Opis wynalazku Przedmiotem wynalazku jest ester di(2-etyloheksylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylo- wego, sposób jego wytwarzania przez uwodornianie estru kwasu tereftalowego drog a kontaktowania estru kwasu tereftalowego z gazem zawieraj acym wodór w obecno sci katalizatora zawieraj acego ma- kropory oraz jego zastosowanie jako zmi ekczacza w tworzywach sztucznych. Dotychczas jako zmi ekczacze w tworzywach sztucznych, takich jak np. PCW, bardzo cz esto stosowano estry kwasu ftalowego, takie jak np. ester dibutylowy, dioktylowy lub diizononylowy kwasu ftalowego, jak to wynika np. z opisu patentowego FR-A 2397131. Od niedawna rezygnuje si e jednak z nich, poniewa z nie s a one bez zarzutu pod wzgl edem zdrowotnym tak, ze ich zastosowanie w two- rzywach sztucznych do wytwarzania np. zabawek dla dzieci jest coraz bardziej krytykowane i w niektó- rych krajach nawet zabronione. W testach na zwierz etach stwierdzono tymczasem, ze ftalany mog a prowadzi c do proliferacji peroksyzomów, która jest w zwi azku przyczynowym z nowotworami w atroby wyst epuj acymi u myszy i szczura w badaniach d lugookresowych. Zastosowanie niektórych estrów kwasu cykloheksano-1,2-dikarboksylowego jako zmi ekczaczy jest równie z znane ze stanu techniki. I tak opisane jest zastosowanie estrów dimetylowych lub diety- lowych kwasu cykloheksanodikarboksylowego (DE-A 2823165) oraz estru 2-etyloheksylowego kwasu cykloheksano-1,2-dikarboksylowego (DE-A 1263296) jako zmi ekczaczy w tworzywach sztucznych. Opis PCT/EP 98/08346 dotyczy mi edzy innymi zastosowania estrów kwasów cykloheksanopoli- karboksylowych jako zmi ekczaczy w tworzywach sztucznych oraz wybranych nowych estrów kwasu cykloheksano-1,2-dikarboksylowego. Nowe pochodne kwasu cykloheksano-1,3- i -1,4-dikarboksylo- wego nie s a opisane w PCT/EP 98/08346. Ponadto o toksykologicznych w la sciwo sciach kwasów cy- kloheksanopolikarboksylowych i ich pochodnych nie wspomina si e ani s lowem w opisie PCT/EP 98/08346. Glównym celem wynalazku by lo wi ec dostarczenie nowej pochodnej kwasu cykloheksano-1,4- -dikarboksylowego, zw laszcza takiej, która nadawa laby si e do stosowania jako zmi ekczacz w tworzy- wach sztucznych, oraz jej zastosowanie jako zmi ekczacza w tworzywach sztucznych. Dalszym zadaniem wynalazku by lo dostarczenie nowej pochodnej kwasu cykloheksano-1,4- -dikarboksylowego do stosowania jako zmi ekczacza w tworzywach sztucznych, która nie tylko ze wzgl edu na swe fizyczne i materia lowe w la sciwo sci nadawa laby si e do stosowania jako zmi ekczacz w tworzywach sztucznych, lecz ponadto nadawa laby si e do stosowania jako zmi ekczacze w tworzy- wach sztucznych ze wzgl edu na swe w la sciwo sci toksykologiczne. Dalszym zadaniem wynalazku by lo dostarczenie sposobu wytwarzania takiej pochodnej kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego wed lug wynalazku, za pomoc a którego zwi azek ten mo zna by lo- by otrzymywa c z bardzo wysok a selektywno scia i wydajno scia przestrzenno-czasowa bez znacz acych reakcji ubocznych. W opisach patentowych US 5286898 i US 5319129 uwodornia si e tereftalan dime- tylu na katalizatorach Pd osadzonych na no snikach, które to katalizatory traktowane s a Ni, Pt i/lub Ru, w temperaturze = 140°C pod ci snieniem 50-170 bar (50 · 10 5 - 170 · 10 5 Pa), otrzymuj ac odpowiedni heksahydrotereftalan dimetylu. W opisie patentowym DE-A 2823165 uwodornia si e aromatyczne estry kwasów karboksylowych na katalizatorach Ni, Ru, Rh i/lub Pd osadzonych na no snikach, otrzymuj ac odpowiednie estry cykloalifatycznych kwasów karboksylowych w temperaturze 70-250°C i pod ci snie- niem 30-200 bar (30 · 10 5 - 200 · 10 5 Pa). W opisie patentowym US 3027398 opisane jest uwodornia- nie tereftalanu dimetylu na katalizatorach Ru osadzonych na no sniku w temperaturze 110-140°C i pod cisnieniem 35-105 bar (35 · 10 5 Pa - 105 · 10 5 Pa). Opis patentowy EP-A 0603825 omawia sposób wytwarzania kwasu 1,4-cykloheksanodikarbo- ksylowego drog a uwodorniania kwasu tereftalowego z zastosowaniem katalizatora palladowego osa- dzonego na no sniku, przy czym jako no snik stosuje si e tlenek glinu, dwutlenek krzemu albo w egiel aktywny. Opisany tam sposób charakteryzuje si e zw laszcza tym, ze otrzymany w pierwszym etapie roztwór zawieraj acy kwas 1,4-cykloheksanodikarboksylowy kontaktuje si e z par a i wskutek tego za- nieczyszczenia zawarte w tym roztworze ulegaj a ekstrakcji. Sposób ten mo zna jednak stosowa c tylko do kwasów, poniewa z podczas stosowania pochodnych, takich jak np. estry, bezwodniki itp. wyst epu- je niebezpiecze nstwo hydrolizy. O stosowaniu no snika zawieraj acego makropory nie wspomina si e w tym zg loszeniu ani s lowem. Omawiane ju z zg loszenie PCT/EP 98/08346 opisuje sposób uwodorniania kwasów benzenopo- likarboksylowych albo ich pochodnych, takich jak np. estry i/lub bezwodniki, drog a kontaktowania jed-PL 203 497 B1 3 nego lub wi ecej kwasów benzenopolikarboksylowych albo jednej lub wi ecej ich pochodnych z gazem zawieraj acym wodór w obecno sci katalizatora zawieraj acego makropory. I tak przedmiotem wynalazku jest ester di(2-etyloheksylowy) kwasu cykloheksano-1,4-di- karboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu di(2-etyloheksylu) oraz sposób wytwarzania estru di(2-etyloheksylowego) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego daj acego sie otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu di(2-etyloheksylu), przez uwodornianie tereftalanu di(2-etyloheksylu), drog a kontaktowania tereftalanu di(2-etyloheksylu), z gazem zawieraj acym wodór w obecno sci katalizatora, który jako metal aktywny zawiera przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy ukladu okre- sowego, osadzone na no sniku, znamienny tym, ze proces uwodorniania prowadzi si e w obecno sci katalizatora osadzonego na no sniku, który zawiera makropory, przy czym jako no snik korzystnie sto- suje si e no snik zawieraj acy w egiel aktywny, w eglik krzemu, tlenek glinu, dwutlenek krzemu, dwutlenek tytanu, dwutlenek cyrkonu, tlenek magnezu, tlenek cynku albo mieszanin e dwóch lub wi ecej spo sród nich a proces prowadzi si e korzystnie w obecno sci rozpuszczalnika lub rozcie nczalnika, korzystnie w sposób ci ag ly. Przedmiotem wynalazku jest równie z zastosowanie tego estru jako zmi ekczacza w tworzywach sztucznych oraz zastosowanie estru di(2-etyloheksylowego) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylo- wego okre slonego wy zej, który to ester w do swiadczeniach na zwierz etach z gryzoniami przy dziennej dawce oralnej 1000 mg/kg wagi cia la tego estru podawanego poprzez zg lebnik prze lykowy w ci agu co najmniej 14 dni w porównaniu z nietraktowanymi zwierz etami kontrolnymi nie prowadzi do znacz acego wzrostu masy w atroby po traktowaniu ani do podwojenia zmierzonej w homogenacie w atroby specy- ficznej aktywno sci niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA, jako zmi ekczaczy do wytwarzania tworzyw sztucznych toksykologicznie ocenianych jako korzystne. Korzystnie w sposobie wed lug wynalazku stosuje si e katalizator, który jako metal aktywny obejmuje przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy uk ladu okresowego, osadzone na no sniku, przy czym no snik wykazuje sredni a srednic e porów wynosz ac a co najmniej 50 nm i powierzchni e BET najwy zej 30 m 2 /g, a ilosc aktywnego metalu wynosi 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora. Korzystnie katalizator jako metal aktywny obejmuje przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy ukladu okre- sowego w ilo sci 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora, osadzone na no sni- ku, przy czym 10-50% obj eto sci porów no snika utworzone jest przez makropory o srednicy porów w zakresie 50 nm do 10.000 nm i 50-90% obj eto sci porów no snika utworzone jest przez mezopory o srednicy porów w zakresie 2 do 50 nm, przy czym suma udzia lów obj eto sci porów sumuje si e do 100% wzglednie katalizator jako metal aktywny zawiera przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy ukladu okre- sowego w ilo sci 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora, osadzone na no sni- ku, przy czym no snik wykazuje sredni a srednic e porów wynosz ac a co najmniej 0,1 µm i powierzchni e BET najwy zej 15 m 2 /g. Katalizator zawieraj acy jako metal aktywny przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy uk ladu okresowego, osadzone na no sniku, przy czym no snik wykazuje sredni a srednic e porów wynosz ac a co najmniej 50 nm i powierzchni e BET najwy zej 30 m 2 /g, a ilo sc aktywnego metalu wynosi 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora okre slany jest dalej nazw a (Katalizator 1). Katalizator zawieraj acy jako metal aktywny przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy uk ladu okresowego w ilo sci 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora, osadzone na no sniku, przy czym 10-50% obj eto sci porów no snika utworzone jest przez makropory o srednicy porów w zakresie 50 nm do 10.000 nm i 50-90% obj eto sci porów no snika utworzone jest przez mezopory o srednicy porów w zakresie 2-50 nm, przy czym suma udzia lów obj eto sci porów sumuje si e do 100% okre slany jest dalej nazw a (Katalizator 2). Katalizator zawieraj acy jako metal aktywny przynajmniej jeden metal z VIII podgrupy uk ladu okresowego sam albo wraz z przynajmniej jednym metalem z I lub VII podgrupy uk ladu okresowego w ilo sci 0,01-30% wagowych w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora, osadzone na no sniku, przy czym no snik wykazuje sredni a srednic e porów wynosz ac a co najmniej 0,1 µm i powierzchni e BET najwy zej 15 m 2 /g okre slany jest dalej nazw a (Katalizator 3). Jako no sniki mo zna zasadniczo stosowa cPL 203 497 B1 4 wszelkie no sniki zawieraj ace makropory, to jest no sniki zawieraj ace wy lacznie makropory oraz takie, które obok makroporów zawieraj a te z mezo- i/lub mikropory. Jako aktywne metale mo zna zasadniczo stosowa c wszelkie metale VIII podgrupy uk ladu okre- sowego. Korzystnie jako metal aktywny stosuje si e platyn e, rod, pallad, kobalt, nikiel albo ruten, albo mieszanin e dwóch lub wi ecej spo sród nich, przy czym korzystnie jako metal aktywny stosuje si e ruten. Spo sród równie z nadaj acych si e do stosowania metali I albo VII, albo te z I i VII podgrupy uk ladu okre- sowego, które równie z zasadniczo mo zna stosowa c wszystkie, korzystnie wymienia si e mied z i/lub ren. W ramach wynalazku poj ecia „makropory" i „mezopory" stosuje si e tak, jak to okre slono w Pure Appl. Chem., 45, str. 79 (1976), a mianowicie jako pory, których srednica wynosi powy zej 50 nm (ma- kropory) albo których srednica wynosi pomi edzy 2 nm i 50 nm (mezopory). Zawarto sc metalu aktywnego wynosi na ogó l oko lo 0,01 do oko lo 30% wagowych, korzystnie oko lo 0,01 do oko lo 5% wagowych, a zw laszcza oko lo 0,05 do oko lo 5% wagowych, ka zdorazowo w przeliczeniu na laczn a wag e stosowanego katalizatora, przy czym zawarto sci stosowane w przy- padku dalej opisanych, korzystnie wprowadzanych katalizatorów 1 do 3 jeszcze raz podane s a przy omawianiu poszczególnych katalizatorów. Poni zej opisane s a szczegó lowo korzystnie wprowadzane katalizatory 1 do 3. Przy tym w opisie przyk ladowo bierze si e pod uwag e stosowanie rutenu jako metalu aktywnego. Poni zsze dane mo zna te z przenie sc na inne daj ace si e zastosowa c metale aktywne, jak tu okre slono. Katalizator 1 Stosowane zgodnie z wynalazkiem Katalizatory 1 mo zna wytwarza c na drodze technicznej przez nanoszenie przynajmniej jednego metalu VIII podgrupy uk ladu okresowego i ewentualnie przy- najmniej jednego metalu I lub VII podgrupy uk ladu okresowego na odpowiedni no snik. Nanoszenie mo zna prowadzi c drog a nasycania no snika w wodnych roztworach soli metalu, jak np. w wodnych roztworach soli rutenu, drog a rozpylania odpowiednich roztworów soli metalu na no- snik albo drog a innych odpowiednich sposobów. Jako sole metali I, VII lub VIII podgrupy uk ladu okre- sowego nadaj a si e azotany, nitrozyloazotany, halogenki, w eglany, karboksylany, acetyloacetoniany, kompleksy chlorowe, kompleksy azotynowe albo kompleksy aminowe odpowiednich metali, przy czym korzystne s a azotany i nitrozyloazotany. W przypadku katalizatorów, które obok metalu VIII podgrupy uk ladu okresowego zawieraj a jeszcze dalsze metale jako metale aktywne osadzone na no sniku, sole metali wzgl ednie roztwory soli metali mo zna nanosi c równocze snie albo kolejno. No sniki powlekane wzgl ednie nasycane roztworem soli metali nast epnie suszy si e, korzystnie w temperaturze 100-150°C i ewentualnie kalcynuje w temperaturze 200-600°C, korzystnie 350-450°C. Podczas rozdzielnego nasycania katalizator po ka zdym etapie nasycania suszy si e i ewentualnie kal- cynuje, jak wy zej opisano. Kolejnosc, w której osadza si e sk ladniki aktywne, jest przy tym dowolna. Nast epnie powleczone i wysuszone oraz ewentualnie kalcynowane no sniki aktywuje si e przez traktowanie strumieniem gazu, który zawiera wolny wodór, w temperaturze oko lo 30°C do oko lo 600°C, korzystnie oko lo 150°C do oko lo 450°C. Strumie n gazu sk lada si e korzystnie z 50-100% obj e- to sciowych H 2 i 0-50% obj eto sciowych N 2 . Roztwór lub roztwory soli metalu nanosi si e na no snik w takiej ilo sci, aby ca lkowita zawartosc metalu aktywnego ka zdorazowo w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora wynosi la oko lo 0,01 do oko lo 30% wagowych, korzystnie oko lo 0,01 do oko lo 5% wagowych, zw laszcza oko lo 0,01 do oko lo 1% wagowych, a w szczególno sci oko lo 0,05 do oko lo 1% wagowych. Powierzchnia metalu Katalizatora 1 wynosi przy tym lacznie korzystnie oko lo 0,01 do oko lo 10 m 2 /g, zw laszcza oko lo 0,05 do oko lo 5 m 2 /g, a w szczególno sci oko lo 0,05 do oko lo 3 m 2 /g kataliza- tora. Powierzchni e metalu okre sla si e za pomoc a metod chemisorpcyjnych opisanych w J. Lemaitre i inni, „Characterization of Heterogeneous Catalysts", wydawca Francis Delanney, Marcel Dekker, Nowy Jork 1984, str. 310-324. W stosowanym zgodnie z wynalazkiem Katalizatorze 1 stosunek powierzchni metalu aktywne- go/metali aktywnych i no snika katalizatora wynosi korzystnie mniej ni z oko lo 0,05, przy czym warto sc dolnej granicy wynosi oko lo 0,0005. Materia ly no snikowe stosowane do wytwarzania katalizatorów stosowanych zgodnie z wynalaz- kiem s a to takie materia ly, które s a makroporowate i wykazuj a sredni a srednic e porów co najmniej oko lo 50 nm, korzystnie co najmniej oko lo 100 nm, zw laszcza co najmniej oko lo 500 nm i których po- wierzchnia wedlug BET wynosi najwy zej oko lo 30 m 2 /g, korzystnie najwy zej oko lo 15 m 2 /g, zw laszcza najwy zej oko lo 10 m 2 /g, w szczególno sci najwy zej oko lo 5 m 2 /g, a najlepiej najwy zej oko lo 3 m 2 /g.PL 203 497 B1 5 Srednia srednica porów no snika wynosi korzystnie oko lo 100 nm do oko lo 200 µm, zw laszcza oko lo 500 nm do oko lo 50 µm. Powierzchnia no snika wynosi korzystnie oko lo 0,2 do oko lo 15 m 2 /g, zw lasz- cza oko lo 0,5 m 2 /g do oko lo 10 m 2 /g, w szczególno sci oko lo 0,5 do oko lo 5 m 2 /g, a najlepiej oko lo 0,5 do okolo 3 m 2 /g. Powierzchni e no snika oznacza si e metod a BET przez adsorpcj e N 2 , zw laszcza wed lug DIN 66131. Oznaczanie sredniej srednicy porów i podzia lu wielko sci porów prowadzi si e za pomoc a Hg-porozymetrii, zw laszcza wed lug DIN 66133. Korzystnie podzia l wielko sci porów mo ze by c w przybli zeniu bimodalny, przy czym podzia l srednicy porów z maksimum przy oko lo 600 nm i oko lo 20 µm przy podziale bimodalnym stanowi spe- cjaln a posta c wykonania wynalazku. Dalej korzystny jest no snik o powierzchni 1,75 m 2 /g, który wykazuje taki bimodalny podzia l srednicy porów. Obj eto sc porów tego korzystnego no snika wynosi korzystnie oko lo 0,53 ml/g. Jako makroporowaty materia l no snikowy stosuje si e na przyk lad wykazuj acy makropory w egiel aktywny, w eglik krzemu, tlenek glinu, dwutlenek krzemu, dwutlenek tytanu, dwutlenek cyrkonu, tlenek magnezu, tlenek cynku albo mieszaniny dwóch lub wi ecej z nich, przy czym korzystnie stosuje si e tlenek glinu i dwutlenek cyrkonu. Dalsze szczegó ly dotycz ace Katalizatora 1 wzgl ednie jego wytwarzania s a podane w opisie DE-A 19624484.6, którego tre sc jest w laczona jako odno snik do niniejszego zg loszenia. Katalizator 2 Stosowane zgodnie z wynalazkiem Katalizatory 2 zawieraj a jeden lub wi ecej metali z VIII pod- grupy uk ladu okresowego jako sk ladnik(i) aktywny(e) na no sniku, jak tu opisano. Jako sk ladnik(i) ak- tywny(e) korzystnie stosuje si e ruten, pallad i/lub rod. Stosowane zgodnie z wynalazkiem Katalizatory 2 mo zna wytwarza c na drodze technicznej przez nanoszenie przynajmniej jednego metalu VIII podgrupy uk ladu okresowego, korzystnie rutenu lub palladu, i ewentualnie przynajmniej jednego metalu I lub VII podgrupy uk ladu okresowego na od- powiedni no snik. Nanoszenie mo zna prowadzi c drog a nasycania no snika w wodnych roztworach soli metalu, jak np. w roztworach soli rutenu lub palladu, drog a rozpylania odpowiednich roztworów soli metalu na no snik albo drog a innych odpowiednich sposobów. Jako sole metali do wytwarzania roz- tworów soli metali nadaj a si e azotany, nitrozyloazotany, halogenki, w eglany, karboksylany, acetylo- acetoniany, kompleksy chlorowe, kompleksy azotynowe albo kompleksy aminowe odpowiednich me- tali, przy czym korzystne s a azotany i nitrozyloazotany. W przypadku katalizatorów, które zawieraj a kilka metali aktywnych osadzonych na no sniku, sole metali wzgl ednie roztwory soli metali mo zna nanosi c równocze snie albo kolejno. No sniki powlekane wzgl ednie nasycane roztworem soli metali nast epnie suszy si e, korzystnie w temperaturze 100-150°C. No sniki te mo zna ewentualnie kalcynowa c w temperaturze 200-600°C, korzystnie 350-450°C. Nast epnie powlekane no sniki aktywuje si e przez traktowanie strumieniem ga- zu, który zawiera wolny wodór, w temperaturze 30°C do 600°C, korzystnie 100°C do 450°C, a zw lasz- cza 100 do 300°C. Strumie n gazu sk lada si e korzystnie z 50-100% obj eto sciowych H 2 i 0-50% obj eto- sciowych N 2 . W przypadku, gdy na no snik nanosi si e kilka metali aktywnych i nanoszenie prowadzi si e kolej- no, no snik po ka zdym nanoszeniu wzgl ednie nasycaniu suszy si e w temperaturze 100 do 150°C i ewentualnie kalcynuje w temperaturze 200 do 600°C. Kolejnosc, w której roztwór soli metalu nanosi sie albo nasyca, mo ze by c dowolna. Roztwór soli metalu nanosi si e na no snik(i) w takiej ilo sci, aby zawartosc metalu aktywnego wy- nosi la 0,01 do 30% wagowych, korzystnie 0,01 do 10% wagowych, zw laszcza 0,01 do 5% wagowych, a w szczególno sci 0,3 do 1% wagowych, w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora. Powierzchnia metalu w katalizatorze wynosi lacznie korzystnie 0,01 do 10 m 2 /g, zw laszcza 0,05 do 5 m 2 /g, a w szczególno sci 0,05 do 3 m 2 /g katalizatora. Powierzchni e metalu okre sla si e za pomoc a metod chemisorpcyjnych opisanych w J. Lemaitre i inni, „Characterization of Heterogeneous Cata- lysts", wydawca Francis Delanney, Marcel Dekker, Nowy Jork (1984), str. 310-324. W stosowanym zgodnie z wynalazkiem Katalizatorze 2 stosunek powierzchni przynajmniej jed- nego metalu aktywnego i no snika katalizatora wynosi mniej ni z oko lo 0,3, korzystnie mniej ni z oko lo 0,1, zw laszcza oko lo 0,05 lub mniej, przy czym warto sc dolnej granicy wynosi oko lo 0,0005. Materia ly no snikowe stosowane do wytwarzania Katalizatorów 2 stosowanych zgodnie z wyna- lazkiem zawieraj a makropory i mezopory.PL 203 497 B1 6 No sniki stosowane zgodnie z wynalazkiem wykazuj a przy tym podzia l porów, wed lug którego oko lo 5 do oko lo 50%, korzystnie oko lo 10 do oko lo 45%, zw laszcza oko lo 10 do oko lo 30%, a w szczególno sci oko lo 15 do oko lo 25% obj eto sci porów tworz a makropory o srednicy porów w za- kresie oko lo 50 nm do oko lo 10.000 nm i oko lo 50 do oko lo 95%, korzystnie oko lo 55 do oko lo 90%, zw laszcza oko lo 70 do oko lo 90%, a w szczególno sci oko lo 75 do oko lo 85% obj eto sci porów tworz a mezopory o srednicy porów oko lo 2 do oko lo 50 nm, przy czym ka zdorazowo suma udzia lów po- szczególnych obj eto sci porów sumuje si e do 100%. Laczna obj etosc porów w no snikach stosowanych zgodnie z wynalazkiem wynosi oko lo 0,05 do 1,5 cm 3 /g, korzystnie 0,1 do 1,2 cm 3 /g, a zw laszcza oko lo 0,3 do 1,0 cm 3 /g. Srednia srednica no sni- ków stosowanych zgodnie z wynalazkiem wynosi oko lo 5 do 20 nm, korzystnie oko lo 8 do oko lo 15 nm, a zw laszcza oko lo 9 do oko lo 12 nm. Korzystnie powierzchnia no snika wynosi oko lo 50 do oko lo 500 m 2 /g, zw laszcza oko lo 200 do oko lo 350 m 2 /g, a w szczególno sci oko lo 250 do oko lo 300 m 2 /g no snika. Powierzchni e no snika oznacza si e metod a BET przez adsorpcj e N 2 , zw laszcza wed lug DIN 66131. Oznaczanie sredniej srednicy porów i podzia lu wielko sci porów prowadzi si e za pomoc a Hg-porozymetrii, zw laszcza wed lug DIN 66133. Chocia z zasadniczo mo zna stosowa c wszelkie materia ly no snikowe znane przy wytwarzaniu katalizatorów, to znaczy takie, które wykazuj a wy zej okre slony podzia l wielko sci porów, to korzystnie stosuje si e wykazuj acy makropory w egiel aktywny, w eglik krzemu, tlenek glinu, dwutlenek krzemu, dwutlenek tytanu, dwutlenek cyrkonu, tlenek magnezu, tlenek cynku albo ich mieszaniny, a zw laszcza tlenek glinu i dwutlenek cyrkonu. Dalsze szczegó ly dotycz ace Katalizatora 2 wzgl ednie sposobu jego wytwarzania s a podane w opisie DE-A 19624485.4, którego tresc jest w laczona jako odno snik do niniejszego zg loszenia. Katalizator 3 Stosowane zgodnie z wynalazkiem Katalizatory 3 mo zna wytwarza c na drodze technicznej przez nanoszenie przynajmniej jednego metalu VIII podgrupy uk ladu okresowego i ewentualnie przy- najmniej jednego metalu I lub VII podgrupy uk ladu okresowego na odpowiedni no snik. Nanoszenie mo zna prowadzi c drog a nasycania no snika w wodnych roztworach soli metalu, jak np. w roztworach soli rutenu, drog a rozpylania odpowiednich roztworów soli metalu na no snik albo drog a innych odpo- wiednich sposobów. Jako sole rutenu do wytwarzania roztworów soli rutenu, jak równie z jako sole metali I, VII lub VIII podgrupy nadaj a si e azotany, nitrozyloazotany, halogenki, w eglany, karboksylany, acetyloacetoniany, kompleksy chlorowe, kompleksy azotynowe albo kompleksy aminowe odpowied- nich metali, przy czym korzystne s a azotany i nitrozyloazotany. W przypadku katalizatorów, które zawieraj a kilka metali osadzonych na no sniku, sole metali wzgl ednie roztwory soli metali mo zna nanosi c równocze snie albo kolejno. No sniki powlekane wzgl ednie nasycane roztworem soli rutenu wzgl ednie roztworem soli metali nast epnie suszy si e, korzystnie w temperaturze 100-150°C i ewentualnie kalcynuje si e w temperaturze 200-600°C. Nast epnie powlekane no sniki aktywuje si e przez traktowanie powlekanych no sników strumie- niem gazu, który zawiera wolny wodór, w temperaturze 30°C do 600°C, korzystnie 150°C do 450°C. Strumie n gazu sk lada si e korzystnie z 50-100% obj eto sciowych H 2 i 0-50% obj eto sciowych N 2 . W przypadku, gdy na no snik obok metalu aktywnego z VIII podgrupy uk ladu okresowego nanosi sie metale I lub VII podgrupy uk ladu okresowego i nanoszenie prowadzi si e kolejno, to no snik po ka z- dym nanoszeniu wzgl ednie nasycaniu suszy si e w temperaturze 100 do 150°C i ewentualnie kalcynuje sie w temperaturze 200 do 600°C. Kolejno sc, w której roztwory soli metalu nanosi si e albo nasyca, mo ze by c przy tym dowolna. Roztwór soli metalu nanosi si e na no snik(i) w takiej ilo sci, aby zawartosc metalu aktywnego na- niesiona na no snik wynosi la 0,01 do 30% wagowych, w przeliczeniu na laczn a wag e katalizatora. Korzystnie ilosc ta wynosi 0,2 do 15% wagowych, zw laszcza oko lo 0,5% wagowych. Powierzchnia metalu w katalizatorze 3 wynosi lacznie korzystnie 0,01 do 10 m 2 /g, zw laszcza 0,05 do 5 m 2 /g, a w szczególno sci 0,05 do 3 m 2 /g katalizatora. Materia ly no snikowe stosowane do wytwarzania Katalizatorów 3 stosowanych zgodnie z wyna- lazkiem s a to korzystnie takie materia ly, które s a makroporowate i wykazuj a sredni a srednic e porów co najmniej oko lo 0,1 µm, korzystnie co najmniej 0,5 µm, i których powierzchnia wynosi najwy zej 15 m 2 /g, korzystnie najwy zej 10 m 2 /g, zw laszcza najwy zej 5 m 2 /g, w szczególno sci najwy zej 3 m 2 /g. Korzystnie srednia srednica porów no snika wynosi 0,1 do 100 µm, zw laszcza 0,5 do 50 µm. Po-PL 203 497 B1 7 wierzchnia no snika wynosi korzystnie 0,2 do 15 m 2 /g, zw laszcza 0,5 do 10 m 2 /g, w szczególno sci 0,5 do 5 m 2 /g, a najlepiej 0,5 do 3 m 2 /g no snika. Powierzchni e no snika oznacza si e metod a BET przez adsorpcj e N 2 , zw laszcza wed lug DIN 66131. Oznaczanie sredniej srednicy porów i podzia lu wielko sci porów prowadzi si e za pomoc a Hg-porozymetrii, zw laszcza wed lug DIN 66133. Korzystnie podzia l wielko sci porów mo ze by c w przy- bli zeniu bimodalny, przy czym podzia l srednicy porów z maksimum przy oko lo 0,6 µm i oko lo 20 µm przy podziale bimodalnym stanowi specjaln a posta c wykonania wynalazku. Szczególnie korzystny jest no snik o powierzchni oko lo 1,75 m 2 /g, który wykazuje taki bimodalny podzia l srednicy porów. Obj etosc porów tego korzystnego no snika wynosi korzystnie oko lo 0,53 ml/g. Jako makroporowaty materia l no snikowy stosuje si e na przyk lad wykazuj acy makropory w egiel aktywny, w eglik krzemu, tlenek glinu, dwutlenek krzemu, dwutlenek tytanu, dwutlenek cyrkonu, tlenek magnezu, tlenek cynku albo ich mieszaniny. Korzystnie stosuje si e tlenek glinu i dwutlenek cyrkonu. Dalsze szczegó ly dotycz ace Katalizatora 3 wzgl ednie sposobu jego wytwarzania s a podane w opisie DE-A 19604791.9, którego tresc w laczona jest jako odno snik do niniejszego zg loszenia. Sposób prowadzenia post epowania W ramach sposobu wed lug wynalazku uwodornianie prowadzi si e na ogó l w temperaturze oko lo 50 do 250°C, korzystnie oko lo 70 do 220°C. Stosowane przy tym ci snienie wynosi zazwyczaj powy zej 10 barów (10 · 10 5 Pa), korzystnie oko lo 20 (20 · 10 5 Pa) do okolo 300 barów (300 · 10 5 Pa). Sposób wed lug wynalazku mo zna prowadzi c w sposób ci ag ly lub nieci ag ly, przy czym korzystny jest sposób ci ag ly. W sposobie ci ag lym ilosc przewidywanego do uwodorniania estru(ów) kwasu benzenodikarbo- ksylowego wzgl ednie mieszaniny dwóch lub wi ecej spo sród nich wynosi korzystnie oko lo 0,05 do oko- lo 3 kg na litr katalizatora na godzin e, zw laszcza oko lo 0,1 do oko lo 1 kg na litr katalizatora na godzin e. Jako gazy do uwodorniania mo zna stosowa c dowolne gazy zawieraj ace wolny wodór i nie wy- kazuj ace szkodliwych ilo sci substancji zatruwaj acych katalizator, takich jak na przyk lad CO. Mo zna na przyk lad stosowa c gazy odlotowe po reformingu. Korzystnie jako gaz do uwodorniania stosuje si e czysty wodór. Uwodornianie wed lug wynalazku mo zna prowadzi c w nieobecno sci albo w obecno sci rozpusz- czalnika albo rozcie nczalnika, to znaczy nie jest konieczne prowadzenie uwodorniania w roztworze. Korzystnie stosuje si e jednak rozpuszczalnik lub rozcie nczalnik. Jako rozpuszczalnik lub roz- cie nczalnik mo zna stosowa c ka zdy odpowiedni rozpuszczalnik lub rozcie nczalnik. Wybór przy tym nie jest krytyczny o ile stosowany rozpuszczalnik lub rozcie nczalnik jest w stanie tworzy c jednorodny roz- twór z uwodornianym(i) estrem(ami) kwasu benzenodikarboksylowego. Przyk ladowo rozpuszczalniki lub rozcie nczalniki mog a te z zawiera c wod e. Jako przyk lady odpowiednich rozpuszczalników lub rozcie nczalników wymienia si e proste lub cykliczne etery, takie jak na przyk lad tetrahydrofuran lub dioksan, oraz alifatyczne alkohole, w których grupa alkilowa korzystnie zawiera 1-10 atomów w egla, zw laszcza 3-6 atomów w egla. Jako przyk lady daj acych si e stosowa c alkoholi wymienia si e izopropanol, n-butanol, izobutanol i n-heksanol. Mo zna te z stosowa c mieszaniny tych lub innych rozpuszczalników lub rozcie nczalników. Ilosc stosowanego rozpuszczalnika lub rozcie nczalnika nie jest w szczególny sposób ograni- czona i mo zna ja dobiera c w zale zno sci od potrzeb, przy czym jednak korzystne s a takie ilo sci, które prowadz a do 10-70% wagowo roztworu przewidywanego(ych) do uwodorniania estru(ów) kwasu ben- zenodikarboksylowego. Szczególnie korzystnie w ramach sposobu wed lug wynalazku jako rozpuszczalnik stosuje si e produkt utworzony podczas uwodorniania, a wi ec odpowiedni a pochodn a cykloheksanu, ewentualnie obok innych rozpuszczalników lub rozcie nczalników. W ka zdym przypadku mo zna cz esc produktu utworzonego w sposobie domiesza c do maj acych by c jeszcze uwodornianymi pochodnych kwasu benzenodikarboksylowego. W przeliczeniu na wag e zwi azku przewidzianego do uwodorniania ko- rzystnie jako rozpuszczalnik lub rozcie nczalnik dodaje si e 1-30-krotn a, zw laszcza 5-20-krotn a, w szczególno sci 5-10-krotn a ilo sc produktu reakcji. W porównaniu z ftalanami dotychczas stosowanymi jako zmi ekczacze, stosowany zgodnie z wynalazkiem ester kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego wykazuje ni zsz a g esto sc i lepko sc i prowadzi mi edzy innymi do polepszenia elastyczno sci tworzywa sztucznego na zimno w porównaniu ze stosowaniem odpowiednich ftalanów jako zmi ekczaczy, przy czym w lasciwo sci takie, jak twardosc Shore'a i w la sciwo sci mechaniczne uzyskanych tworzyw sztucznych s a identyczne w porównaniuPL 203 497 B1 8 z tymi, które powstaj a w wyniku stosowania ftalanów. Ponadto stosowany zgodnie z wynalazkiem ester di(2-etyloheksylowy)kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego wykazuje lepsze zachowanie robocze w procesie Dry-Blend i w rezultacie podwy zszon a szybkosc produkcyjn a oraz w obróbkach plastizolowych uzyskuje si e korzy sci wskutek wyra znie ni zszej lepko sci w porównaniu z odpowiednimi ftalanami. Nowe stwierdzenia toksykologiczne wykazuj a ponadto, ze zgodnie z wynalazkiem nowa po- chodna kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, zw laszcza w porównaniu z dotychczas bardzo cz esto stosowanymi jako zmi ekczacze ftalanami i pochodnymi kwasu ftalowego, nadaje si e do stoso- wania jako zmi ekczacz nie tylko ze wzgl edu na w la sciwo sci fizyczne i materia lowe, lecz jest tak ze korzystna pod k atem toksykologicznym. Wspomniane na wst epie, obserwowane w zwi azku z ftalanami powstawanie nowotworów w a- troby u gryzoni wydaje si e by c powodowane przez receptor a aktywowany proliferatorem peroksyzo- mów (PPAR a; peroxisome proliferator-activated receptor- a). B ed ac a podstaw a tego mechanizmu proliferacj e peroksyzomów mo zna wykaza c za pomoc a ró znych wska zników, mi edzy innymi na pod- stawie wyra znego wzrostu absolutnej albo wzgl ednej masy w atroby oraz na podstawie wzrostu ak- tywno sci okre slonych enzymów, na przyk lad specyficznej aktywno sci niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA (oksydaza Pal-CoA). Stwierdzono, ze nowa pochodna kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego wed lug wynalazku w przeciwie nstwie do ró znych znanych zmi ekczaczy, zw laszcza cz esto w tym celu stosowanych ftala- nów lub pochodnych kwasu ftalowego, nie wywo luje zadnej biologicznie znacz acej proliferacji pero- ksyzomów i w zwi azku z tym jest cenna nie tylko ze wzgl edu na swe w la sciwo sci fizyczne i materia lo- we, lecz jest tak ze korzystna pod k atem toksykologicznym w porównaniu z tymi znanymi zmi ekcza- czami. W my sl wynalazku zwi azek wtedy jest w szczególno sci korzystny toksykologicznie, je zeli w do- swiadczeniach na zwierz etach z gryzoniami, które w ci agu co najmniej 14 dni otrzymywa ly dziennie dawk e oraln a 1000 mg/kg wagi cia la tego zwi azku przez zg lebnik prze lykowy, w porównaniu z odpo- wiednimi nie traktowanymi zwierz etami kontrolnymi nie stwierdzono statystycznie znacz acego wzrostu absolutnej masy w atroby ani wzgl ednej masy w atroby, to jest masy w atroby w przeliczeniu na laczn a mas e cia la, ani nie zaobserwowano toksykologicznie uwarunkowanego wzrostu specyficznej aktyw- no sci enzymowej niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA. Statystycznie znacz acy wzrost absolutnej lub wzgl ednej masy w atroby w my sl wynalazku wy- st epuje w szczególno sci wtedy, gdy statystyczny wzrost absolutnej lub wzgl ednej masy w atroby te- stowanego zwierz ecia w porównaniu z nietraktowanym zwierz eciem kontrolnym wynosi wi ecej ni z 10% przy oznaczaniu za pomoc a testu Dunnetta (Dunnett, C.W. (1955) A multiple comparison proce- dur e for comparing several treatments with a control. J. Am. Stat. Assoc. 50, 1096-1121; Dunnett, C.W. (19664), New tables for multiple comparisons with a control, Biometrics, 20, 482-491). Toksykologicznie znacz acy wzrost specyficznej aktywno sci niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA wyst epuje wtedy, gdy specyficzna aktywno sc niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmi- toilo-CoA zmierzona w homogenacie w atroby testowanego zwierz ecia, które w ci agu co najmniej 14 dni otrzymywa lo dziennie oraln a dawk e 1000 mg badanej substancji/kg wagi cia la przez zglebnik prze lykowy, wynosi wi ecej ni z podwójna wielko sc specyficznej aktywno sci niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA oznaczonej w homogenacie w atroby nie traktowanego zwierz ecia kontrolnego. Zazwyczaj specyficzn a aktywno sc [mU/mg bia lka] niewra zliwej na cyjanki oksydazy palmitoilo- CoA oznacza si e wed lug Lazarow (1981), Enzymology 72, 315-319, przy czym oznaczanie ilo sci bia l- ka w homogenacie w atroby prowadzi si e rutynowo znanymi fachowcom metodami oznaczania bia lka, na przyk lad metod a Lowry. Ponadto w przypadku tu opisanego, nowego, w my sl wynalazku toksykologicznie ocenianego jako korzystny ester kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego oczekuje si e, ze równie z odno snie parametrów reprodukcyjnie toksykologicznych osi agnie si e odpowiednie lepsze wyniki w porównaniu ze znanymi zmi ekczaczami, zw laszcza bardzo cz esto w tym celu stosowanymi ftalanami i pochodnymi kwasu ftalowego. W zwi azku z powy zszym wynalazek obejmuje jak to ju z uprzednio wskazano, w szczególno sci zastosowanie opisanego powy zej estru kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego który w do swiad- czeniach na zwierz etach z gryzoniami przy dziennej dawce oralnej 1000 mg/kg wagi cia la estru we- d lug wynalazku podawanego poprzez zg lebnik prze lykowy w ci agu co najmniej 14 dni w porównaniu z nietraktowanymi zwierz etami kontrolnymi nie prowadzi do znacz acego wzrostu masy w atroby poPL 203 497 B1 9 traktowaniu ani do podwojenia zmierzonej w homogenacie w atroby specyficznej aktywno sci niewra z- liwej na cyjanki oksydazy palmitoilo-CoA, jako zmi ekczacza do wytwarzania tworzyw sztucznych tok- sykologicznie ocenianych jako korzystne. Analogiczne w la sciwo sci jak ester wed lug wynalazku wykazuj a zbli zone struktur a do estru we- d lug wynalazku estry stanowi ace zarówno pochodne estrów kwasu cykloheksano-1,3- lub -1,4- -dikarboksylowego: ester diizobutylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu diizobutylu o numerze rejestru Chemical Abstracts Registry (w dalszym ci agu zwany CAS nr) 1528-64-9, ester dipentylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie izoftalanu dipentylu o CAS nr 4654-16-4, ester bis-(1-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1-metylobutylu) o CAS nr 75151-01-8, ester diheptylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie izoftalanu diheptylu o CAS nr 4654-17-5, ester diizooktylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu diizooktylu o CAS nr 71850-11-8, ester dinonylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie izoftalanu dinonylu o CAS nr 4654-19-7, ester diizodecylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu diizodecylu o CAS nr 52284-35-2, ester diundecylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu diundecylu o CAS nr 18699-46-2, ester didodecylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu didodecylu o CAS nr 18699-47-3, ester bis-(1-metylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1-metylopropylu) o CAS nr 75150-99-1, ester bis-(1,1-dimetylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzy- ma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1,1-dimetylopropylu) o CAS nr 117769-95-6, ester bis-(2-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(2-metylobutylu) o CAS nr 75151-03-0, ester bis-(3-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(3-metylobutylu) o CAS nr 1528-63-8, ester bis-(1-etylo-2-metylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1-etylo-2-metylopropylu) o CAS nr 166391-29-3, ester bis-(1-etylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1-etylobutylu) o CAS nr 166391-28-2, ester bis-(1,2,2-trimetylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1,2,2-trimetylopropylu) o CAS nr 166391-27-1, ester bis-(2-etylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(2-etylobutylu) o CAS nr 166391-25-9, ester bis-(4-metylopentylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(4-metylopentylu) o CAS nr 159375-22-1, ester bis-(1,3-dimetylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzy- ma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1,3-dimetylobutylu) o CAS nr 166391-26-0, ester bis-(1,1-dietylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzy- ma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1,1-dietylopropylu) o CAS nr 123095-15-8, ester bis-(1-etylo-1-metylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(1-etylo-1-metylopropylu) o CAS nr 145530-74-1, ester bis-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)-propylowy] kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)propylu] o CAS nr 166391-48-6, ester bis-(2,2-dimetyloheksylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(2,2-dimetyloheksylu) o CAS nr 17673-11-9,PL 203 497 B1 10 ester bis-[3-metylo-1-(2-metylopropylo)-butylowy kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-[3-metylo-1-(2-metylopropylo)butylu] o CAS nr 127474-92-4, ester bis-(3,3,5-trimetyloheksylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(3,3,5-trimetyloheksylu) o CAS nr 208527-97-3, ester bis-(2-etylo-1,1-dimetyloheksylowy) kwasu cykloheksano-1,3-dikarboksylowego, daj acy sie otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu bis-(2-etylo-1,1-dimetyloheksylu) o CAS nr 123892-24-0, ester 1-heptylo-3-heksylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-heptylo-3-heksylu o CAS nr 1663 91-30-6, ester 1-[2-etylobutylo]-3-heptylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-[2-etylobutylo]-3-heptylu o CAS nr 166391-41-9, ester 1-heptylo-3-[1,2,2-trimetylopropylowy] kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-heptylo-3-[1,2,2-trimetylopropylu] o CAS nr 166391-43-1, ester 1-dimetylobutylo-3-heptylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-dimetylobutylo-3-heptylu o CAS nr 166391-42-0, ester 1-[1-etylobutylo]-3-heptylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-[1-etylobutylo]-3-heptylu o CAS nr 166391-44-2, ester 1-[1-etylo-2-metylopropylo]-3-heptylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-[1-etylo-2-metylopropylo]-3-heptylu o CAS nr 166391-45-3, ester 1-decylo-3-heksylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-decylo-3-heksylu o CAS nr 154064-19-4, ester 1-heksylo-3-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)-propylowy] kwasu cykloheksanodikarboksylowe- go, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-heksylo-3-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)-propylu o CAS nr 166391-46-4, ester 1-dodecylo-3-heksylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-dodecylo-3-heksylu o CAS nr 154147-75-8, ester 1-nonylo-3-oktylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie izoftalanu 1-nonylo-3-oktylu o CAS nr 154147-74-7, ester diizobutylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu diizobutylu o numerze w rejestrze Chemical Abstracts Registry (dalej zwany CAS nr) 18699-48-4, ester dipentylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie tereftalanu dipentylu o CAS nr 1818-95-7, ester bis-(1-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1-metylobutylu) o CAS nr 75151-02-9, ester diheptylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie tereftalanu diheptylu o CAS nr 4654-25-5, ester diizooktylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu diizooktylu o CAS nr 27937-24-2, ester dinonylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie tereftalanu dinonylu o CAS nr 4654-27-7, ester diizononylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu diizononylu o CAS nr 59802-05-0, ester diizodecylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu diizodecylu o CAS nr 52174-72-8, ester diundecylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu diundecylu o CAS nr 111204-04-7, ester didodecylowy kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwo- dornianie tereftalanu didodecylu o CAS nr 18749-84-3, ester bis-(1-metylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1-metylopropylu) o CAS nr 64445-74-5, ester bis-(1,1-dimetylopropylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzy- ma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1,1-dimetylopropylu) o CAS nr 117769-96-7, ester bis-(2-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(2-metylobutylu) o CAS nr 75151-04-1,PL 203 497 B1 11 ester bis-(3-metylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(3-metylobutylu) o CAS nr 18699-49-5, ester bis-(1-etylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1-etylobutylu) o CAS nr 166391-32-8, ester 1,4-bis-(4-metylopentylowy) kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(4-metylopentylu) o CAS nr 159375-21-0, ester bis-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)-propylowy] kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-[2-metylo-1-(1-metyloetylo)propylu] o CAS nr 166391-33-9, ester bis-(2-etyloheksylowy) kwasu 2-metylo-cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu 2-metylo-bis-(2-etyloheksylu) o CAS nr 51248-91-0, ester bis-(1-metyloheptylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1-metyloheptylu) o CAS nr 87321-19-5, ester bis-(2-etylo-4-metylopentylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(2-etylo-4-metylopentylu) o CAS nr 59726-62-4, ester bis-(2-metyloheptylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(2-metyloheptylu) o CAS nr 83789-07-5, ester bis-(1,1,3,3-tetrametylobutylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(1,1,3,3-tetrametylobutylu) o CAS nr 90062-57-0, ester bis-(7-metylooktylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(7-metylooktylu) o CAS nr 129951-42-4, ester bis-(8-metylononylowy) kwasu cykloheksano-1,4-dikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu bis-(8-metylononylu) o CAS nr 129951-40-2, ester 1-[8-metylononylo]-4-oktylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu 1-[8-metylononylo]-4-oktylu o CAS nr 129951-39-9, ester 1-decylo-4-oktylowy kwasu cykloheksanodikarboksylowego, daj acy si e otrzyma c przez uwodornianie tereftalanu 1-decylo-4-oktylu o CAS nr 129951-41-3. Poni zej wyja snia si e sposób wed lug wynalazku na podstawie przyk ladów wykonania. P r z y k l a d 1. Przyk lad wytwarzania Mezo-/makroporowaty no snik z tlenku glinu w postaci 4 mm wyprasek, wykazuj acy powierzch- ni e BET 238 m 2 /g i obj etosc porów 0,45 ml/g, nasyca si e wodnym roztworem azotanu rutenu(III) o stezeniu 0,8% wagowych. 0,15 ml/g (oko lo 33% lacznej obj eto sci) porów no snika wykazuje srednic e w zakresie 50 nm do 10.000 nm i 0,30 ml/g (oko lo 67% lacznej obj eto sci porów) porów no snika wyka- zuje srednic e porów w zakresie 2-50 nm. Obj eto sc roztworu pobranego przez no snik odpowiada przy tym w przybli zeniu obj eto sci porów stosowanego no snika. Nast epnie no snik nasycony roztworem azotanu rutenu(III) suszy si e w temperaturze 120°C i ak- tywuje si e (redukuje si e) w temperaturze 200°C w strumieniu wodoru. Tak otrzymany katalizator za- wiera 0,05% wagowych rutenu w przeliczeniu na wag e katalizatora. P r z y k l a d 2. Uwodornianie estru di(2-etyloheksylowego) kwasu tereftalowego Do 1,2-litrowego reaktora ci snieniowego wprowadza si e 40 g katalizatora Ru osadzonego na no sniku otrzymanego wed lug przyk ladu wytwarzania w koszu na katalizator i dodaje si e 610 g (1,56 moli) estru di (2-etyloheksylowego) kwasu tereftalowego. Uwodornianie prowadzi si e za pomoc a czystego wodoru przy sta lym ci snieniu 200 bar (200 · 10 5 Pa) i w temperaturze 140°C. Uwodornia si e do chwili, gdy wodór nie b edzie ju z pobierany (3,5 godziny), po czym reaktor rozpr eza si e. Stopie n przereagowania estru di(2-etyloheksylowego) kwasu tereftalowego wynosi 99,8%. Wydajno sc odpo- wiedniego produktu uwodorniania, a mianowicie estru di(2-etyloheksylowego) kwasu cykloheksano- 1,4-dikarboksylowego wynosi 97% w przeliczeniu na laczn a ilosc wprowadzonego estru di-(2- etyloheksylowego) kwasu tereftalowego. PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL PL