PL200579B1 - Układ klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej - Google Patents

Abstract

Układ klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej, zawierający podścianowe urządzenia chłodnicze bezpośredniej wymiany ciepła, zainstalowane w podścianowym wyrobisku korytarzowym w ustalonych odległościach powyżej 100 m od wlotu powietrza kopalnianego do eksploatowanego wyrobiska ścianowego, dla jego ochłodzenia u wlotu tego wyrobiska do warunków klimatycznych dopuszczalnych dla pracy załogi górniczej, do temperatury poniżej 28°C, znamienny tym, że ma w głębi eksploatowanego wyrobiska ścianowego (1) w ustalonej korzystnie odległości od strony wlotu powietrza kopalnianego, od miejsca wzrostu jego temperatury powyżej 28°C, zainstalowane posobnie ścianowe urządzenia chłodnicze (6) pośredniej wymiany ciepła, przymocowane z boku do zastawki (7) przenośnika ścianowego (8), zaś każde ścianowe urządzenie chłodnicze (6) pośredniej wymiany ciepła zawiera wymiennik ciepła (6a) obiegu wody chłodzącej oraz wentylator (6b) przepływu przez niego powietrza, przy czym wymienniki ciepła (6a) ścianowych urządzeń chłodniczych (6) są łączone obiegiem wody chłodzącej po dwa szeregowo w segmenty, których wloty są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi (9a) do rurociągu izolowanego (10) obiegu wody chłodzącej w nadścianowym wyrobisku korytarzowym (4), przyłączonego do wylotu parownika (11) pośredniego działania, połączonego z agregatem maszynowoskraplaczowym chłodziarki (12) przesuwnie, korzystnie na kolejce szynowej

Description

Opis wynalazku

Przedmiotem wynalazku jest układ klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej, dla skutecznego chłodzenia powietrza kopalnianego, zwłaszcza głębokiego i odległego wyrobiska ścianowego o wysokiej temperaturze skał, celem obniżenia w nim temperatury i wilgotności powietrza do warunków klimatycznych dopuszczalnych dla załogi górniczej w całej rozciągłości eksploatowanegowyrobiska ścianowego.

Dotychczas znane i stosowane układy lub urządzenia chłodnicze powietrza, zwłaszcza dla klimatyzacji lokalnej powietrza wyrobisk górniczych kopalń głębinowych, zawierające agregaty sprężarkowe, urządzenia skraplaczowo-parownikowe, pompy oraz chłodnice powietrza i wody, mają ograniczone możliwości ich wykorzystania, z uwagi na trudności w instalacji urządzeń o większej mocy chłodniczej w podziemiach kopalń głębinowych.

Znane jest z polskiego opisu patentowego nr PL 149 626 rozwiązanie urządzenia do chłodzenia powietrza w kopalniach podziemnych, zwłaszcza w kopalniach metanowych węgla kamiennego, zawierającego agregat sprężarkowy i skraplaczowo-parownikowy oraz chłodnicę powietrza i wody. W chłodniczym agregacie sprężarkowym i agregacie skraplaczowo-parownikowym elementy automatyki kontrolno-sterującej zgrupowane i umieszczone są w oddzielnych skrzyniach dwukomorowych z podziałem na grupę słaboprądową i silnoprądową. Natomiast chłodnica powietrza i wody posiada symetryczną budowę względem pionowej płaszczyzny, przechodzącą przez oś podłużną chłodnicy, równoległą do kierunku przepływu powietrza. Króćce doprowadzające i odprowadzające wodę są umieszczone w płaszczyźnie symetrii chłodnicy, a dysze zraszające są zamocowane w dwóch prostopadłych płaszczyznach, to jest w płaszczyźnie prostopadłej do kierunku przepływu powietrza oraz w płaszczyźnie górnej równoległej do kierunku przepływu powietrza. Kolektory doprowadzające wodę i kolektory odprowadzające wodę posiadają taki układ, że odgałęzieniu leżącemu w kolektorze doprowadzającym najbliżej wlotu odpowiada w kolektorze wylotowym odgałęzienie położone najdalej od wylotu, a odgałęzieniu leżącemu w kolektorze doprowadzającym najdalej od wylotu odpowiada odgałęzienie w kolektorze odprowadzającym, leżące najbliżej wlotu.

Znane jest również z polskiego opisu patentowego nr PL 176 823 rozwiązanie sposobu klimatyzacji ściany przodka wybierającego pomiędzy chodnikiem wentylacyjnym, przez który powietrze kopalniane dopływa, a chodnikiem transportowym, przez który zużyte powietrze kopalniane odpływa, w kopalniach górnictwa węgla kamiennego, szczególnie w kopalniach o dużej głębokości. W chodniku wentylacyjnym powietrze kopalniane dopływające prowadzi się najpierw przez chłodzoną wodą chłodnicę wstępną i schładza do temperatury 12°C, po czym powietrze schłodzone wstępnie prowadzi się następnie do chłodzonej lodem chłodziarki niskotemperaturowego schładzania, gdzie schładza się je do temperatury w zakresie od 3°C do 10°C, przy czym powstają skropliny, a względna wilgotność powietrza podnosi się do około 100%. Następnie skropliny oddziela się za pomocą wodo-oddzielacza, a powietrze kopalniane schłodzone do temperatury końcowej i uwolnione w znacznym stopniu od skroplin wprowadza się do ściany i reguluje się w zależności od panujących tam warunków geotermicznych i płynącego w niej powietrza ścianowego do zadanej dla ściany temperatury pracy około 20°C z wilgotnością względną co najwyżej 35%. Przez chłodziarkę niskotemperaturowego schładzania przepływa chłodziwo złożone z mieszaniny płynu i drobnego lodu, który w niej się topi, zaś przez chłodnicę wstępną przepływa płyn opuszczający chłodziarkę niskotemperaturowego schładzania, a płyn opuszczający chłodnicę wstępną wprowadza się do maszyny wytwarzającej lód, z przyporządkowaną chłodziarką, w której ponownie wytwarza się mieszaninę płynu i drobnego lodu, który ponownie wprowadza się do chłodziarki niskotemperaturowego schładzania.

Powyższe rozwiązania umożliwiają uzyskanie żądanych parametrów klimatyzacji zwłaszcza u wlotu do przodków podziemnych wyrobisk górniczych ścianowych, lecz znajdują ograniczoną możliwość zastosowania, z uwagi na zbyt ciężką i uciążliwą do przetransportowania konstrukcję obudowy, zbyt złożoną i kosztowną w eksploatacji instalację, jak też niepewność ruchową zwłaszcza chłodziarki niskotemperaturowego schładzania, spowodowaną trudnościami w utrzymaniu wymaganych parametrów ruchowych.

Znane jest także z polskiego opisu patentowego nr PL 18 1350 rozwiązanie sposobu lokalnej klimatyzacji wyrobisk górniczych, zwłaszcza ścianowych, polegającego na wykorzystaniu jako nośnika niskiej temperatury sprężonego powietrza, które schładza się w parowniku górniczej chłodziarki bezpośredniego działania. Schłodzone powietrze doprowadza się rurociągiem do wylotu wyrobiska, skąd przewodami rozprowadza się do strumienic powietrznych, spełniających rolę małych i lekkich chłodziaPL 200 579 B1 rek, które są zainstalowane na sekcjach obudowy zmechanizowanej wzdłuż wyrobiska, w miejscach gdzie występuje znaczny wypływ ciepłego powietrza. Źródłem sprężonego powietrza chłodzonego do bardzo niskiej temperatury 2 - 6°C w parowniku jest strumienica powietrzna, którą zasila się z sieci sprężonego powietrza.

Również znane jest z polskiego opisu patentowego nr PL 194 907 rozwiązanie sposobu chłodzenia w ścianie, polegającego na schładzaniu nośnika ciepła za pomocą ziębiarki. Ziębiarkę i stację zasilającą obudowy zmechanizowanej ścianowej umieszcza się poza strumieniem świeżego powietrza dostarczanego do ściany i schładza się emulsję olejowo-wodną zgromadzoną w zbiorniku stacji zasilającej. Schłodzoną emulsję dostarcza się do zasilania obudowy zmechanizowanej w ścianie, gdzie wychłodzone emulsją elementy układu hydraulicznego obudowy odbierają ciepło z przepływającego w ścianie powietrza, obniżając jego temperaturę. Dodatkowo przez zawór przelewowy umieszczony w pobliżu skrzyżowania ściany z chodnikiem przyścianowym na przewodzie ciśnieniowym i nastawiony na ciśnienie niższe niż zawór rozładowania stacji zasilającej nadmiar schłodzonej emulsji olejowowodnej odprowadza się do przewodu spływowego przez chłodnice rozmieszczone w ścianie.

Powyższe rozwiązania klimatyzacji lokalnej wyrobisk górniczych mają ograniczone możliwości zastosowania, z uwagi na ponoszenie znacznych kosztów eksploatacyjnych, zwłaszcza kosztów zużycia energii elektrycznej.

Poza tym opisane powyżej oraz inne znane i stosowane rozwiązania układów klimatyzacji lokalnej wyrobisk górniczych kopalń głębinowych cechują się niedogodnością braku możliwości zwalczania zagrożenia temperaturowego bezpośrednio na zagrożonym odcinku w wyrobisku ścianowym, ponieważ stosowane dotychczas urządzenia chłodnicze o bezpośredniej wymianie ciepła są instalowane w podścianowych wyrobiskach chodnikowych i schładzają powietrze jedynie na wlocie do wyrobiska ścianowego. W wielu przypadkach, z uwagi na gabaryty eksploatowanego wyrobiska ścianowego, najmniejsza odległość powyższych urządzeń chłodniczych zabudowanych pod frontem ścianowym przekracza 100 - 200 m, w związku z czym nie ma również możliwości zapewnienia odpowiedniej skuteczności schładzania powietrza kopalnianego płynącego do wyrobiska ścianowego. Natomiast z doświadczeń klimatyzacji lokalnej wyrobisk górniczych wynika, że zbyt głębokie schładzanie powietrza kopalnianego na wlocie do wyrobiska ścianowego powoduje wzrost strumienia ciepła płynącego z górotworu do wyrobiska ścianowego i w konsekwencji szybszy przyrost temperatury tego powietrza kopalnianego.

Korzystniejsze byłoby klimatyzowanie eksploatowanych wyrobisk ścianowych z zainstalowaną mocą chłodniczą, rozłożoną w miarę równomiernie wzdłuż trasy przepływu powietrza kopalnianego. Przeprowadzone dotychczas próby zainstalowania urządzeń chłodniczych bezpośrednio w eksploatowanym wyrobisku ścianowym pod stropnicami górniczej obudowy zmechanizowanej, lub na przystawce przenośnika ścianowego zgrzebłowego powyżej układaka kabla nie dały pozytywnych rezultatów, ponieważ powodowały znaczne ograniczenia przejścia załogi górniczej w polu obchodowym eksploatowanego wyrobiska ścianowego, jak również narażenie zainstalowanych urządzeń chłodniczych na uszkodzenia, zwłaszcza w przypadku obwału stropu.

Powyższe niedogodności zostały wyeliminowane przez nowe rozwiązanie układu klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej, zawierającego podścianowe urządzenia chłodnicze bezpośredniej wymiany ciepła, zainstalowane w podścianowym wyrobisku korytarzowym w ustalonych odległościach powyżej 100 m od wlotu powietrza kopalnianego do eksploatowanego wyrobiska ścianowego, dla jego ochłodzenia u wlotu tego wyrobiska do warunków klimatycznych dopuszczalnych do pracy dla załogi górniczej, do temperatury korzystnie poniżej 28°C. Zgodnie z wynalazkiem układ ma w głębi eksploatowanego wyrobiska ścianowego w ustalonej korzystnie odległości od wlotu powietrza kopalnianego z podścianowego wyrobiska korytarzowego, od miejsca wzrostu jego temperatury powyżej 28°C, zainstalowane posobnie ścianowe urządzenia chłodnicze pośredniej wymiany ciepła, przymocowane z boku do zastawki przenośnika ścianowego. Każde ścianowe urządzenie chłodnicze pośredniej wymiany ciepła zawiera wymiennik ciepła obiegu wody chłodzącej oraz wentylator przepływu przez niego powietrza. Wymienniki ciepła ścianowych urządzeń chłodniczych są łączone obiegiem wody chłodzącej po dwa szeregowo w segmenty, których wloty są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi do rurociągu izolowanego obiegu wody chłodzącej w nadścianowym wyrobisku korytarzowym, przyłączonego do wylotu parownika pośredniego działania, połączonego z agregatem maszynowo-skraplaczowym chłodziarki przesuwnie na kolejce szynowej. Korzystnie wyloty utworzonych segmentów wymienników ciepła ścianowych urządzeń

PL 200 579 B1 chłodniczych pośredniej wymiany ciepła są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi do zbiornika, podłączonego poprzez pompę do wlotu parownika pośredniego działania.

Końcowe ścianowe urządzenie chłodnicze pośredniej wymiany ciepła jest zainstalowane w przekroju wypływu powietrza z eksploatowanego wyrobiska ścianowego do nadścianowego wyrobiska korytarzowego.

Każde ścianowe urządzenie chłodnicze pośredniej wymiany ciepła jest osłonięte z góry elastyczną pokrywą ochronną, przymocowaną do zastawki przenośnika ścianowego. Zastosowanie układu klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego według wynalazku umożliwia uzyskanie skutecznego chłodzenia powietrza kopalnianego, zwłaszcza głębokiego i odległego wyrobiska ścianowego o wysokiej temperaturze skał, dla obniżenia w nim temperatury i wilgotności powietrza do warunków klimatycznych, dopuszczalnych dla pracy załogi górniczej w całej rozciągłości eksploatowanego wyrobiska ścianowego. Celowe wprowadzenie skojarzonego systemu schładzania eksploatowanego wyrobiska ścianowego przez podścianowe urządzenia chłodnicze bezpośredniej wymiany ciepła oraz ścianowe urządzenia chłodnicze pośredniej wymiany ciepła, zainstalowane wzdłuż frontu ściany w głębi eksploatowanego wyrobiska ścianowego w odpowiedniej odległości od wlotu powietrza kopalnianego, pozwala na utrzymanie temperatury powietrza na całej długości wyrobiska ścianowego poniżej 28°C, przy optymalnym wykorzystaniu mocy chłodniczej. Możliwość rozłożenia mocy chłodniczej wzdłuż eksploatowanego wyrobiska ścianowego pozwala na oszczędne gospodarowanie tą mocą i jej dostosowanie do aktualnego zapotrzebowania, umożliwiając równocześnie na utrzymanie temperatury powietrza w eksploatowanym wyrobisku ścianowym w miarę wąskim przedziale. Korzystne przymocowanie osłoniętych z góry ścianowych urządzeń chłodniczych pośredniej wymiany ciepła z boku do zastawki przenośnika ścianowego pozwala na utrzymanie bezpiecznego i swobodnego przejścia załogi górniczej w polu obchodowym eksploatowanego wyrobiska ścianowego, jak również na zabezpieczenie tych urządzeń chłodniczych przed uszkodzeniami, zwłaszcza w przypadku obwału stropu. Natomiast instalacja końcowego ścianowego urządzenia chłodniczego w przekroju wypływu powietrza z eksploatowanego wyrobiska ścianowego do nadścianowego wyrobiska korytarzowego poprawia komfort pracy załogi zatrudnionej przy likwidacji tego wyrobiska oraz w wyniku nadmuchu powietrza przyczynia się do minimalizacji zagrożenia metanowego.

Przedmiot wynalazku jest uwidoczniony schematycznie w przykładowym wykonaniu na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schemat połączeń układu klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej wraz z podścianowymi urządzeniami chłodniczymi bezpośredniej wymiany ciepła oraz ścianowymi urządzeniami chłodniczymi pośredniej wymiany ciepła, natomiast fig. 2 przedstawia ścianowe urządzenie chłodnicze pośredniej wymiany ciepła przymocowane do zastawki przenośnika ścianowego w widoku od czoła.

Układ klimatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego według wynalazku jest zainstalowany w rejonie wydobywczym z zagrożeniem metanowym o średniej temperaturze górotworu 42°C w wyrobisku ścianowym 1 z obudową zmechanizowaną 2 i z kombajnem węglowym, eksploatowanym systemem poprzecznym bezwnękowo z zawałem stropu, wraz z podścianowym wyrobiskiem korytarzowym 1 i z nadścianowym wyrobiskiem korytarzowym 4. W podścianowym wyrobisku korytarzowym 3 są zainstalowane w ustalonych odległościach powyżej 100 m od wlotu powietrza kopalnianego do wyrobiska ścianowego 1 dwa podścianowe urządzenia chłodnicze 5a i 5b, dla ochłodzenia powietrza kopalnianego u wlotu tego wyrobiska ścianowego 1 do warunków klimatycznych dopuszczalnych dla pracy załogi górniczej, do temperatury korzystnie poniżej 28°C.

W głębi eksploatowanego wyrobiska ścianowego 1 w ustalonej korzystnie odległości od wlotu powietrza kopalnianego z podścianowego wyrobiska korytarzowego 3 od miejsca wzrostu jego temperatury powyżej 28°C są zainstalowane posobnie ścianowe urządzenia chłodnicze 6 pośredniej wymiany ciepła, przymocowane z boku do zastawki 7 przenośnika ścianowego 8. Każde ścianowe urządzenie chłodnicze 6 pośredniej wymiany ciepła zawiera wymiennik ciepła 6a obiegu wody chłodzącej oraz wentylator 6b, służący do wymuszenia przepływu powietrza kopalnianego przez wymiennik ciepła 6a z wyrobiska ścianowego 1. Wymienniki ciepła 6a ścianowych urządzeń chłodniczych 6 pośredniej wymiany ciepła są łączone obiegiem wody chłodzącej po dwa szeregowo w segmenty, których wloty są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi 9a do rurociągu izolowanego 10 obiegu wody chłodzącej w nadścianowym wyrobisku korytarzowym 4. Rurociąg izolowany 10 jest przyłączony do wylotu parownika 11 pośredniego działania, połączonego z agregatem maszynowo-skraplaczowym chłodziarki 12, zabudowanej przesuwnie na kolejce szynowej. Wyloty obiegu wody chłodzącej utworzonych segmentów wymienników ciepła 6a ścianowych urząPL 200 579 B1 dzeń chłodniczych 6 pośredniej wymiany ciepła są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi 9b do zbiornika 13, podłączonego poprzez pompę 14 do wlotu parownika 11 pośredniego działania. Każde ścianowe urządzenie chłodnicze 6 pośredniej wymiany ciepła jest osłonięte z góry elastyczną pokrywą ochronną 15, przymocowaną do zastawki 7 przenośnika ścianowego 8, dla zapewnienia bezpiecznego i swobodnego przejścia załogi górniczej w polu obchodowym eksploatowanego wyrobiska ścianowego 1 oraz dla zabezpieczenia tych ścianowych urządzeń chłodniczych 6 pośredniej wymiany ciepła przed uszkodzeniami, zwłaszcza w przypadku obwału stropu. W celu umożliwienia przemieszczania ścianowych urządzeń chłodniczych 6 pośredniej wymiany ciepła wraz z przenośnikiem ścianowym 8 w miarę postępu frontu ścianowego połączono elastycznie wymiennik ciepła 6a z wentylatorem 6b każdego ścianowego urządzenia chłodniczego 6 za pomocą odcinka lutni. Natomiast końcowe ścianowe urządzenie chłodnicze 6 pośredniej wymiany ciepła jest zainstalowane w przekroju wypływu powietrza z eksploatowanego wyrobiska ścianowego 1 do nadścianowego wyrobiska korytarzowego 4, powodując oprócz aspektu klimatycznego spełnienie zadania prewencji zagrożenia metanowego, przyczyniając się do lepszej wentylacji likwidowanego odcinka tego wyrobiska i rozrzedzenia lokalnego nagromadzenia metanu w części likwidowanej. Powoduje to dodatkowo poprawę komfortu pracy załogi zatrudnionej przy likwidacji poszczególnych odcinków tego wyrobiska. Podścianowe urządzenia chłodnicze 5a i 5b bezpośredniej wymiany ciepła oraz chłodziarka 12 zasilająca poprzez swój parownik 11 pośredniego działania ścianowe urządzenia chłodnicze 6 pośredniej wymiany ciepła współpracują ze swymi chłodnicami wyparnymi, zlokalizowanymi w wentylacyjnych wyrobiskach korytarzowych. Działanie skojarzonego systemu schładzania eksploatowanego wyrobiska ścianowego 1 z podścianowymi urządzeniami chłodniczymi 5a, 5b bezpośredniej wymiany ciepła oraz ścianowymi urządzeniami chłodniczymi 6 pośredniej wymiany ciepła, zainstalowanymi wzdłuż frontu ścianowego w głębi tego wyrobiska ścianowego 1, powoduje utrzymanie na całej jego długości temperatury powietrza poniżej 28°C, przy optymalnym wykorzystaniu mocy chłodniczej i jej dostosowaniu do aktualnego zapotrzebowania.

Claims (4)

1. Układ kllmatyzacji lokalnej wyrobiska ścianowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej, zawierający podścianowe urządzenia chłodnicze bezpośredniej wymiany ciepła, zainstalowane w podścianowym wyrobisku korytarzowym w ustalonych odległościach powyżej 100 m od wlotu powietrza kopalnianego do eksploatowanego wyrobiska ścianowego, dla jego ochłodzenia u wlotu tego wyrobiska do warunków klimatycznych dopuszczalnych dla pracy załogi górniczej, do temperatury poniżej 28°C, znamienny tym, że ma w głębi eksploatowanego wyrobiska ścianowego (1) w ustalonej korzystnie odległości od strony wlotu powietrza kopalnianego, od miejsca wzrostu jego temperatury powyżej 28°C, zainstalowane posobnie ścianowe urządzenia chłodnicze (6) pośredniej wymiany ciepła, przymocowane z boku do zastawki (7) przenośnika ścianowego (8), zaś każde ścianowe urządzenie chłodnicze (6) pośredniej wymiany ciepła zawiera wymiennik ciepła (6a) obiegu wody chłodzącej oraz wentylator (6b) przepływu przez niego powietrza, przy czym wymienniki ciepła (6a) ścianowych urządzeń chłodniczych (6) są łączone obiegiem wody chłodzącej po dwa szeregowo w segmenty, których wloty są połączone równolegle wężami wysokociśnieniowymi (9a) do rurociągu izolowanego (10) obiegu wody chłodzącej w nadścianowym wyrobisku korytarzowym (4), przyłączonego do wylotu parownika (11) pośredniego działania, połączonego z agregatem maszynowo-skraplaczowym chłodziarki (12) przesuwnie, korzystnie na kolejce szynowej.

2. U Mad kllmatyzacji lokalnee wyrobiska ścćanowego z zagrożeniem w kopalni głębinowej według zastrz. 1, znamienny tym, że ma segmenty wymienników ciepła (6a) ścianowych urządzeń chłodniczych (6) pośredniej wymiany ciepła połączone swymi wylotami obiegu wody chłodzącej równolegle wężami wysokociśnieniowymi (9b) do zbiornika (13), podłączonego poprzez pompę (14) do wlotu parownika (11) pośredniego działania.

3. Ukkad kllmatyzacji lokalnee wyrobiska ścćanowego z zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej według zastrz. 1, znamienny tym, że ma końcowe urządzenie chłodnicze (6) pośredniej wymiany ciepła zainstalowane w przekroju wypływu powietrza z eksploatowanego wyrobiska ścianowego (1) do nadścianowego wyrobiska korytarzowego (4).

PL 200 579 B1

4. Układklimatyzacji lokalnejwyrobiska ścianowegoz zagrożeniem metanowym w kopalni głębinowej według adktra. 1, znamienny tym, że ma każde Ccldnpwg urządzenie chłodnicze (6) pośredniej wzmldnz ciepła osłonięte z góry elastyczną pokrywą ochronną (15) przymocowaną do zastawki (7) przenoCniad ścianowego (8).