Przedmiotem wynalazku jest sposób ksztaltowania metali i ich stopów, zwlaszcza stali.Ponad 95% ilosci stosowanych wyrobów metalowych oraz ze stopów metali uzytkowanych jest w postaci przerabialnej plastycznie. Do powszechnie stosowanych i znanych metod przeróbki plastycznej nalezy walcowanie, kucie, dziurowanie, wyciskanie, ciagnienie itd. Wspólna cecha realizacji tych metod jest takie uksztaltowanie narzedzi odksztalcajacych aby mozliwym bylo zastosowanie jak najwiekszych odksztalcen w jednej operacji, umozliwiajacych szybkie uzyskanie wyrobu o zamierzonym ksztalcie, wymiarach i dokladnosci wykonania. Przy realizacji takich przebiegów technologicznych wystepuja trudnosci w osiaganiu duzej dokladnosci wykonania wyrobu. Trudnosci te wystepuja na skutek zuzycia narzedzi, sprezystego ich odksztalcenia, jak tez sprezystego odksztalcenia maszyny w której zabudowane sa narzedzia. W przypadku gdy prze¬ róbce plastycznej poddawane sa stopy o malej plastycznosci zamierzony cel starano sie osiagnac poprzez zastosowanie maszyn, w których przy odkszalcaniu panuje korzystny stan naprezen, badz tez rozdziela sie operacje przeróbki plastycznej operacjami obróbki cieplnej, a czasem stosuje sie dodatkowa obróbke mechaniczna.Powszechnie znane sa wyniki badan naukowych umacniania polikrystalicznych metali i stopów w warunkach w których zachodzi usuwanie skutkówodkszalcenia w próbie skrecania, przy czym jej ksztaltjest charakterystyczny dla danego typu sieci krystalograficznej. Zmiana predkosci odksztalcenia zmienia polozenie maksimum na krzywej odksztalcenie-naprezenie. Wzrost pred¬ kosci odksztalcania zwieksza wartosc naprezenia i liniowo zmienia wartosc odpowiadajacego odksztalcenia. Wzrost temperatury zmniejsza wartosc maksymalnego naprezenia i liniowo zmienia wielkosc odpowiadajacego odksztlacenia. Z badan szczególowych i z praktyki ruchowej wiadomo, ze wzrost predkosci odksztalcenia zmniejsza wielkosc plyniecia metalu w kierunku dluzszej drogi w kotlinie odksztalcania. W praktyce dotychczasowych sposobów ksztaltowania metali i ich stopów, dazac do uzyskania duzych odksztalcen stosuje sie odksztalcenia wieksze niz ustalone na podsta¬ wie badan za maksymalne, zmierzajac jesli to ze wzgledu na zamierzony ksztalt jest mozliwe, do osiagniecia równomiernego odksztalcenia calej objetosci metalu. Z badan nad odksztalcaniem monokrysztalów wiadomo, ze w zaleznosci od orientacji wzgledem glównych naprezen urucha¬ miaja sie okreslone uklady poslizgu. Przy dostatecznie duzych odksztalceniach pojawia sie struk¬ tura komórkowa, przy której sciany stanowia bardzo mocny szkielet, natomiast wnetrze komórki2 148 534 jest praktycznie wolne od umocnienia. Podobna strukture przy odpowiednim odksztalceniu osia¬ gaja metale i stopy polikrystaliczne. Przy zmianie kierunku naprezen dzialajacych nawet na znacznie odksztalcony monokrysztal nastepuje odksztalcenie przy znacznie mniejszym naprezeniu niz bylo ono konieczne dla dokonania odksztalcenia w kierunku w którym wytworzono strukture komórkowa. Równoczesnie mozliwosci osiagniecia duzych odksztalcen w nowym kierunku sa zblizone do stanu nieodksztalconego. Znane sa wyniki tego typu badan prowadzonych na polikry¬ stalicznych blachach ze stali niskoweglowej. Uzyskane ponowne cechy duzej plastycznosci metalu osiagane sa dzieki wykorzystaniu dotychczas nieefektywnych ukladów poslizgu w obszarach wewatrzkomórkowych, bez potrzeby szukania korzystnego stanu naprezen.W przeciwienstwie, do obecnych zasad prowadzenia przeróbki plastycznej proponowany wedlug wynalazku sposób odksztalcania metali i ich stopów wykorzystuje fakt umacniania metalu przy odksztalceniu, a przez to zmiany warunków plyniecia, jak równiez utajonej plastycznosci pozostalej po duzym jednokierunkowym odksztalceniu.Sposób odksztalcania metali i ich stopów zgodnie z wynalazkiem ukierunkowany jest na uzyskiwanie wyrobów o dokladnych ksztaltach i wymiarach, lub na zwiekszenie odksztalcen przerabianych plastycznie metali i ich stopów o malej plastycznosci, lub stopów umacniajacych sie ciagle w sposób trwaly, który stosuje zmiane kierunku odksztalcania i charkteryzuje sie tym, ze wykorzystujac istniejace lub specjalnie opracowane charakterystyki umocnienia metali i stopów prowadzi proces technologiczny odksztalcania tych metali i stopów niejednorodnie, zróznicowanie dla trzech stref odksztalcen stanowiacych: odksztalcanie w obszarze zdrowienia dynamicznego, odksztalcanie w obszarze zdrowienia statycznego i odksztalcanie przy ciaglym umacnianiu strefa nasycenia. Dla uzyskania dokladnych ksztaltów i zawezonych tolerancji wymiarowych walcowa¬ nego wyrobu, niejednorodnosc odksztalcen prowadzi sie tak, aby przesunieta objetosc materialu odksztalcana w górnym zakresie zdrowienia dynamicznego, korzystnie gniotem 15 do 30%, stano- wiala co najmniej 30% calej przesunietej objetosci materialu odksztalcanej w dalszym zakresie zdrowienia dynamicznego, korzystnie gniotem 5 do 20%.Dla zwiekszenia odksztalcen metali i stopów o malej plastycznosci stosuje se odksztalcenia korzystnie nie wieksze niz 10 do 20% od zakresu zdrowienia dynamicznego, praktycznie gniot w zakresie 10 do 30% oraz przy takim uksztaltowaniu narzedzi, które wprowadza sekwencyjna przemiennosc kierunków odksztalcen przerabianego materialu. Dla zwiekszenia odksztalcenia calkowitego metali i ich stopów umacnia¬ jacych sie ciagle w sposób trwaly, odksztalcanie prowadzi sie tak, ze po zadaniu materialowi odksztalcen w poblizu nasycenia, praktycznie po odksztalceniu gniotem 25 do 60%, dokonuje sie zmiany kierunku dalszego odksztalcania na prostopadly kierunek odksztalcania poprzedniego.Wynalazek zostanie blizej objasniony na trzch przykladach wykonania sposobu, z których przy¬ klad pierwszy dotyczy walcowania na goraco preta okraglego, ze stali niskoweglowej, przyklad drugi walcowania na goraco rur z malo-plastycznych stopów metali w znanym procesie Mannes- mana, alongatorze, czy lawie przepychowej, a przyklad trzeci walcowania na zimno ksztaltowni¬ ków o przekroju plaskim z wglebieniami na krótszych bokach przekroju.W przykladzie pierwszym, prety a takze walcówke zwijana w kregi walcuje sie na goraco tak, ze w ostatnich dwóch przepustach wychodzac dla przedostatniego walcowniczego przepustu z pólwyrobu o przekroju kwadratowym, lub okraglym, zgodnie z wynalazkiem stosuje sie nierów¬ nomierne odksztalcenia na przekroju dobrane na podstawie uprzednio wyznaczonej krzywej umocnienia tak, aby w czesci objetosci materialu bardziej odksztalcanej, obejmujacej co najmniej 30% calkowitej odksztalcanej objetosci, odksztalcenie bylo zblizone do wartosci odpowiadajacej najwiekszemu umocnieniu materialu na krzywej umocnienia i lezalo w zakresie gniotów 15 do 30%, a w pozostalej czesci objetosci materialu mniej odksztalcanej, odksztalcenie osiagalo wartosci dajace naprezenia znacznie mniejsze od najwiekszego umocnienia materialu na krzywej umocnie¬ nia i lezalo w zakresie gniotów 5 do 20%. Korzystnymjest aby stosunek objetosci przemieszczanego materialu o mniejszym umocnieniu do calej objetosci przemieszczanego materialu nie przekraczal 30 do 40%. Dla osiagniecia zamierzanego efektu dokladnego walcowania, bezwzgledne wartosci zróznicowania odksztalcenia poszczególnych objetosci materialu ustala sie dla danego gatunku stali zaleznie od temperatury i predkosci walcowania. Zróznicowanie i podzial wielkosci odksztalcen w148 534 3 poszczególnych strefach objetosci odksztalcanego materialu uzyskuje sie przez odpowiedni dobór wykrojów odksztalcajacych narzedzi.W przykladzie drugim, rury z trudno odksztalcalnych stopów metali, takich jak ze stali stopowych austenitycznych, ferrytycznych lub martenzytycznych wytwarza sie z zastosowaniem sposobu wedlug wynalazku tak, ze w procesie dziurowania kesów w walcarce skosnej typu Mannesmana, lub walcownia rur w alongatorze, lub tez walcowania rur w lawie przepychowej, stosuje sie ograniczone (w porównaniu do stosowanych tradycyjnie) wartosci odksztalcen, ustalone na podstawie krzywej umocnienia odksztalcanego materialu, przy czym wartosci tych odksztalcen sa wieksze od 10 do 20% tych którym odpowiada maksimum krzywej umocnienia. Przy takim walcowaniu gniot calkowity nie przekracza 10 do 30%, a jego konkretna wartosc zalezna jest od gatunku stali i warunków walcowania. Celem dodatkowego ograniczenia mozliwosci pekania walcowanej tulei lub rury, celowym jest dokonanie takiego kalibrowania narzedzi aby kierunek plyniecia materialu wykorzystywal obszary o mniejszym odksztalceniu i mozliwym byla sekwen¬ cyjna przemiennosc kierunków odksztalcen przerabianego materialu. Nalezy przy tym zawsze dobierac zgodnie z charakterem umocnienia walcowanego materialu, najkorzystniej temperatury i predkosci walcowania.W przykladzie trzecim ksztaltowniki o przekroju plaskim z wyprofilowanymi wglebieniami i/lub wystepami wzdluz krótszych boków walcuje sie na zimno zgodnie z wynalazkiem tak, ze po dokonaniu odksztalcenia w walcujacych przepustach zmniejszajacych grubosc plaskownika gnio¬ tem 50 do 60%, który wedlug krzywej umocowania jest bliski wyczerpaniu plastycznosci danego materialu, dokonuje sie zmiany kierunku dalszego odksztalcania materialu na prostopadly do poprzedniego i dokonuje profilowania wglebien i/lub wystepów wzdluz krótszych boków pla¬ skownika, co daje dalsze zmniejszenie poprzecznego przekroju ksztaltowanego materialu bez wystepowania pekniec lub naderwan.Zaleta sposobu odksztalcania metali i ich stopów wedlug wynalazku jest to, ze pozwala on zwiekszyc uzysk materialu i poprawic jakosc wyrobów wytwarzanych na drodze przeróbki plasty¬ cznej na goraco i na zimno.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób ksztaltowania metali i ich stopów ukierunkowany na uzyskiwanie wyrobów o dokladnych ksztaltach i wymiarach lub na zwiekszenie odksztalcen przerabianych plastycznie metali i ich stopów o malej plastycznosci, lub tez na zwiekszenie odksztalcenia calkowitego metali i ich stopów umacniajacych sie ciagle w sposób trwaly, w którym stosuje sie zmiane kierunku odksztalcania znamienny tym, ze wykorzystujac istniejace lub specjalnie opracowane charkatery- styki umocowania metali i stopów prowadzi proces technologiczny odksztalcenia tych metali i stopów niejednorodnie, zróznicowanie dla trzech strefodksztalcen, stanowiacych: odksztalcanie w obszarze zdrowienia dynamicznego, odksztalcanie w obszarze zdrowienia statycznego i odksztal¬ canie przy ciaglym umocnieniu strefa nasycenia. 2. Sposób ksztaltowania metali i ich stopów wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze dla uzyski¬ wania dokladnych ksztaltów i zawezonych tolerancji wymiarowych walcowanego wyrobu niejed¬ norodnosc odksztalcen prowadzi sie tak, aby przesunieta objetosc materialu odksztalcana w górnym zakresie zdrowienia dynamicznego, korzystnie gniotem 15 do 30%, stanowila co najmniej 30% calej przesunietej objetosci materialu odksztalcanej w dolnym zakresie zdrowienia dynami¬ cznego, korzystnie gniotem 5 do 20%. 3. Sposób ksztaltowania metali i ich stopów wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze dla zwieksze¬ nia odksztalcen metali i ich stopów o malej plastycznosci stosuje sie odksztalcenia korzystnie nie wieksze niz 10 do 20% od zakresu zdrowienia dynamicznego, praktycznie gniot w zakresie 10 do 30% oraz przy takim uksztaltowaniu narzedzi, które wprowadzaja sekwencyjna przemiennosc kierunków odksztalcen przerabianego materialu. 4. Sposób ksztaltowania metali i ich stopów wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze dla zwieksze¬ nia odksztalcenia calkowitego metali i ich stopów umacniajacych sie ciagle w sposób trwaly, odksztalcanie prowadzi sie tak, ze po nadaniu materialowi odksztalcen w poblizu stanu nasycenia, praktycznie po odksztalceniu gniotem 25 do 60%, dokonuje sie zmiany kierunku dalszego odksz¬ talcania na prostopadly do kierunku odksztalcania poprzedniego. PLThe subject of the invention is a method of shaping metals and their alloys, especially steel. Over 95% of the amount of metal products and metal alloys used is used in a plastically convertible form. Commonly used and known methods of plastic processing include rolling, forging, punching, extrusion, drawing, etc. The common feature of the implementation of these methods is such shaping of the deforming tools that it is possible to use the largest possible deformations in one operation, enabling the quick obtaining of a product with the desired shape, dimensions and accuracy of execution. When implementing such technological processes, there are difficulties in achieving high accuracy of the product. These difficulties occur as a result of tool wear, their elastic deformation, as well as the elastic deformation of the machine in which the tools are built. In the case when alloys with low plasticity are subjected to plastic processing, the intended goal has been achieved by the use of machines in which a favorable stress state prevails during deformation, or the plastic working operations are separated by heat treatment operations, and sometimes additional machining is applied. The results of scientific research on the strengthening of polycrystalline metals and alloys under conditions in which the effects of distortion in the torsion test take place, and its shape is characteristic for a given type of crystal lattice, are well known. Changing the strain rate changes the position of the maximum on the strain-stress curve. Increasing the strain rate increases the stress value and changes the value of the corresponding strain linearly. The increase in temperature reduces the value of the maximum stress and linearly changes the magnitude of the corresponding deformation. It is known from detailed studies and from motor practice that an increase in the deformation velocity reduces the amount of metal flowing towards a longer path in the deformation valley. In the practice of the hitherto methods of shaping metals and their alloys, in order to obtain large deformations, deformations greater than the ones determined on the basis of the tests as maximum are used, aiming, if it is possible due to the intended shape, to achieve a uniform deformation of the entire volume of the metal. It is known from the research on the deformation of single crystals that depending on the orientation with regard to the main stresses, certain sliding systems are triggered. With sufficiently large deformations, a cellular structure appears, with the walls forming a very strong skeleton, while the interior of the cell is practically free from strengthening. Metals and polycrystalline alloys achieve a similar structure with appropriate deformation. When changing the direction of stresses, even on a significantly deformed single crystal, deformation takes place at a much lower stress than was necessary to deform the direction in which the cellular structure was created. At the same time, the possibilities of achieving large deformations in a new direction are close to the undistorted state. The results of such tests carried out on polycrystalline sheets of low carbon steel are known. The re-obtained properties of high plasticity of the metal are achieved thanks to the use of previously ineffective sliding systems in intracellular areas, without the need to look for a favorable state of stress. Contrary to the current principles of plastic processing, the method proposed according to the invention for deforming metals and their alloys uses the fact of strengthening the metal by deformation, and thus changing the flow conditions, as well as the latent plasticity remaining after a large unidirectional deformation. The method of deforming metals and their alloys according to the invention is aimed at obtaining products with exact shapes and dimensions, or at increasing the deformation of plastically processed metals and their alloys with low plasticity , or alloys which are continuously hardening in a permanent manner, which changes the direction of deformation and is characterized by the fact that, using existing or specially developed hardening characteristics of metals and alloys, it leads to technological evaluation of deformation of these metals and alloys heterogeneously, differentiation for three deformation zones: deformation in the area of dynamic recovery, deformation in the area of static recovery and deformation with continuous strengthening, saturation zone. In order to obtain accurate shapes and narrow dimensional tolerances of the rolled product, the deformation heterogeneity is carried out so that the shifted volume of the material deforms in the upper range of dynamic recovery, preferably by 15 to 30% compression, is at least 30% of the total shifted volume of the deformed material in In order to increase the deformation of metals and alloys of low plasticity, deformations preferably not greater than 10 to 20% from the dynamic recovery range, practically compression in the range of 10 to 30%, and with such a shape of the tools , which introduces a sequential alternation of the directions of deformations of the processed material. In order to increase the total deformation of metals and their permanently strengthened alloys, the deformation is carried out in such a way that after the material is subjected to deformations near saturation, practically after deformation with a crush of 25 to 60%, the direction of further deformation is changed to the perpendicular direction of deformation The invention will be explained in more detail in the following examples of the method, the first example of which concerns the hot rolling of a round bar of low carbon steel, the second example of hot rolling pipes of low-plastic metal alloys in the well-known Mannesman process, or pusher lava, and the third example of cold rolling of flat section formers with dimples on the short sides of the section. In the first example, rods and also coiled wire are hot rolled so that in the last two passes it comes out for the penultimate rolling pass from a blank with a square cross-section m, or circular, according to the invention, uneven deformations on the cross-section are used, selected on the basis of a previously determined strengthening curve, so that in a part of the material volume more deformed, covering at least 30% of the total deformed volume, the deformation is close to the value corresponding to the strengthening the material on the strengthening curve and it was in the densities range of 15 to 30%, and in the rest of the material volume less deformed, the deformation reached values giving stresses much lower than the greatest hardening of the material on the strengthening curve and was in the densities range of 5 to 20%. It is preferable that the ratio of the volume of the handled material with less hardening to the total volume of the handled material does not exceed 30 to 40%. In order to achieve the desired effect of precise rolling, the absolute values of deformation of deformation of individual volumes of the material are determined for a given steel grade, depending on the temperature and rolling speed. The differentiation and distribution of the size of deformations in the individual volume zones of the deformed material is achieved by appropriate selection of the deformation tool blanks. In the second example, pipes made of hard-to-deform metal alloys, such as austenitic, ferritic or martensitic alloy steels are produced using the invention method so that in the process of punching the logs in a Mannesman-type inclined rolling mill, or a pipe rolling mill in an extender, or for rolling pipes in pusher lava, limited (compared to the traditionally used) deformation values are used, determined on the basis of the hardening curve of the deformed material, where the values of these deformations are greater than 10 to 20% of those corresponding to the maximum of the strengthening curve. In such rolling, the total compaction does not exceed 10 to 30%, and its specific value depends on the steel grade and rolling conditions. In order to further reduce the possibility of cracking of the rolled sleeve or pipe, it is expedient to calibrate the tools so that the material flow direction uses areas with less deformation and the sequential alternation of the deformation directions of the processed material is possible. In this case, it is always necessary to select according to the hardening nature of the rolled material, preferably the temperature and the rolling speed. In the third example, flat sections with profiled indentations and / or protrusions along the shorter sides are cold rolled in accordance with the invention so that after deformation in the rollers culverts reducing the thickness of the flat bar with a bend of 50 to 60%, which according to the fixation curve is close to exhaustion of the plasticity of a given material, the direction of further deformation of the material is changed to perpendicular to the previous one and the depths and / or protrusions are profiled along the shorter sides of the flat bar, which gives a further reduction of the cross-section of the shaped material without the occurrence of cracks or tears. The advantage of the method of deforming metals and their alloys according to the invention is that it allows to increase the yield of the material and to improve the quality of products manufactured by hot plastic processing. Cold and cold. Patent claims 1. Method of shaping metals and their alloys aimed at obtaining products with exact shapes and dimensions, or at increasing the deformation of plastically processed metals and their alloys with low plasticity, or at increasing the total deformation of metals and their alloys that strengthen themselves continuously in a permanent manner, in which a change in the direction of deformation is applied, characterized by the fact that, using the existing or specially developed charkateristics of the fixation of metals and alloys, the technological process of deformation of these metals and alloys is non-homogeneous, differentiation for three deformation zones, which are: deformation in the area of dynamic recovery deformation in the area of static recovery and deformation in the continuous strengthening of the saturation zone. 2. Method of shaping metals and their alloys according to claim The method according to claim 1, characterized in that, in order to obtain precise shapes and narrow dimensional tolerances of the rolled product, the non-uniformity of deformations is carried out so that the shifted volume of the material deforms in the upper range of dynamic recovery, preferably by 15 to 30% compaction, constitutes at least 30% of the total. the displaced volume of the material deforms in the lower range of the dynamic recovery, preferably by 5 to 20% compression. 3. Method for shaping metals and their alloys according to claim The method of claim 1, characterized in that in order to increase the deformation of metals and their alloys of low plasticity, deformations are used, preferably not more than 10 to 20% from the dynamic recovery range, practically crushing in the range of 10 to 30% and with such shaping of the tools that introduce sequential alternation of the directions of deformations of the processed material. 4. Method of shaping metals and their alloys according to claim The method of claim 1, characterized in that in order to increase the total deformation of metals and their permanently strengthening alloys, the deformation is carried out in such a way that after giving the material a deformation close to the saturation state, practically after deformation by compression of 25 to 60%, a change is made the direction of further deformation perpendicular to the direction of previous deformation. PL