznej) 6 80 75 80 70 85 60 65 90 50 85 70 30 60 •5 Przyklad XVII. Analogicznie do przykladu I poddaje sie reakcji (R,S)-PropranoIol i wyszczególnionymi w nizej podanej tabeli 4, podstawionymi bezwodnikami (R,R0,0-winowymi, przy czym jako rozpuszczalnik stosuje sie 1,2-dwuchloroetan, a jako grupe zabezpieczajaca stosuje sie kwas trójchlorooctowy. Rozdzielanie mieszanin izomerów kazdych z utworzonych diastereo- izomerycznych jednoestrów (R,R)-0,0-dwupodstawionego kwasu winowego z Propranolol'em prowadzi sie analogicznie do przykladu VI za pomoca cieczowej chromatografii cisnieniowej (HPLC) z ukladem odwróconych faz.Chromatograficzny uklad rozdzielczy: kolumna 250X4,0 mm srednicy wewnetrznej, napel¬ niona adsorbentem o nazwie Polygosil RPie. 7/im; faza ruchoma: a) 2% kwas octowy w wodzie redestylowanej, nastawiony za pomoca NH3 na odczyn o wartosci pH = 3,7 - metanol/stosunek 50:50 czesci objetosciowych; b) takie same skladniki jak w a), lecz stosunek 30:70 czesci objetosciowych.Tabela 4 Reagent Faza ruchoma k' pochodnej R-Proprano- lolu k' pochodnej S-Proprano- lolu k's a= k*R Bezwodnik (R,R)-0,0-dwuacetylo- winowy Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu- -3-chloropropionylo-winowy Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu- izowalerylowinowy < Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu- fenyloacetylowinowy Bezwodnik (R,R0,0-dwu- -trójmetyloacetylo-winowy Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu- -IH-rz.-butylowinowy Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu- benzoilowinowy a) a) b) b) b) b) b) 2,2 6,3 1,82 1,18 1,82 1,95 1,11 3,3 11 3,36 1,82 2,82 3,45 2,44 1,85 1,74 1,85 1,54 1,55 1,77 2,212 146 074 Stosowane w reakcji bezwodniki (R,R)-0,0-dwuacylowinowe wytwarza sie analogicznie do bezwodnika (R,R)-0,0-dwuacetylowinowego, a wykazuja one wlasciwosci podane w tabeli 5.Tabela 5 bezwodnik (R,R)-0,0-dwu-3- chloropropionylowinowy bezwodnik (R,R)-0,0-dwuizowalerylo- winowy- bezwodnik (R,R)-0,0-dwu-fenylo- acetylo-winowy bezwodnik (R,R)-0,0-dwu-trój- metyloacetylo-winowy [a]25546=+81,7° (c= 1,01 w dwuchloroetanie) [a]25546=+45° (c = 0,534 w dwuchloroetanie) [a]25546=+51,2° (c = 0,605 w dwuchloroetanie) [a]25546=+39,7° (c = 0,494 w dwuchloroetanie) Bezwodnik (R,R)-0,0-dwu-III-rz.-butylowinowy wytwarza sie w sposób omówiony nizej. 10 g (R,R)-winianu dwumetylowego w 140 ml dwumetylowego eteru glikolu dwuetylenowego w butli cisnieniowej zadaje sie za pomoca 40 ml izobutenu oraz 3 ml stezonego kwasu siarkowego i wstrzasajac utrzymuje sie w ciagu 48 godzin w temperaturze pokojowej. Po zobojetnieniu za pomoca rozcienczonego lugu potasowego wytrzasa sie z eterem i przekrystalizowuje ostatecznie z eteru naftowego. 5 g tak otrzymanego bis-eteru (o temperaturze topnienia 68°C) ogrzewa sie w 80 ml 50% sulfotlenku metylowego z 3g lugu potasowego w ciagu 3 godzin w temperaturze 100°C. Po zakwaszeniu wytrzasa sie z eterem etylowym, przemywa woda, a po suszeniu zadaje za pomoca równomolowej ilosci dwucykloheksylokarbodwuimidu. Po 2-godzinnym mieszaniu w temperaturze pokojowej oddziela sie utworzony dwucykloheksylomocznik, eter oddestylowuje sie pod próznia, a pozostalosc przekrystalizowuje sie z n-heksanu, otrzymujac czysty bezwodnik (R,R)-0,0-dwu-III- rz.-butylowinowy o skrecalnosci [cr]25546 = + 107,3° (c = 0,996 w dwuchloroetanie).Zastrzezenia patentowe 1. Sposób wytwarzania nowych, optycznie czystych jednoestrów kwasu winowego z opty¬ cznie czynnymi alkanoloaminami o ogólnym wzorze 1, w którym A oznacza grupe nitrofenylowa, naftyloksymetylowa lub indoliloksymetylowa albo podstawiona grupe fenoksymetylowa o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe metoksyetylowa lub grupe Acyl-NH-, przy czym Acyl jest nizszym rodnikiem alkanoilowym o co najwyzej 4 atomach wegla lub rodnikiem dwualkilokarbamoilowym o 1 lub 2 atomach wegla w kazdym podstawniku alkilowym, a R4 stanowi atom wodoru lub rodnik acetylowy, R2 oznacza atom wodoru lub rozgaleziony rodnik alkilowy o 3 lub 4 atomach wegla, R1 oznacza rodnik dwupodstawionego kwasu (R,R)- lub (S,S)-winowego o ogólnym wzorze 2, przy czym R5 stanowi prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alkilowy o 1-4 atomach wegla, rodnik benzylowy, ewentualnie chlorem podstawiony, prostolancuchowy lub rozgaleziony rodnik alka- noilowy o 1-5 atomach wegla, rodnik fenyloacetylowy, benzoilowy, toluoilowy lub /3, fi'- dwuchlorowinylowy, oraz ich soli z kwasami lub zasadami, znamienny tym, ze mieszanine enan- cjomerów o ogólnym wzorze 3, w którym A i R2 maja wyzej podane znaczenie, poddaje sie reakcji w stopie lub w aprotonowym rozpuszczalniku z dwupodstawionym kwasem (R,R)- lub (S,S)- winowym o ogólnym wzorze 4, w którym R5 ma wyzej podane znaczenie, lub zjego bezwodnikiem, pod warunkiem, ze reakcje z wolnym kwasem prowadzi sie w obecnosci srodka kondensacyjnego, po czym wyodrebnia sie utworzona mieszanine par izomerów jednoestrów kwasu winowego o wzorze 1, a nastepnie prowadzi sie rozdzielanie otrzymanej mieszaniny racemicznej na enacjomery, które ewentualnie przeprowadza sie w sole. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze pierwszorzedowa lub drugorzedowa grupe aminowa w zwiazkach o wzorze 3 zabezpiecza sie przed reakcja, a po przeprowadzonej reakcji z dwupodstawionym kwasem winowym o wzorze 4 lub z jego bezwodnikiem odszczepia sie te grupe zabezpieczajaca.146 074 13 3. Sposób wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze zabezpieczanie grupy aminowej przeprowadza sie droga reakcji zwiazku o wzorze 3 z kwasem nieorganicznym lub organicznym, tworzacym z grupa aminowa wiazanie pary jonowej, tylko nieznacznie dysocjujace w warunkach estryfikacji, i po przeprowadzonej estryfikacji te grupe zabezpieczajaca odszczepia sie droga alkalizowania. 4. Sposób wedlug zastrz. 3, znamienny tym, ze jako kwas stosuje sie kwas toluenosulfonowy, trójchlorooctowy, trójfluorooctowy lub solny. 5. Sposób wedlug zastrz. 1 albo 2 albo 3 albo 4, znamienny tym, ze estryfikacje prowadzi sie w bezwodnym rozpuszczalniku aprotonowym w temperaturze od pokojowej do temperatury 90°C. 6. Sposób wedlug zastrz. 5, znamienny tym, ze jako aprotonowy rozpuszczalnik stosuje sie dwuchlorometan, 1,2-dwuchloroetan, aceton, acetonitryl, toluen, sulfotlenek dwumetylowy, tetrahydrofuran, dioksan, dwumetylowy eter glikolu etylenowego lub N-metylopirolidon-2. 7. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze wytworzone, optyczne pary izomerów jed- noestrów kwasu winowego o wzorze 1 rozdziela sie droga selektywnej krystalizacji, ekstrakcji rozpuszczalnikiem organicznym, w którym estry o wzorze 1 nie ulegaja lub tylko wolno ulegaja solwolizie albo droda chromatografii. 8. Sposób wedlug zastrz. 7, znamienny tym, ze rozdzielanie przeprowadza sie na drodze chromatografii adsorpcyjnej za pomoca eluentów organicznych w kolumnach z zelu krzemionko¬ wego lub z tlenku glinowego. 9. Sposób wedlug zastrz. 8, znamienny tym, ze jako eluent stosuje sie mieszanine acetonu i izopropanolu. 10. Sposób wedlug zastrz. 7, znamienny tym, ze rozdzielania przeprowadza sie na drodze cieczowej chromatografii cisnieniowej z ukladem faz odwróconych. 11. Sposób wedlug zastrz. 10, znamienny tym, zejako faze ruchoma stosuje sie uklad metanol- roztwór buforowy. 12. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze stosuje sie zwiazek o wzorze 3. w którym A oznacza grupe naftyloksymetylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy lub atom wodoru. 13. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze stosuje sie zwiazek o wzorze 3, w którym A oznacza grupe o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe (C2Hs)2N-CO-NH-, a R4 stanowi rodnik acetylowy, zas R2 oznacza rodnik Ill-rz.-butylowy. 14. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze stosuje sie zwiazek o wzorze 3. w którym A oznacza grupe o wzorze 5, gdzie R3 stanowi grupe metoksyetylowa, a R4 stanowi atom wodoru, zas R2 oznacza rodnik izopropylowy. 15. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze stosuje sie zwiazek o wzorze 3. w którym A oznacza grupe p-nitrofenylowa, a R2 oznacza rodnik izopropylowy.146 074 A-CH-CH2-NH-R2 ORn Wzór 1 HOOC- CH (0R5)-Ch(0R5C0- tyzor 2 A-CH-CH2-NH-R2 OH Wzór 3 HOOC- CH (0R5) - CH (OR5)-COOH Wzór 4 R3^yo-cH2- R4 Wzór 5 Pracownia Poligraficzna UP PRL. Naklad 100 egz.Cena 400 zl PL PL PL PL PL The invention relates to a method for preparing new, optically pure tartaric acid monoesters with optically active alkanolamines and their salts with acids or bases. These new monoesters are particularly suitable for the easy preparation of optically pure alkanolamines. It is known that various aryl-, aryloxymethyl-, or heteroaryloxymethylethanolamines, including ethanolamines of the general formula 3, wherein A is a nitrophenyl, naphthyloxymethyl, or indolyloxymethyl group, or a substituted phenoxymethyl group of the formula 5, wherein R3 is a methoxyethyl group or an Acyl-NH- group, wherein Acyl is a lower alkanoyl radical with at most 4 carbon atoms or a dialkylcarbamoyl radical with 1 or 2 carbon atoms in each alkyl substituent, and R4 is a hydrogen atom or an acetyl radical, are valuable drugs. This group, apart from other pharmaceutically valuable alcoholamines, also includes known β-blocking substances, e.g. a substance called Nifenalol, in which the symbol A in formula 3 denotes a p-nitrophenyl group and R2 denotes an isopropyl radical, a substance called Propranolol, in which the symbol A in formula 3 denotes a 1-naphthyloxymethyl group and R2 denotes an isopropyl radical, a substance called Norpropranolol, in which the symbol A in formula 3 denotes a 1-naphthyloxymethyl group and R2 denotes a hydrogen atom, a substance called Pindolol, in which the symbol A in formula 3 denotes a 4-indolyloxymethyl group and R2 denotes an isopropyl radical, and the following β-blocking substances of formula 3, in which A denotes a group of formula 5, namely: a substance called Practolol, in which the symbol R3 denotes an acetylamino group, R4 denotes a hydrogen atom and R2 is an isopropyl radical, a substance called Metoprolol, in which the symbol R3 is a methoxyethyl group, R4 is a hydrogen atom and R2 is an isopropyl radical, a substance called Celiprolol, in which the symbol R3 is an N',N'-diethylureido group, R4 is an acetyl radical and R2 is a tertiary butyl radical, and a substance called Acetobutolol, in which the symbol R3 is an n-butyrylamino group, R4 is an acetyl radical and R2 is an isopropyl radical.2 146 074 All these compounds have a chiral center, so they occur as a racemate. It is known that the blocking activity on β-receptors is mainly attributed to the levorotatory enantiomer. For this reason, racemate resolution is of great importance. Racemate resolution has already been carried out for individual β-blocking substances, including those covered by the general formula III. This can be achieved by forming salts of these racemic β-blocking substances with optically active acids and separating the diastereomeric salt pair by fractional crystallization on the basis of their differing solubility properties. Such acids, which have already been used for the isolation of individual compounds of the general formula III from β-blocking substances, include, for example, camphorsulfonic acid (P. Newman, Optical Resolution Procedures for Chemical Compounds, Vol. I, Optical Resolution Information Center, New York, 19471), and (R,R)- or (S,S)-0,0-dibenzoyl- or (R,R)- or (S,S)-0,0-ditoluyl-tartaric acid (R. Howe, British patent specification GB-PS No. 1 069 343 and T. Leigh, Chem. Ind. London, 36, 1977). Although optically pure alkanolamines can be easily obtained from optically pure salts obtained in this way by alkalization, these methods are usually inconvenient because they often involve several crystallization steps to achieve sufficient resolution, and therefore quite expensive and laborious operations are necessary to prevent excessive losses of the substance. It has also been proposed to react racemic β-blocking substances, including individual compounds of formula 3, with optically pure reagents and convert them into diastereomeric products, which are then separated on the basis of their different properties into enantiomers and then split into optically pure β-blocking substances. Such optically pure reagents, e.g. in the case of Propranolol or Metoprolol, have been used as tert.-butoxycarbonyl-L-alanine or L-leucine anhydride [J. Hermansson and C. von Bahr, J. Chromatogr. 227 (1982) 113], N-trifluoroacetyl-S/-/-prolyl chloride [S. Caccia et al., J. Chromatogr. Science (1978) 543] or aralkyl isocyanates [W. Dieterle and W. Faigle, J. Chromatogr. 259 (1983) 311]. All these reagents are difficult to obtain and usually lead to products with an amide structure by reaction with the amine group of the alkanolamine. Apart from the fact that such amides can be cleaved only under quite harsh reaction conditions, which can lead to undesirable racemization, the site of formation of this derivative is also quite far removed from the chiral center of the alkanolamine, which results in smaller differences in the chemical and physical properties of these diastereomers than in the case of the formation of the 0-derivatives. It has been surprisingly found that it is possible to separate alkanolamines of formula 3 into optically pure isomers by a method combining ease of procedure with good separation results and carried out without tedious operations to products of high optical purity. This goal can be achieved when the unexpectedly very different chemical and physical properties of monoesters of these alkanolamines of formula 3 with specific, optically active disubstituents (R,R)- or (S,S)-tartaric acids of the general formula 4, wherein R5 is a straight-chain or branched-chain alkyl radical with 1-4 carbon atoms, a benzyl radical, an optionally chlorine-substituted straight-chain or branched-chain alkanoyl radical with 1-5 carbon atoms, a phenylacetyl, benzoyl, toluoyl or β,β-dichlorovinyl radical. A method for preparing new, optically pure tartaric acid monoesters with optically active alkanolamines of the general formula 1, wherein A is a nitrophenyl, naphthyloxymethyl or indolyloxymethyl group or a substituted phenoxymethyl group of the formula 5, wherein R3 is a methoxyethyl group or an Acyl-NH- group, wherein Acyl is a lower alkanoyl radical with at most 4 carbon atoms or a dialkylcarbamoyl radical with 1 or 2 carbon atoms in each alkyl substituent, and R4 is a hydrogen atom or an acetyl radical, and further wherein R2 is a hydrogen atom or a branched alkyl radical with 3 or 4 carbon atoms, and R1 is a radical of disubstituted (R,R)- or (S,S)-tartaric acid of the general formula 2, wherein R5 is a straight-chain or branched-chain alkyl radical with 1-4 carbon atoms, a benzyl radical, an optionally chlorine-substituted straight-chain or branched alkanoyl radical with 1-5 carbon atoms, a phenylacetyl, benzoyl, toluoyl or β,β-dichlorovinyl radical, and their salts with acids or bases, according to the invention, consists in that the mixture of enantiomers of the general formula 3, in which A and R2 have the above-mentioned meaning, is reacted in the melt or in an aprotic solvent with disubstituted (R,R)- or (S,S)-tartaric acid of the general formula 4, wherein R5 has the meaning given above, or with its anhydride, provided that the reaction with the free acid is carried out in the presence of a condensing agent, after which the resulting mixture of pairs of enantiomers of tartaric acid monoesters of the formula 1 is isolated, and then the resulting racemic mixture is separated into enantiomers, which are optionally converted into salts. Due to their strongly different chemical and physical properties, tartaric acid monoesters of the formula 1 can be easily separated into optically pure compounds, and a high optical purity can be achieved without tedious purification operations. Tartaric acids in which the alkyl radical contains 1-5 carbon atoms, preferably 1-4 carbon atoms, have proven particularly suitable as dialkyltartaric acids. Methyl, ethyl, and tert.-butyl radicals are particularly preferred. Dibenzyl tartaric acid is also preferably used. The alkanoyl radical in dialkanoyltartaric acids may be substituted with halogen, with the trichloroacetyl radical being a particular example. Unsubstituted alkanoyl radicals with 1-4 carbon atoms are preferred, with the acetyl radical being particularly preferred. Also suitable are the phenylacetyl, benzoyl or toluoyl radicals, with the λ,β-dichlorovinyl radical being particularly noteworthy. Due to their good separability, tartaric acid monoesters of formula 1 should be mentioned in particular, where A is a naphthyloxymethyl group and R2 is an isopropyl radical or a hydrogen atom, and also such tartaric acid monoesters of formula 1, where A is a group of formula 5, where R3 is a (C2H5)2N-CO-NH- group, and R4 is an acetyl radical, and R2 is a tert.-butyl radical, or where R3 is a methoxyethyl group, and R4 is a hydrogen atom, and R2 is an isopropyl radical. Furthermore, tartaric acid monoesters of formula 1, where A is a group p-nitrophenyl, and R2 is an isopropyl radical. Condensing agents for the reaction of free acids include, for example, carbodiimides, such as dicyclohexylcarbodiimide, p-toluenesulfonyl chloride, trifluoroacetic anhydride, sulfuryl chloride, a mixture of dimethylformamide and thionyl chloride, alumina, and molecular sieves. Since the amino group in the compounds of formula III is primary or secondary, it is also possible to react tartaric acid of formula IV or its anhydride with an amino group and form an amide. Surprisingly, however, in the reaction carried out in the process according to the invention, diastereomeric O-derivatives are preferably formed, while N-derivatives or disubstituted derivatives are formed only as by-products. These O-derivatives can be separated from the undesired N-derivatives by precipitation. However, it is advisable to protect the amino group for the duration of the reaction using protecting groups known for amino groups, which can be cleaved by saponification or hydrogenation. It is particularly advantageous to protect the amino group by forming a salt with a strong inorganic or organic acid that forms an ion pair with the amino group, which only slightly dissociates under esterification conditions. After esterification, this acid can be liberated by alkalization, for example, by treating the resulting ester with a weak base, e.g., aqueous NaHCO solution, or an amine. It is also possible to separate the acid protecting the amino group only after separating the tartaric acid monoester of formula 1 into optically pure esters. Sulfonic and halocarboxylic acids are organic acids that are ideally suited for protecting the amino group, while mineral acids are primarily suitable as inorganic acids. Preferably, toluenesulfonic acid, trichloroacetic acid, trifluoroacetic acid, or hydrochloric acid are used. A preferred embodiment of the process according to the invention is the reaction of tartaric anhydride of formula 4 with compounds of formula 3 in an anhydrous aprotic solvent at a temperature of 5-150°C. The temperature, depending on the solvent and reagents used, is advantageously maintained in the range from room temperature to 90°C, preferably in the range of 40-90°C. The acid anhydrides of formula 4 are used equimolar or in excess. The reaction is generally carried out within 2-36 hours.4 146 074 Aprotic solvents preferably include dichloromethane, 1,2-dichloroethane, acetone, acetonitrile, toluene, dimethylformamide, dimethyl sulfoxide, tetrahydrofuran, dioxane, ethylene glycol dimethyl ether or N-methylpyrrolidone-2. The solvents are used in the anhydrous state. Water, which may be introduced into the reaction medium via reagents, e.g., p-toluenesulfonic acid containing water of crystallization, is suitably removed before the reaction, e.g., by distillation. The mixture of diastereomeric tartaric acid monoesters of formula 1 thus obtained can be crystallized from an aqueous medium, preferably at a pH of 0 to 9, after removing the solvent, preferably by evaporation. Separation of these monoesters by extraction with organic solvents, preferably dichloromethane or dichloroethane, and subsequent distillation of the solvent is also possible. If the amino group in compounds of formula 3 is protected with acids, the acid from the dry reaction mixture is deliberately removed by adding an aqueous solution of a weak base. These acids can also be removed by treating solutions of tartaric acid esters with aqueous alkali solutions. Due to their acidic and basic groups, the diastereomeric esters of formula 1 thus obtained exist as zwitterionic compounds or as internal salts. They can be converted into acid addition salts by adding acids or into carboxyl salts by adding bases. From the resulting diastereomeric mixture of esters of formula I, optically pure esters of formula I can be obtained by separation on the basis of their different physical and chemical properties, wherein selective crystallization or extraction with an organic solvent and chromatographic separation are suitable. Suitable solvents from which fractional crystallization is possible include chlorohydrocarbons, ketones such as acetone, ethers, esters, secondary and tertiary alcohols such as isopropanol, water or aqueous buffer solutions. Usually, after 1-4 crystallization procedures, optically pure tartaric acid esters of formula 1 are obtained. However, extraction or chromatographic separation is preferably used for separation. For extraction, solvents are selected in which the esters of formula 1 do not undergo solvolysis or only slowly undergo solvolysis. Such solvents include chlorinated hydrocarbons, ketones, ethers, esters, secondary and tertiary alcohols, water or aqueous buffer solutions, with acetone, dichloromethane, dichloroethane, chloroform, ethyl acetate, cyclohexane-toluene, tetrahydrofuran, dioxane, ethyl ether, alkali metal phosphate or ammonium phosphate buffer solutions being preferred. Suitable chromatographic separation methods include thin layer chromatography, column chromatography and high-pressure liquid chromatography. Adsorption chromatography on silica gel or alumina columns using organic eluents such as acetone, isopropanol, dichloromethane, cyclohexane or toluene is preferred, with acetone/isopropanol being particularly preferred as eluent. Reverse-phase high-pressure liquid chromatography is also preferred, for example, with a reversed phase (RP 18) as the stationary phase. In the latter case, acidic buffer substances mixed with methanol or acetonitrile can be used as the mobile phase. In liquid chromatography (LC or HPLC), the separation of substances is achieved on the basis of different chemical-physical interactions within a three-compartment system: the substances to be separated, the stationary phase, and the mobile phase. In the reversed-phase system, the separation of a mixture is based, for example, on the different lipophilicity of the substances to the mobile and stationary phases, which is described by different partition coefficients. Under constant isocratic and isothermal conditions (a defined stationary phase, e.g., RP 18, and a defined mobile phase, e.g., a defined methanol-buffer mixture), the retention time of a substance is described over its total retention time. This depends on various column parameters and the mobile phase flow rate. To obtain a largely independent description of the behavior of a substance in a chromatographic system, the capacity coefficient k'i is formulated according to the equation given below: 146 074 5 kt tri-to i ? where i denotes substance i, tn denotes the total retention time of substance i, and t0 denotes the idle time of a substance not retarded in the same chromatographic system. To easily describe the behavior of two substances in one and the same chromatographic system, the concept of relative retention or, in other words, the alpha selectivity coefficient is defined, which gives the ability to separate a mixture of substances i-j according to the following equation: alfaij= -L k'i (substance j is retarded longer than substance i). High alpha values therefore indicate very selective separation of a specific mixture of substances, which in the examples given below each time constitute a diastereomeric pair of isomers. The k' and alpha values are therefore physicochemical quantities that are substance-specific and characteristic for a given chromatographic system (stationary phase in combination with a specific mobile phase). The above-mentioned criteria apply in a similar way to adsorption chromatography (cf. Chromatogr. Trennmethoden, G. Schwendt, Georg Thieme Verlag Stuttgart, 1979). The optically pure tartaric acid monoesters of formula I obtained in this way are extremely suitable as starting materials for the preparation of optically pure forms of the free alkanolamines of formula III, since they can be solvolytically cleaved under mild conditions. This cleavage is usually carried out at a temperature of -10°C to 40°C under acidic or basic conditions, for example with a 0.1-1N aqueous hydrochloric acid solution or with a 0.1-1N aqueous NaOH solution, or by transesterification, for example in methanol. For example, the hydrolytic cleavage of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester and (R)-propranolol takes place by reaction with a methanolic NaOH solution at room temperature, the reaction lasting for 1 hour. Pure (R)-( + )-Propranolol is obtained with a rotation [α]d20 - + 8.33° (c = 1.0 in 95% ethanol) and an optical purity of 98% in a yield of 88%. It is also possible, for example, from the monoester of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid and (S)-Propranolol by treatment with a methanolic solution of hydrochloric acid for 24 hours at room temperature to obtain S-Propranolol with an optical purity of over 98% in a yield of 85% of theory and a rotation [α]d20 = -8.32° (c + 1.0 in 95% ethanol). Another possibility for preparing optically pure alkanolamines of the formula III consists in subjecting a mixture of diastereomeric tartaric acid monoesters of the formula I to stereospecific hydrolysis under controlled pH conditions or to stereospecific enzymatic hydrolysis. However, the route by separation of optically pure tartaric acid monoesters of the formula I is preferred. The following examples further illustrate the process according to the invention, with Examples I-III and XVI relating to the preparation of a mixture of diastereomeric compounds of the formula I. Example I 25.9 g (0.1 mol) of anhydrous basic (R,S)-propranolol are dissolved in 20.0 g (0.105 mol) of p-toluenesulfonic acid. H2O in 300 ml of 1,2-dichloroethane at room temperature, and the water of crystallization from the toluenesulfonic acid was removed by distillation. To the filtered solution was added 32.4 g (0.15 mol) of (R,R)-( + )-0,0-diacetyltartaric anhydride at room temperature, and the mixture was stirred under reflux at about 80°C for 24 hours. After removing the solvent in vacuo, the solid residue was taken up in 52% aqueous NaHCO3 solution until dissolved (approximately 200 ml) and then acidified with 1N hydrochloric acid to a pH of 2.5. A mixture of isomers of the diastereomeric monoester of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid and (R,S)-propanolol is precipitated or extracted three times with 100 ml of CH2Cl2 each. After removing the extractant, a residue is obtained (38 g, yield 80% of theory), which is crystallized in acetone. The above procedure can also be carried out under exactly the same conditions with (S,S)-(-)-0,0-diacetyltartaric anhydride as the reagent, and the corresponding mixture of isomers is also obtained in a yield of 80% of theory. Example II. 1.81 g (7 mmol) of anhydrous, basic (R,S)-propranolor was dissolved in 20 ml of dichloromethane and treated at room temperature with 3.02 g (14 mmol) of (R,R)-(+)-0,0-diacetyltartaric anhydride and stirred for 48 hours at room temperature. After removing the solvent in vacuo, the residue was treated with a solution of 16 mmol of NaHCO3 in 50 ml of water while stirring at room temperature, forming a crystalline precipitate. This precipitate was filtered off and washed with water, yielding the pure (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester of (S)-propranolor, which, upon hydrolysis, yielded optically pure (more than 98%) (S)-(-)-propranolol. The solution contains a diastereomeric mixture of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester with (R)- and (S)-propranolor, which can be separated into enantiomers. 0.7 g (42% of theory) of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester with (S)-propranolor is obtained. Example 3 2.34 g (10 mmol) of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid are suspended in 15 ml of dichloromethane and treated with 1.72 g (10 mmol) of anhydrous toluenesulfonic acid. A solution of 1.3 g (5 mmol) of (R,S)-Propranolor in 10 ml of dichloromethane was added dropwise with stirring, followed by a solution of 2.06 g of dicyclohexylcarbodiimide in 15 ml of dichloromethane. The mixture was stirred for 24 hours at room temperature, then filtered, and the filtrate was washed with 15 ml and 10 ml of water. The organic layer was dried, the solvent was removed on a rotary evaporator, and the residue was treated with aqueous NaHCO3 solution. The filtered aqueous solution was acidified to pH 3, and the mixture of the two tartaric acid ester diastereomers was extracted with dichloromethane, which was then concentrated, and the residue was suspended in acetone. Further processing of the reaction product is carried out in the same way as in Example 1. Analogously to the procedures in these examples, diastereomeric monoesters of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid with Metoprolol can also be obtained. Example 4. 15 g of a crystalline mass, constituting a mixture of diastereoisomers obtained according to Example 1, are placed in the Soxhlet apparatus and, while stirring, extracted several times with acetone. After about 10 runs with a solvent volume of about 300 ml, pure (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester with (S)-Propranolor crystallizes in the receiver (fraction II), while pure (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester with (R)-Propranolor (fraction I) remains in the Soxhlet apparatus. Fraction I: 7 g of (R,R)-diacetyltartaric acid monoester with (R)-Propranolor with a melting point of 196-198°C, with a rotation [cr]22546=13.5° (c = 0.405 in DMSO, i.e. in dimethyl sulfoxide) and an optical purity of more than 98%. Fraction II: 5 g of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoester with (S)-propranolor, melting point 176-177°C, rotation [cr]22546= + 33.0° (c = 0.98 in DMSO) and optical purity greater than 98%. 3 g of a mixture of fractions I and II remain in the acetone mother liquor. The NMR (nuclear magnetic resonance) data are consistent with the structure. Tartaric acid monoesters obtained during the reaction of (R,S)-Propranolor with (S,S)-O,O-diacetyltartaric anhydride instead of (R,R)-O,O-diacetyltartaric anhydride behave in a reverse way in their lipophilicity or extractability than in the previous treatment scheme, i.e. the residue in the Soxhlet apparatus cap is then the monoester of (S,S)-O,O-diacetyltartaric acid with (S)-Propranolor, while the more easily extractable fraction is the monoester of (S,S)-O,O-diacetyltartaric acid with (R)-Propranolor. Such inversion properties of diastereomeric compounds are generally valid and therefore also apply to other derivatives of (R,R)- or (S,S)-0,0-diacetyltartaric acid with alkanolamines. Due to the chemical structure of tartaric acid monoesters with alkanolamines, these esters occur as zwitterionic compounds or form inner salts. Hydrochlorides can also be prepared in non-aqueous aprotic solvents using strong acids, e.g. hydrochloric acid. Similarly, alkali metal or alkaline earth metal salts with a carboxyl group can be prepared by equivalent addition of alkali metal or alkaline earth metal hydroxides. Example V. Separation of the mixture of diastereomeric monoesters of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid with (R)- and (S)-Propranolor, obtained according to Example I, into enantiomers by means of thin-layer chromatography: thin-layer chromatography plates: silica gel called Kieselgel Si60 (product of Merck); eluent: acetone-isopropanol 1:1; development path: 8 cm R value = fraction II 0.41 alpha = 178 fraction I 0.23 Example VI. Analogously to the procedure in Example 1, Propranolol, Metoprolol, Acebutolol, Pindolol, Norpropranolol, and Nifenalol are reacted with (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric anhydride. The obtained diastereomeric mixture of the given (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric acid monoester is separated using reversed-phase high-pressure liquid chromatography (HPLC). Chromatographic separation system: column 250x4.6 mm internal diameter, filled with Spherisorb RP15, 5 µm adsorbent; Mobile phase: 2% acetic acid in redistilled water, adjusted with NH3 to pH = 3.7 - methanol 35-65. Table 1 k'R 4 1.38 0.88 1.88 1.63 0.63 k's 11 4.63 2.75 4.88 4.0 3.0 alpha = 2.75 3.35 3.13 2.59 2.5 4.8 Example VII. Analogously to the procedure in Example I, (R,S)-Propranolol is reacted with (R,R)-0,0-ditoluyltartaric anhydride and the diastereomeric ester mixture is separated by reversed-phase high-pressure liquid chromatography. Chromatographic separation system: column and mobile phase: as in Example VI k'R = 7,1,k's = 21,1,alpha = 2.98. Example VIII. Analogously to the procedure of Example 1, (R,S)-Propranolol is reacted with (R,R)-0,0-dimethyltartaric anhydride and separated by reversed-phase high-pressure liquid chromatography. Chromatographic separation system: column: as in Example 6; mobile phase: 2% ammonium acetate (pH = 3.7) - methanol/65-35 f k'R = 5.8, k's - 8.7, alpha = 1.5. Example 9 7 g (26 mmol) of basic (R,S)-methophore together with 4.4 g (27 mmol) of trichloroacetic acid are dissolved in 150 ml of 1,2-dichloroethane at room temperature. On a rotary evaporator, fractions of approximately 30 ml are azeotropically evaporated to achieve dehydration. To the remaining solution, 18 g (53 mmol) of (R,R)-dibenzoyltartaric anhydride is added and the solution is heated to approximately 80°C for 2 hours. After cooling, the excess reagent is filtered off, and the remaining solution is concentrated to dryness on a rotary evaporator. The residue is dissolved in 50 ml of acetone and 100 ml of 10% aqueous NaHCO 3 solution, whereupon a precipitate is formed, consisting of a mixture of tartaric acid monoesters with (R)- and (S)-methoprolol. After filtration on a suction filter and washing the precipitate with water, it is suspended in 100 ml of acetone and stirred for approximately 1 hour at room temperature. The precipitate is filtered again, yielding the above-named mixture of esters, the predominant fraction being the monoester of (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric acid with (R)-methoprolol (fraction A). The corresponding (S)-methoprolol ester (fraction B) appears enriched in the acetone layer, which is concentrated to dryness. A total of 12.8 g (80% of theoretical yield) of fraction A together with fraction B is obtained. \ 5 g of the mixture of fractions A and B are dissolved in 20 ml of acetone and applied to a preparative (silica gel) column placed in acetone and eluted with acetone. Fraction B elutes before fraction A and thus fraction B can be isolated cleanly with high yield by means of fraction cleavage. Fraction B: 1.1 g of (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric acid monoester with (S)-methoprolol with rotation [α]31546 = - 57.2° (c = 1 in CHCl3) and optical purity over 98%. The NMR data are consistent with the structure. Example X. According to examples I-III, (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric anhydride is reacted with acebutolol. The obtained The diastereomeric mixture of esters is separated by reversed-phase high-pressure liquid chromatography. Chromatographic separation system: mobile phase: 2% acetic acid in redistilled water, adjusted with NH3 to pH = 3.7 - methanol/65-35; column: as in Example 6. k'R = 9.55, k's = 20.11, alpha = 2.1. Example 11. 18.15 g (0.05 mol) of basic (R,S)-Celiprolor together with 9 g (0.055 mol) of trichloroacetic acid are dissolved in 100 ml of dichloromethane at room temperature, and the solution is dried with MgSO4. To the solution, freed from the drying agent, are added 17 g (0.079 mol) of anhydride (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid and stir the solution at room temperature. After a 90-minute reaction, 50 ml of saturated aqueous NaHCO3 solution was added to the organic solution and stirred vigorously. After separating the layers, this procedure was repeated again. The organic layer was dried with MgSO4, and then the dichloromethane was removed at room temperature under vacuum on a rotary evaporator. The residue was an amorphous solid, i.e., a mixture of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid monoesters with (R)- and (S)-Celiprolor (fraction A and fraction B). 29 g (approximately 90% of theoretical yield) of a mixture of diastereomers was obtained (with a low reagent content according to HPLC analysis). 10 g of the mixture of diastereomers of fractions A and B was dissolved in 50 ml acetone and injected into a preparative silica gel column filled with 500 g of Kieselgel Si60 silica gel (230-400 mesh). An acetone/isopropanol (1:1) mixture is used as the eluent. Fraction B elutes before fraction A, and this way it is possible to isolate pure fraction B with high yield by means of fraction cleavage. Yield: 2 g (40% of theoretical yield) of fraction B, i.e., the levorotatory monoester of (R,R)-0,0-diacetyltartaric acid with Celiprolor with a rotational coefficient [α] of 20 - - 41.3° (c = 1.0 in dichloromethane) and an optical purity of over 98%; 2.2 g of a mixed fraction and 2.4 g of fraction A contaminated with approximately 10% of the fraction B; 0.8 g (16% of theory) of fraction A, i.e. the dextrorotatory monoester of (R,R)-0,0,-diacetyltartaric acid with Celiprolor with a rotation [α]D20 = +54.5° (c = 1.0 in dichloromethane) and an optical purity of over 98%. Separation of the diastereomeric mixture by thin-layer chromatography: silica gel plates called Kieselgelplatte Si60 (product of Merck, Alufolie); eluent: isopropanol/acetone (1:1). Rf value = * ' alpha = 2.87 (development path = 10 cm). Fraction A 0.16 Spectroscopic data: 1H-NMR (DMSO-dG) tetramethylsilane (TMS) as internal standard, delta (ppm) Varian XL 200. CH tartaric acid: fraction A delta = 4.93 and 4.86 ppm (d, I = 7.5 Hz), fraction B delta = 5.50 and 5.20 ppm (d, I = 6.5 Hz). Example XII. 18.4 g (50 mmol) of basic (R,S)-Celiprolor together with 9 g (55 mmol) of trichloroacetic acid are dissolved in 100 ml of dichloromethane at room temperature. 146 074 9 This solution is then dried with MgSO4. After removal of the drying agent, 23.8 g (70 mmol) of (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric anhydride are added to the solution and the solution is stirred at room temperature. After a 2-hour reaction, the excess reagent is filtered off under reduced pressure and the organic solution was shaken twice with 50 ml of saturated aqueous NaHCO3 solution and washed once with 50 ml of pure water. The remaining organic layer, after drying with MgSO 4 , was concentrated in vacuo on a rotary evaporator to dryness, leaving an amorphous solid residue consisting of the monoester of (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric acid with (R)- or (S)-Celiprolor. 33 g (approximately 90% of theory) of a mixture of diastereoisomers of fraction I and fraction II (with negligible reagent content according to HPLC analysis) were obtained. 10 g of the mixture of diastereomers of fraction I and fraction II is dissolved in 50 ml of acetone, applied to a preparative silica gel column filled with 500 g of Kieselgel Si60 (230-400 mesh) and separated into fractions I and II using an eluent of acetone/isopropanol (18:1). Fraction II elutes before fraction I, and this method allows for the isolation of fraction II with high yield by fraction cleavage. Yield: 4.1 g (82% of theory) of fraction II, i.e. the levorotatory monoester of (R,R)-0,0-dibenzoyltartaric acid with Celliprolor, which is contaminated with about 10% of fraction I. From it, 3.5 g (70% of theory) of pure fraction II can be easily obtained by repeating the column separation under the same conditions. The pure fraction II obtained has a rotation [a]D2° = -62.6° (c= 1 in dichloromethane) and an optical purity of over 98%. Spectroscopic data: 1H-NMR (CDCl3) TMS as internal standard, delta (ppm); Varian XL 200. CU of (R,R)-tartaric acid: delta 5.56 and 5.45 ppm (d, 1 = 7 Hz). Separation of the diastereomeric mixture by thin-layer chromatography: Kieselgelplatte (Alufolie) Si60 silica gel plates (product of Merck); eluent: isopropanol/acetone (18:1). Rf value = fraction II 0.50 alpha =^ (development length = 11 cm) fraction I 0.09. Thus, by means of thin-layer chromatography, the fractions of column chromatography can be followed and controlled precisely and easily. Example XIII. 9 g (25 mmol) of basic (R,S)-Celiprolol together with 5 g (60 mmol) of trichloroacetic acid are dissolved in 100 ml of dichloromethane at room temperature. This solution is then dried with MgSO4. After removal of the drying agent, 9 g (80 mmol) of (S,S)-diacetyltartaric anhydride are added to the solution and the solution is stirred at room temperature. After a 90-minute reaction, the organic solution is shaken twice with 25 ml of saturated aqueous NaHCO3 solution and washed again with water. After drying the organic layer with MgSO 4 , it is concentrated to dryness in vacuo on a rotary evaporator, obtaining an amorphous powder consisting of the monoesters of (S,S)-O,O-diacetyltartaric acid with (R)- and (S)-Celiprolol (fraction a and fraction b). Yield: 13 g of a diastereomeric mixture (approximately 85% of theory). This diastereomeric mixture can be separated into its enantiomers by adsorption chromatography in the same way as in Example 11, but the order of separation is reversed. Fraction b, which elutes before fraction a, is now the dextrorotatory monoester of (S,S)-O,O-diacetyltartaric acid and Celiprolol. Fraction a is the corresponding isomer, namely the levorotatory monoester of (S,S)-0,0-diacetyltartaric acid and Celiprolol. Fraction B from Example 11 and fraction b in the present example (like fraction A and fraction a) behave enantiotropically, i.e. they exhibit the same chromatographic properties in non-chiral chromatographic systems. Chromatographic column separation and conditions: as in Example 11. Yield: 1.9 g (38% of theory) of fraction b, i.e. dextrorotatory monoester of (S,S)-0,0-diacetyltartaric acid with rotation [ct]d21 — 40.9° (c = 1.0 in dichloromethane).10 146 074 Separation of the mixture of diastereoisomers by thin-layer chromatography: silica gel plates called Kieselgelplatte (Alufolie) Si60 (product of Merck); eluent: isopropanol/acetone (1:1); development path = 11 cm. R value = fraction b °'46 alpha = 2.87 fraction a 0.16 Example XIV. From the β-blocking substances given below in Table 2, (R,R)-0,0-diethyltartaric acid monoesters are prepared analogously to the procedures in Examples 1-3, 11 and 12. Separation is carried out by reversed-phase high-pressure liquid chromatography (HPLC). Chromatographic separation system: column: as in Example 6; mobile phase: 0.1 M phosphoric acid, adjusted with aqueous NH3 solution to pH = 3.6 - methanol/50-50. Table 2 Ester of (R) or (S) Propranolol Metoprolol Celiprolol Pindolol k'R 5.45 1.81 0.62 0.86 k's 11.45- 3.43 1.0 1.57 alpha k's k'R 2.1 1.89 1.61 1.83 (R,R)- or optionally (S,S)-0,0-diacyl-, dialkyl- and -dibenzyl-tartaric acids or their anhydrides, which found use in various examples, were prepared according to methods known from the literature. Example XV. Analogously to the procedure in Example XI, basic (R,S)-Celiprolol is reacted with (R,R)-0,0-di(/3-dichlorovinyl)-tartaric anhydride. Separation is carried out by reversed-phase high-pressure liquid chromatography. Chromatographic separation system: column: as in Example VI; mobile phase: 0.1 M phosphoric acid, adjusted with aqueous NH3 solution to pH = 3.6 - methanol/40-60. k'R = 1.58, k's = 2.63, alpha = 1.66. The (R,R)-0,0-di//3-dichlorovinyl/-tartaric acid used was named (R,R)-0,0-di//3-dichloroethylavinyric acid by Shan and Alimchandani, J. Indian Chem. Soc. 11, 548 (1934). The acid used as a starting material was prepared analogously, isolated by extraction with ether and recrystallized from CH2Cl2/CHCl3, yielding a substance with a melting point of 125°C and a rotation [α]22546 = -49.1° (c=1.0 in methanol). Spectroscopic studies indicate that this is a vinyl compound. Example XVI. Analogously to Example I, (R,S)-Propranolol is reacted with (R,R)-O,O-diacetyltartaric acid, forming a mixture of isomers of the diastereomeric monoester of (R,R)-O,O-diacetyltartaric acid with (R)- and (S)-Propranolol. In the individual reactions, the solvents and acids listed in Table 3 below are used as protecting groups. Using ethyl ether as the solvent and then removing it gives a viscous residue which forms a melt at 60°C. In this alloy the reaction takes place with a yield of over 85% (compare the last example in Table 3). 146 074 11 (R.S.)-Propranolol, base or hydrochloride (quantity in mmol) 1 base (2) base (2) base T21 base (2) base (10) base (2) base (2) base (2) base (2) base (2) base (2) hydrochloride (2) hydrochloride (10) base (2) Table 3 Solvent Protecting group (quantity in ml) » acetone (3) acetone (3) acetonitrile (3) acetoniryl (3) tetrahydiofuran (15) dimethyl sulfoxide (3) dimethyl formamide (3) toluene (3) ethylene glycol dimethyl ether (3) ethyl acetate (3) N-methylpyrroli- 2-don-3 N-methylpyrroli- 2-don-3 dimethylformamide (3) ethyl ether (6) after firing melt at 60°C (quantity in mmol) 3 trichloroacetic acid (3) — trichloroacetic acid (3) — trichloroacetic acid 05) trichloroacetic acid (3) trichloroacetic acid (3) trichloroacetic acid (3) trichloroacetic acid (3) trichloroacetic acid (3) trichloroacetic acid (3) hydrochloric acid hydrochloric acid trichloroacetic acid (3) Reaction time (hours) 4 3 3 3 3 3 4 4 24 24 2 1 2 3 ^ i Reaction temperature (°C) 5 50 50 50 50 50 50 50 50 50 60 50 50 50 60 Yield (% of theoretical yield) 6 80 75 80 70 85 60 65 90 50 85 70 30 60 5 Example XVII. Similarly to Example 1, (R,S)-Propranool is reacted with the substituted (R,R0,0-tartaric anhydrides listed in Table 4 below, where 1,2-dichloroethane is used as a solvent and trichloroacetic acid is used as a protecting group. Separation of isomer mixtures of each of the formed diastereomeric monoesters of (R,R)-0,0-disubstituted tartaric acid with Propranolol is carried out analogously to Example 6 by means of reversed-phase high-pressure liquid chromatography (HPLC). Chromatographic separation system: column 250x4.0 mm in internal diameter, filled with adsorbent named Polygosil RPiE. 7 µm; mobile phase: a) 2% acetic acid in redistilled water, adjusted with NH3 to a pH of 3.7 - methanol/50:50 by volume; b) the same components as in a), but the ratio is 30:70 parts by volume. Table 4 Reagent Mobile phase k' R-Propranolol derivative k' S-Propranolol derivative k's a= k*R (R,R)-0,0-Diacetyltartaric anhydride (R,R)-0,0-Di- -3-chloropropionyltartaric anhydride (R,R)-0,0-Di- isovaleryltartaric anhydride < (R,R)-0,0-Di-phenylacetyltartaric anhydride (R,R)-0,0-Di- -trimethylacetyltartaric anhydride (R,R)-0,0-Di- -1H-tert.-butyltartaric anhydride (R,R)-0,0-Di- -benzoyltartaric anhydride a) a) b) b) b) b) b) 2.2 6.3 1.82 1.18 1.82 1.95 1.11 3.3 11 3.36 1.82 2.82 3.45 2.44 1.85 1.74 1.85 1.54 1.55 1.77 2.212 146 074 The (R,R)-0,0-diacyltartaric anhydrides used in the reaction are prepared analogously to (R,R)-0,0-diacetyltartaric anhydride and they show the properties given in Table 5. Table 5 (R,R)-0,0-di-3-chloropropionyltartaric anhydride (R,R)-0,0-diisovaleryltartaric anhydride (R,R)-0,0-di-phenylacetyltartaric anhydride (R,R)-0,0-di-trimethylacetyltartaric anhydride [α]25546=+81.7° (c= 1.01 in dichloroethane) [α]25546=+45° (c = 0.534 in dichloroethane) [α]25546=+51.2° (c = 0.605 in dichloroethane) [α]25546=+39.7° (c = 0.494 in dichloroethane) (R,R)-0,0-di-tert.-butyltartaric anhydride is prepared as described below. 10 g of (R,R)-dimethyl tartrate in 140 ml of diethylene glycol dimethyl ether in a pressure bottle was treated with 40 ml of isobutene and 3 ml of concentrated sulfuric acid and kept at room temperature with shaking for 48 hours. After neutralization with dilute potassium hydroxide solution, the mixture was shaken with ether and finally recrystallized from petroleum ether. 5 g of the bis-ether thus obtained (mp. 68°C) was heated in 80 ml of 50% methyl sulfoxide with 3 g of potassium hydroxide solution for 3 hours at 100°C. After acidification, it is shaken with ethyl ether, washed with water, and after drying, treated with an equimolar amount of dicyclohexylcarbodiimide. After stirring for 2 hours at room temperature, the dicyclohexylurea formed is separated, the ether is distilled off in vacuo, and the residue is recrystallized from n-hexane, yielding pure (R,R)-0,0-di-tert.-butyltartaric anhydride with a rotation [cr]25546 = + 107.3° (c = 0.996 in dichloroethane). Claims 1. A method for preparing new, optically pure tartaric acid monoesters with optically active alkanolamines of the general formula I, wherein A is a nitrophenyl, naphthyloxymethyl or indolyloxymethyl group or a substituted phenoxymethyl group of the formula V, wherein R3 is a methoxyethyl group or an Acyl-NH- group, wherein Acyl is a lower alkanoyl radical with at most 4 carbon atoms or a dialkylcarbamoyl radical with 1 or 2 carbon atoms in each alkyl substituent, and R4 is a hydrogen atom or an acetyl radical, R2 is a hydrogen atom or a branched alkyl radical with 3 or 4 carbon atoms, R1 is a radical of disubstituted (R,R)- or (S,S)-tartaric acid of the general formula II, wherein R5 is a straight-chain or a branched alkyl radical with 1-4 carbon atoms, a benzyl radical, optionally substituted with chlorine, a straight-chain or branched alkanoyl radical with 1-5 carbon atoms, a phenylacetyl, benzoyl, toluoyl or β, β-dichlorovinyl radical, and their salts with acids or bases, characterized in that the mixture of enantiomers of the general formula 3, wherein A and R2 have the meaning given above, is reacted in the melt or in an aprotic solvent with a disubstituted (R,R)- or (S,S)- tartaric acid of the general formula 4, wherein R5 has the meaning given above, or with its anhydride, provided that the reaction with the free acid is carried out in the presence of a condensing agent, after which the resulting mixture of pairs of isomers of tartaric acid monoesters of the formula 1 is isolated, and then the obtained racemic mixture is separated into enantiomers, which are optionally converted into salts. 2. The method according to claim 1, characterized in that the primary or secondary amino group in the compounds of formula 3 is protected before the reaction, and after the reaction with disubstituted tartaric acid of formula 4 or with its anhydride, this protecting group is cleaved. 146 074 13 3. The method according to claim 2, characterized in that the protection of the amino group is carried out by reacting the compound of formula 3 with an inorganic or organic acid forming an ion pair bond with the amino group that only slightly dissociates under esterification conditions, and after the esterification, this protecting group is cleaved by alkalization. 4. The method according to claim 5. The method according to claim 1, 2, 3 or 4, wherein the esterification is carried out in an anhydrous aprotic solvent at a temperature from room temperature to 90°C. 6. The method according to claim 5, wherein the aprotic solvent is dichloromethane, 1,2-dichloroethane, acetone, acetonitrile, toluene, dimethyl sulfoxide, tetrahydrofuran, dioxane, ethylene glycol dimethyl ether or N-methylpyrrolidone-2. 7. The method according to claim 1, 2, 3 or 4, wherein the esterification is carried out in an anhydrous aprotic solvent at a temperature from room temperature to 90°C. 8. A process according to claim 7, characterized in that the separation is carried out by adsorption chromatography with organic eluents in silica gel or alumina columns. 9. A process according to claim 8, characterized in that a mixture of acetone and isopropanol is used as the eluent. 10. A process according to claim 7, characterized in that the separation is carried out by reversed-phase high-pressure liquid chromatography. 12. The method according to claim 10, characterized in that a methanol-buffer solution system is used as the mobile phase. 13. The method according to claim 1, characterized in that a compound of formula 3 is used, wherein A is a naphthyloxymethyl group, and R2 is an isopropyl radical or a hydrogen atom. 14. The method according to claim 1, characterized in that a compound of formula 3 is used, wherein A is a group of formula 5, wherein R3 is a (C2Hs)2N-CO-NH- group, and R4 is an acetyl radical, and R2 is a tert-butyl radical. 15. The method according to claim 1, characterized in that a compound of formula 3 is used, wherein A is a group of formula 5, wherein R3 is a methoxyethyl group, and R4 is a hydrogen atom, and R2 is an isopropyl radical. 15. A method according to claim 1, characterized in that a compound of formula 3 is used, wherein A is a p-nitrophenyl group and R2 is an isopropyl radical. 146 074 A-CH-CH2-NH-R2 ORn Formula 1 HOOC- CH (0R5)-Ch(0R5C0- tyzor 2 A-CH-CH2-NH-R2 OH Formula 3 HOOC- CH (0R5) - CH (OR5)-COOH Formula 4 R3^yo-cH2- R4 Formula 5 Printing Studio of the Polish Patent Office. Edition 100 copies. Price PLN 400 PL PL PL PL PL PL