PL232258B1 - Sposób łączenia stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu metodą lutowania miękkiego - Google Patents

Description

Przedmiotem wynalazku jest sposób łączenia stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu metodą lutowania miękkiego. Powyższe połączenia stosowane są w urządzeniach przewodzących prąd elektryczny, a w szczególności w budowie odbieraków prądu pojazdów szynowych.

Wytwarzanie połączeń lutowanych charakteryzujących się wysoką jakością i spełniających stawiane im wymagania eksploatacyjne, zwłaszcza materiałów o zróżnicowanych właściwościach fizykochemicznych, zawsze stanowiło duży problem technologiczny. Problem ten wynika głównie z braku uniwersalnych materiałów lutowniczych, takich jak luty i topniki, zapewniających dobre właściwości lutownicze na obu spajanych materiałach. Wybór materiałów dodatkowych do procesu lutowania materiałów o zróżnicowanych właściwościach fizykochemicznych determinowany jest bowiem specyficznymi właściwościami pary spajanych materiałów (np. niską temperaturą topnienia, wysoką temperaturą rozkładu tlenków itp.), co może stwarzać problemy związane z uzyskaniem dobrej zwilżalności, powodując obniżenie jakości złącza lub nawet brak możliwości jego wykonania. Rozwiązaniem problemu może być zastosowanie w procesie lutowania miękkiego tak zwanej warstwy pośredniej, która może być naniesiona na jeden lub na oba spajane materiały przy użyciu różnych metod np. galwanicznych lub natrysku cieplnego, umożliwiających utworzenie na ich powierzchni dobrze przyczepnych i zwilżanych przez spoiwa lutownicze warstw metalicznych.

Lutowanie materiałów kompozytowych na osnowie grafitu z aluminium, a w szczególności ze stopem aluminium PA38, z uwagi na proces jego obróbki cieplnej, należy przeprowadzać przy użyciu spoiw lutowniczych, których temperatura topnienia nie przekracza 200°C (np. spoiw cynowo-ołowiowych). Zastosowanie lutów na osnowie Sn-Pb oraz innych lutów miękkich, przy bezpośrednim lutowaniu materiałów na osnowie kompozytu grafitowego ze stopami aluminium, jest jednak nieskuteczne z uwagi na brak zwilżalności materiału kompozytowego. W efekcie niemożliwe jest zajście podstawowych zjawisk fizykochemicznych, takich jak np. kapilarne wnikanie lutu do szczeliny lutowniczej czy adhezja, odpowiedzialnych za utworzenie poprawnego połączenia lutowanego.

Z japońskiego opisu wynalazku JP2014224030 znany jest sposób lutowania grafitu z blachą metalową. W celu utworzenia połączenia lutowanego na powierzchnię grafitu nanosi się warstwę materiału lutowniczego metodą sitodruku, następnie dodając spoiwo wykonuje się połączenie lutowane grafitu z blachą metalową. W trakcie lutowania tworzą się dwie warstwy - warstwa reakcyjna utworzona w wyniku reakcji chemicznej spoiwa z węglem zawartym w strukturze grafitu oraz warstwy właściwej (lutowiny) wiążącej grafit z blachą metalową. Proces przebiega w niskiej temperaturze w związku, z czym w strukturze grafitu nie dochodzi do powstawania pęknięć.

Ponadto z japońskiego opisu wynalazku JP 2014205609 znany jest sposób wytwarzania komutatorów silników elektrycznych o silnym połączeniu pomiędzy warstwą metalową a grafitowymi prętami. Proces lutowania przebiega w dwóch etapach - w pierwszym etapie w procesie lutowania twardego nanosi się warstwę spoiwa na strukturę prętów grafitowych, następnie w drugim etapie, obejmującym lutowanie miękkie za pomocą dodatkowego spoiwa, łączy się pręty grafitowe z arkuszem blachy metalowej.

Lutowanie metali różnorodnych z wykorzystaniem warstw pośrednich (międzywarstw) znane jest również z polskiego opisu wynalazku PL 223503, gdzie co najmniej jedną powierzchnię poddaje się obróbce strumieniowo-ściernej, po czym nanosi się warstwę metaliczną metodą bombardowania cząsteczkami metalu zawieszonymi w strumieniu gazu (metoda niskociśnieniowego natryskiwania na zimno). Następnie pomiędzy powierzchnią naniesionej warstwy metalicznej i powierzchnią drugiego łączonego metalu umieszcza się lut w postaci taśmy lub pasty lutowniczej, po czym tak przygotowaną strukturę podgrzewa się znanymi metodami w celu wykonania połączenia lutowanego na miękko.

Sposób łączenia metali za pomocą warstwy lutu naniesionego metodą wysokociśnieniowego natryskiwania na zimno znany jest z amerykańskiego opisu wynalazku US 6821558. Naniesiona warstwa lutu charakteryzuje się chropowatą i falistą strukturą, korzystną podczas nanoszenia topnika w postaci proszku, który dzięki odpowiedniej stereometrii warstwy utrzymuje się na powierzchni w próbie uderzenia przy swobodnym spadku. Metoda ta cechuje się minimalnym wpływem temperatury na natryskiwany proszek oraz materiał podłoża, co w efekcie powoduje, że nie tworzą się kruche fazy na powierzchni łączenia warstwa - materiał podłoża. Nie dochodzi również do niekorzystnych zmian strukturalnych w natryskiwanym materiale oraz materiale podłoża.

Z amerykańskiego opisu wynalazku US8354754 znany jest również sposób lutowania miękkiego układów scalonych z wykorzystaniem struktury wielowarstwowej. Struktura ta utworzona jest z kilku

PL 232 258 B1 kolejnych warstw metalowych, umieszczonych na boku korpusu żarowego wykonanego z materiału półprzewodnikowego, ułożonych jedna nad drugą, wytwarzanych za pomocą fizycznej metody powlekania. Warstwa lutownicza umiejscowiona jest pomiędzy warstwą metalu szlachetnego znajdującego się na powierzchni struktury warstwowej a korpusem chipu.

Celem wynalazku jest opracowanie sposobu łączenia stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu metodą lutowania miękkiego z wykorzystaniem metalicznej warstwy pośredniej.

Do wytworzenia warstw zostało użyte niskociśnieniowe urządzenie do natryskiwania na zimno, znane m.in. z opisu patentowego EP0484533. Metoda charakteryzuje się minimalnym wpływem temperatury zarówno na natryskiwany proszek jak i pokrywany materiał. Dzięki temu nie dochodzi do tworzenia kruchych faz na powierzchni łączenia warstwa - materiał podłoża, jak również do niekorzystnych zmian strukturalnych w natryskiwanym materiale oraz materiale podłoża.

Istota sposobu łączenia stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu metodą lutowania miękkiego według wynalazku, polega na tym, że na odtłuszczoną i oczyszczoną chemicznie bądź mechanicznie z tlenków powierzchnię jednego z materiałów, aluminium, nanosi się w procesie niskociśnieniowego natryskiwania na zimno (LPCS) warstwę metaliczną Cu poprzez jej bombardowanie cząstkami metalu zawieszonymi w strumieniu gazu podgrzanego do temperatury 600°C i o ciśnieniu do 0,9 MPa, przy czym cząstki metalu uderzające z prędkością od 200 m/s do 700 m/s, która po procesie natryskiwania stanowi pierwszą międzywarstwę metaliczną. Kolejno na powierzchnię drugiego, ze spajanych materiałów, kompozytu na osnowie grafitu, po wcześniejszym mechanicznym lub chemicznym oczyszczeniu i odtłuszczeniu nanosi się w procesie natryskiwania LPCS, strukturę, złożoną z trzech powłok metalicznych nałożonych jedna na drugą, stanowiącą trójwarstwową powłokę metaliczną drugą. Jako pierwszą nanosi się metodą LPCS warstwę z proszku aluminiowego poprzez bombardowanie powierzchni kompozytu cząstkami metalu zawieszonymi w strumieniu gazu podgrzanego do temperatury 200°C i o ciśnieniu do 0,9 MPa, a następnie na utworzoną warstwę z proszku Al nanosi się drugą warstwę, przy zachowaniu tych samych parametrów procesu, warstwę z mieszaniny proszków, w stosunku wagowym 1:1, aluminium i korundu (AI2O3), w celu zwiększenia gęstości i zmniejszenia porowatości warstwy. Na tak utworzoną strukturę dwuwarstwową, poprzez jej bombardowanie cząstkami metalu zawieszonymi w strumieniu gazu podgrzanego do temperatury 600°C i o ciśnieniu do 0,9 MPa, nanosi się trzecią warstwę, najkorzystniej miedzianą, stanowiącą warstwę przeznaczoną do lutowania. Naniesione na oba materiały warstwy metaliczne poddaje się obróbce mechanicznej w celu pozyskania równomiernej powierzchni. Następnie na obie powierzchnie tak utworzonych międzywarstw metalicznych nanosi się topnik a po ustaleniu ich wzajemnego położenia, podgrzewa się je do temperatury lutowania i dozuje w miejsce wytwarzanego zespolenia spoiwo w postaci drutu o temperaturze topnienia w zakresie 100 + 190°C, którym wytwarza się miękkie połączenie lutowane. Obie międzywarstwy nanosi się na całe powierzchnie przeznaczone do wykonania połączenia lutowanego.

Korzystnie międzywarstwę metaliczną pierwszą wytwarza się z proszku miedzi metodą LPCS.

Korzystnie międzywarstwę metaliczną w postaci warstwy utworzonej z proszku Cu nanosi się na stop aluminium a strukturę trójwarstwową złożoną z trzech powłok, aluminiowej, aluminiowej z dodatkiem korundu i miedzianej, nanosi się metodą LPCS na kompozyt na osnowie grafitu.

Korzystnie międzywarstwa metaliczna w postaci warstwy Cu ma grubość od 50 do 150 gm.

Korzystnie międzywarstwę w postaci struktury trójwarstwowej metalicznej nanosi się o grubości każdej warstwy nie mniejszej niż 50 gm.

Korzystnie jako spoiwo stosuje się pastę lutowniczą albo drut.

Korzystnie do lutowania miękkiego stopu aluminium z kompozytem na osnowie grafitu, po uprzednim naniesieniu międzywarstw, dozuje się spoiwo cynowo-ołowiowe S-Sn60Pb40 w postaci pasty lutowniczej.

Korzystnie do lutowania miękkiego stopu aluminium z kompozytem na osnowie grafitu, po uprzednim naniesieniu międzywarstw, dozuje się spoiwo cynowo-ołowiowe S-Sn60Pb40 przy nagrzewaniu oporowym.

W rozwiązaniu według wynalazku powierzchnię jednego ze spajanych materiałów, najlepiej stopu aluminium, przeznaczoną do utworzenia połączenia lutowanego pokrywa się warstwą utworzoną z proszku miedzi w procesie niskociśnieniowego natryskiwania na zimno, która stanowi metaliczną międzywarstwę lutowniczą. Międzywarstwa może być utworzona z dowolnego proszku metalu, o temperaturze topnienia wyższej od temperatury topnienia spoiw na osnowie cyny, ale który nie tworzy kruchych faz międzymetalicznych ze stopami aluminium i jest dobrze zwilżany przez spoiwa na osnowie cyny. Na

PL 232 258 B1 powierzchnię drugiego materiału, najlepiej kompozytu na osnowie grafitu, nanosi się strukturę złożoną z trzech warstw metalicznych. Poszczególne warstwy mogą być utworzone z dowolnych proszków metali, ale najlepiej z proszku aluminium (warstwa pierwsza), aluminium z korundem (warstwa druga) i miedzi (warstwa trzecia). Cała powierzchnia przeznaczona do procesu lutowania powinna być pokryta odpowiednią międzywarstwą, aby zapewnić jednolite właściwości złącza. Grubość międzywarstwy Cu, zasadniczo nanoszonej na obydwa spajane materiały, jest dowolna, jednak korzystnym jest zastosowanie grubości powyżej 50 μm, co gwarantuje jej trwałość w procesie lutowania. Z kolei grubość pozostałych warstw w strukturze trójwarstwowej utworzonej z proszków metali, nanoszonej zasadniczo na powierzchnię kompozytu na osnowie grafitu również nie powinna być mniejsza niż 50 μm. Elementy przeznaczone do lutowania mogą być wykonane przede wszystkim ze stopów aluminium serii 6000 i kompozytów na osnowie grafitu.

Przedmiot wynalazku objaśniony jest w przykładzie realizacji i na rysunku, na którym Fig. 1 przedstawia elementy powstającego połączenia lutowanego.

P r z y k ł a d 1

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu polega na tym, iż powierzchnię pierwszego materiału nr 1 - stopu aluminium 6060 oczyszcza się mechanicznie lub chemicznie z tlenków i odtłuszcza. Następnie na tak przygotowaną powierzchnię stopu aluminium - materiału nr 1 nanosi się międzywarstwę metaliczną pierwszą nr 3 poprzez bombardowanie cząsteczkami metalu powierzchni stopu aluminium - materiału nr 1, w postaci proszku miedzi, zawieszonymi w strumieniu gazu podgrzanego do temperatury 600°C i o ciśnieniu do 0,9 MPa, przy czym cząstki metalu uderzające z prędkością od 200 m/s do 700 m/s. Międzywarstwę metaliczną nr 3 w postaci warstwy Cu o grubości powyżej 50 μm nanosi się na całej powierzchni przeznaczonej do wykonania połączenia lutowanego. Nanoszenie pierwszej międzywarstwy metalicznej nr 3 (lutowniczej) może odbywać się dowolną metodą natrysku cieplnego, najlepiej metodą niskociśnieniowego natryskiwania na zimno (LPCS). Następnie powierzchnię drugiego materiału nr 2 - kompozyt na osnowie grafitu oczyszcza się mechanicznie z tlenków i odtłuszcza, po czym na tak przygotowane podłoże nanosi się również metodą LPCS międzywarstwę metaliczną drugą nr 4 stanowiącą strukturę złożoną trzech powłok metalicznych nałożonych jedna na drugą, która może być utworzona z dowolnych proszków metali, najkorzystniej z proszku aluminium - warstwa nr 4a, proszku aluminium z korundem (AI2O3) - warstwa 4b oraz z proszku miedzi - warstwa nr 4c (warstwa lutownicza). Bezpośrednio po zakończeniu procesów nanoszenia na materiały 1,2 międzywarstw 3, 4, na ich powierzchnie nanosi się topnik nr 5 i ustala się ich wzajemne położenie, po czym podgrzewa się je płomieniem propanowo-powietrznym do temperatury lutowania miękkiego w zakresie 183 + 200°C, oraz dozuje się w miejsce połączenia miękkie spoiwo cynowo-ołowiowe S-Sn60Pb40 nr 6 w postaci drutu w celu uzyskania trwałego połączenia lutowanego.

P r z y k ł a d 2

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że międzywarstwę metaliczną 3 nanoszoną metodą LPCS na powierzchnię stopu aluminium - materiał nr 1 nanosi się z innego rodzaju proszku, tworzącego powłokę dobrze zwilżaną przez luty cynowe i nie tworzy kruchych faz międzymetalicznych ze stopami aluminium. Naniesiona warstwa metaliczna nie powinna być roztwarzana podczas końcowego lutowania miękkiego obydwu materiałów.

P r z y k ł a d 3

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że trójwarstwową strukturę metaliczną nr 4 nanoszoną metodą LPCS na powierzchnię kompozytu na osnowie grafitu - materiał nr 2 nanosi się z innych proszków metali, które są dobrze przyczepne do podłoża i łatwo zwilżane przez spoiwa na osnowie Sn.

P r z y k ł a d 4

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że grubość międzywarstwy metalicznej 3 naniesionej na powierzchnię stopu aluminium - metalu nr 1 wynosi 150 μm. Taka grubość międzywarstwy umożliwi uzyskanie poprawnego połączenia, nawet w przypadku częściowego roztwarzania podczas końcowego lutowania miękkiego.

P r z y k ł a d 5

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że grubość międzywarstwy metalicznej 4c nanoszonej

PL 232 258 B1 metodą LPCS na powierzchnię materiału kompozytowego na osnowie grafitu metal nr 2 wynosi 30 μm. Taka grubość warstwy może okazać się wystarczająca podczas końcowego lutowania miękkiego cienkich i drobnych elementów, nagrzewanych szybko, tak że nie zdąży się ona rozpuścić podczas nagrzewania.

P r z y k ł a d 6

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że grubość międzywarstwy metalicznej 4c nanoszonej metodą LPCS na powierzchnię materiału kompozytowego na osnowie grafitu metal nr 2 wynosi 150 μm. Tak gruba warstwa metaliczna daje większe prawdopodobieństwo zachowania tej warstwy podczas końcowego lutowania miękkiego.

P r z y k ł a d 7

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że do lutowania miękkiego stopu aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, po uprzednim naniesieniu międzywarstw 3, 4, dozuje się spoiw o cynowo-ołowiowe S-Sn60PB40 nr 6 w postaci pasty lutowniczej. Pasta lutownicza umożliwia łatwiejsze i wygodniejsze lutowanie w porównaniu z używaniem lutu w postaci drutu i osobnego topnika.

P r z y k ł a d 8

Sposób lutowania miękkiego stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu, przebiega jak w przykładzie 1 z tą różnicą, że po uprzednim naniesieniu międzywarstw metalicznych 3, 4 dozuje się spoiwo cynowo-ołowiowe S-Sn60Pb40 nr 6 przy nagrzewaniu oporowym. Ten sposób nagrzewania w porównaniu z nagrzewaniem płomieniowym umożliwia szybsze nagrzewanie i łatwiejsze opanowanie procesu przez lutowacza.

Zastrzeżenia patentowe

Claims (9)

1. Sposób łączenia stopów aluminium z materiałami kompozytowymi na osnowie grafitu metodą lutowania miękkiego, w którym materiały, z których jeden stanowi stop aluminium a drugi kompozyt na osnowie grafitu odtłuszcza się i oczyszcza się z tlenków a następnie łączy się spoiwem w postaci lutu, w procesie lutowania miękkiego w temperaturze w zakresie 183 + 200°C znamienny tym, że przed wytworzeniem trwałego połączenia lutowanego miękkiego materiałów (1), (2) na, uprzednio odtłuszczoną oraz oczyszczoną z tlenków, powierzchnię jednego z materiałów (1) nanosi się metodą natryskiwania cieplnego warstwę metaliczną z proszku metalu, która po procesie natryskiwania tworzy, naniesioną na tym metalu (1), międzywarstwę metaliczną (3), a na powierzchnię drugiego materiału (2) nanosi się w procesie natryskiwania cieplnego strukturę złożoną z trzech powłok metalicznych, nałożonych jedna na drugą, stanowiącą międzywarstwę metaliczną (4) drugą, przy czym przed wytworzeniem trwałego połączenia lutowanego obie międzywarstwy pokrywa się topnikiem (5).

2. Sposób według zastrz. 1, znamienny tym, że międzywarstwę (3) w postaci warstwy utworzonej z proszku metalu wytwarza się w procesie niskociśnieniowego natryskiwania na zimno (LPCS).

3. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że do wytworzenia międzywarstwy (3) w postaci warstwy utworzonej z proszku metalu używa się proszku miedzi.

4. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że międzywarstwę metaliczną (4) w postaci struktury złożonej z trzech powłok metalicznych, nałożonych jedna na drugą, utworzonej w procesie niskociśnieniowego natryskiwania na zimno wytwarza się z kolejno z proszku aluminium (4a), mieszaniny proszku aluminium z korundem (AI2O3) (4b) i proszku miedzi (4c).

5. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że międzywarstwę metaliczną (3) w postaci warstwy utworzonej z proszku metalu wytwarza się w grubości nie mniejszej niż 50 μm.

6. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że międzywarstwę metaliczną (4) w postaci w postaci struktury złożonej z trzech powłok metalicznych, nałożonych jedna na drugą wytwarza się w grubości nie mniejszej niż 50 μm każda.

7. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że międzywarstwę metaliczną (3) w postaci warstwy utworzonej z proszku metalu nanosi się na powierzchnię stopu aluminium, a międzywarstwę metaliczną (4) nanosi się na powierzchnię kompozytu na osnowie grafitu.

PL 232 258 Β1

8. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że do lutowania miękkiego stopu aluminium z kompozytem na osnowie grafitu, po uprzednim naniesieniu międzywarstw (3, 4), dozuje się spoiwo cynowo-ołowiowe S-Sn60Pb40 (6) w postaci pasty lutowniczej.

9. Sposób, według zastrz. 1, znamienny tym, że do lutowania miękkiego stopu aluminium z kompozytem na osnowie grafitu, po uprzednim naniesieniu międzywarstw (3, 4), dozuje się spoiwo cynowe-ołowiowe S-Sn60Pb40 (6) przy nagrzewaniu oporowym.

Rysunek