PL234484B1 - Łożysko ślizgowe, zwłaszcza jednoimienne, sposób jego wytwarzania oraz narzędzie do stosowania tego sposobu - Google Patents

Abstract

Węzeł ślizgowy, zwłaszcza jednoimienny typu stal - stal albo stal - żeliwo, stosowany w elementach ślizgowych takich jak: łożyska ślizgowe, czopy wałów, prowadnice, uszczelnienia, tłoki i cylindry, obejmuje współpracujące powierzchnie ślizgowe (1), a co najmniej na jednej z nich są wgłębienia smarowe (2), które mają regularny kształt odcinka kuli albo walca lub części łezki, korzystnie jednakowy i są rozmieszczone korzystnie w regularnych odstępach (3) w rzędach poprzecznych do kierunku ruchu (4) powierzchni ślizgowej (1). Korzystnie, tymi wgłębieniami smarowymi (2) są przerwane styki tarciowe (5) od współpracujących powierzchni ślizgowych (1) węzła ślizgowego, ułożone równolegle do kierunku ruchu (4). Wgłębienia smarowe (2) są na podpieranej powierzchni ślizgowej (1) i jest nimi pokryte nie więcej niż 20%, korzystnie od 7,5 do 12,5%, szczególnie 10% powierzchni ślizgowej (1) oraz mają długość w granicach od 1 µm do 900 µm dla powierzchni ślizgowych (1) z materiału o twardości 32 HRC oraz od 1 µm do 800 µm dla twardości 52 HRC. Zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym (2) od strony kierunku ruchu (4) jest ułożony pod kątem krawędziowym nie większym od 90°. Korzystnie wgłębienie smarowe (2) ma od strony kierunku ruchu (4) kształt części odcinka kuli, przy czym w różnych zastosowaniach wgłębienie smarowe (2) ma zróżnicowany kształt. Przedmiotem zgłoszenia jest również sposób wytwarzania węzła ślizgowego oraz narzędzie do stosowania tego sposobu.

Description

Opis wynalazku

Przedmiotem wynalazku jest łożysko ślizgowe, zwłaszcza jednoimienne, sposób jego wytwarzania oraz narzędzie do stosowania tego sposobu.

W ostatnich latach coraz większą rolę przy projektowaniu i wytwarzaniu węzłów ślizgowych, na przykład jednoimiennych typu stal-stal albo stal-żeliwo, w elementach ślizgowych, takich jak łożyska ślizgowe, przypisuje się obecności odpowiednio ukształtowanym wgłębieniom smarowym na współpracujących powierzchniach ślizgowych, w celu zwiększania zakresu tarcia płynnego, a przez to wydłużenia żywotności maszyn lub ich bezawaryjnej pracy. Ukształtowane na powierzchniach ślizgowych wgłębienia smarowe pełnią rolę kieszeni smarowych gromadzących olej, przejmujących produkty zużycia, przez co zapobiegają ich wbijaniu między powierzchnie trące i ułatwiają odprowadzanie zanieczyszczeń ze strefy tarcia. Poprawa właściwości tribologicznych, takich jak zmniejszenie współczynnika tarcia, wzrost odporności na zużycie, zatarcie oraz efektywne odprowadzanie ciepła ze strefy tarcia elementów węzłów ciernych, determinuje kształtowanie odpowiedniej struktury geometrycznej powierzchni. Takie znane kieszenie smarowe mają nieregularny i przypadkowy kształt i są rozmieszczone nieregularnie, przez co jest utrudnione przewidzenie i uzyskanie założonych własności tribologicznych łożyska ślizgowego dla założonych warunków pracy.

W zależności od warunków pracy konkretnych par trących, materiałów z jakich są wykonane oraz wymiarów współpracujących tarciowo elementów, wgłębienia na powierzchni powinny charakteryzować się specyficznym kształtem, wymiarami i rozmieszczeniem. Jedną z technik stosowanych do kształtowania wgłębień jest wygniatanie. Istnieje wiele ograniczeń technicznych, które komplikują konstrukcję i wykonanie urządzenia na tyle uniwersalnego, by możliwa była obróbka powierzchni elementów w szerokim zakresie ich wielkości. Dodatkowo urządzenia i narzędzia zwykle nie są na tyle uniwersalne, aby istniała możliwość wygniatania wgłębień o zróżnicowanych kształtach. W przypadku formowania wgłębień przy zastosowaniu obróbki wygniataniem, polegającej na wykorzystaniu miejscowego odkształcenia plastycznego warstwy wierzchniej przedmiotu, ograniczenie stanowi wysoka twardość materiału. Materiały o twardości powyżej 45 HRC uznaje się za trudno obrabialne. Z teorii tarcia mieszanego można wnioskować, że hydrodynamiczne działanie smaru, może pojawić się już przy grubości filmu większej od 0,1 μm i prędkości niewiele większej od zera. Można więc sądzić, że zdolność łożyska do przenoszenia obciążeń prawie zawsze zależy od jego hydrodynamicznych właściwości, a nośność hydrodynamiczna jest funkcją prędkości, lepkości smaru, geometrii szczeliny i szczelin tworzonych przez nierówności powierzchni.

Znane jest z publikacji polskiego opisu patentowego nr PL 204189 B1 stanowisko do nagniatania udarowego, które posiada urządzenie do nagniatania udarowego. Z kolei urządzenie posiada zespół głowicy z elementami udarowymi oraz zespół krzywek i jest napędzane przez układ napędowy zawierający silnik elektryczny połączony z siecią zasilającą poprzez regulator z programatorem prędkości silnika. Napęd z silnika przenoszony jest na zespół krzywek poprzez przekładnię z przegubem, natomiast na zespół głowicy z elementami udarowymi obracaną w przeciwnym kierunku do obrotu zespołu krzywek poprzez zespół przekładni, z których przekładnia połączona bezpośrednio z wałem silnika jest przekładnią cierną bezstopniową. To znane urządzenie do nagniatania udarowego powierzchni zewnętrznej wałów posiada ograniczenie dotyczące wymiarów obrabianego przedmiotu. Maksymalna średnica przedmiotu obrabianego wynosi 30 mm. Dla zwiększenia zakresu wymiarów obrabianych przedmiotów wymagane jest opracowanie nowej konstrukcji urządzenia na stanowisku do nagniatania udarowego.

Urządzenie do impulsowego i statycznego nagniatania powierzchni płaskich i walcowych, znane z publikacji opisu polskiego patentu nr PL 199622 B1, stosowane na uniwersalnych obrabiarkach, zwłaszcza tokarkach, posiada ramię z umocowanym na końcu elementem nagniatającym, przy czym ramię jest połączone z cięgnem rdzenia ferromagnetycznego usytuowanego w cewce napędowej, połączonej z układem sterującym. Część ramienia w swej końcowej części posiada regulowany zderzak oraz gniazdo wymiennej sprężyny statycznego docisku. To znane urządzenie może być stosowane na uniwersalnych obrabiarkach. Nie istnieje zatem w tym przypadku ograniczenie związane z wielkością przedmiotu obrabianego, wynikające z konstrukcji urządzenia. Głowicę natomiast można stosować do kształtowania wgłębień na materiałach o stosunkowo niewielkiej twardości, na przykład na metalach nieżelaznych.

Z publikacji angielskiego opisu patentowego nr GB 177370 znane jest usprawnienie w łożyskach samosmarujących lub związanych z nimi. Wytwór w postaci samosmarującego łożyska w kształcie rury

PL 234 484 B1 ma szereg kieszeni zawierających smar, wykonanych na swojej powierzchni wewnętrznej i serię występów na powierzchni zewnętrznej. Kieszenie te w widoku z góry są prostokątne, w kształcie rombu, okrągłe albo eliptyczne, zaś w przekroju pionowym są w kształcie walcowym. Ponadto łożyska takie są wytwarzane z cienkiej blachy, w której są wytłaczane kieszenie na smar, a po wytłoczeniu kieszeni blacha jest zwijana w walcową rurę tworzącą łożysko.

Z kolei z publikacji polskiego opisu patentowego nr PL 190469 znane jest łożysko ślizgowe, jedno lub wielowarstwowe, poprzeczne lub podłużne, do jedno lub dwukierunkowego ruchu wału, smarowane płynami. Na co najmniej jednej powierzchni ślizgowej łożyska, występują dwie warstwy znanych smarów. Zawsze tylko na jednej z powierzchni ślizgowych łożyska, wykonana jest geometryczna siatka wgłębień o zamkniętych objętościach w kształcie pryzemek lub wgłębień poprzecznych i głębokości 1,5 mm, zajmując 40 do 75% powierzchni ślizgowej. Geometryczna siatka wgłębień pryzemkowych na panwi, ma w przekroju profile gwintu ostrego lub trapezowego o podstawie równoległoboków, ukierunkowanych przez usytuowanie krótszych boków, prostopadle do kierunku ruchu wału lub nieco odchylone do 10°, a objętość pojedynczego wgłębienia może wynosić 1 do 150 mm³. Z kolei geometryczna siatka wgłębień poprzecznych na czopie lub panwi, ma w przekroju profil gwintu okrągłego, o poprzecznym usytuowaniu do kierunku ruchu wału, nie dochodząc do krawędzi powierzchni ślizgowej, a objętość pojedynczego wgłębienia może wynosić 10 do 8500 mm³.

Ponadto znane są na przykład z publikacji patentowych nr US 4671676, PL 203410 i PL 195695 łożyska hydrostatyczne lub ślizgowe, które na jednej z powierzchni ślizgowych posiadają spiralne lub ukośne rowki do ciągłego przetłaczania płynu smarującego pomiędzy powierzchniami ślizgowymi w łożysku.

Dla uniknięcia niedogodności rozwiązań znanych ze stanu techniki opracowano rozwiązania według wynalazku, dotyczące łożyska ślizgowego, sposobu jego wytwarzania oraz narzędzia do stosowania tego sposobu.

Łożysko ślizgowe, zwłaszcza jednoimienne typu stal-stal albo stal-żeliwo, posiadające współpracujące powierzchnie ślizgowe, zaś co najmniej na jednej z tych powierzchni ślizgowych są wgłębienia smarowe rozmieszczone w regularnych odstępach w rzędach poprzecznych do kierunku ruchu, przy czym tymi wgłębieniami smarowymi są przerwane styki tarciowe od współpracujących powierzchni ślizgowych łożyska ślizgowego, ułożone równolegle do kierunku ruchu powierzchni ślizgowych, według wynalazku charakteryzuje się tym, że wgłębienia smarowe powierzchni ślizgowej w łożysku ślizgowym posiadają jednakowy regularny kształt, co najmniej w części odcinka kuli albo walca lub części łezki, przy czym wgłębieniami smarowymi powierzchni ślizgowej w łożysku ślizgowym jest pokryte nie więcej niż 20%, korzystnie od 7,5 do 12,5% tej powierzchni ślizgowej, a ponadto wgłębienia smarowe w przekroju pionowym na poziomie powierzchni ślizgowej mają długość w granicach od 1 μm do 900 μm dla powierzchni ślizgowych z materiału o twardości 32 HRC oraz w granicach od 1 μm do 800 μm dla materiału o twardości 52 HRC.

Korzystnie dla poprawy własności tribologicznych łożyska ślizgowego wgłębienia smarowe są na jego podpieranej powierzchni ślizgowej, zaś wgłębieniami smarowymi powierzchni ślizgowej w łożysku ślizgowym jest pokryte w szczególności 10% tej powierzchni ślizgowej. Ponadto wgłębieniami smarowymi powierzchni ślizgowej w łożysku ślizgowym jest pokryte 3% tej powierzchni ślizgowej, przy trudnych warunkach pracy łożyska ślizgowego, takich jak częste jego uruchamianie i zatrzymywanie oraz jest pokryte 1,6% tej powierzchni ślizgowej, przy dużym zanieczyszczeniu oleju albo dużym zanieczyszczeniu powierzchni ślizgowej.

Dalsze korzyści uzyskuje się, jeżeli zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym od strony kierunku ruchu powierzchni ślizgowej w miejscu styku z nią jest w stosunku do niej ułożony pod pierwszym kątem krawędziowym nie większym od 90° i większym od drugiego kąta krawędziowego po stronie przeciwnej wgłębienia smarowego dla ułatwienia gromadzenia oleju we wgłębieniu ślizgowym i wyciskania go z tego wgłębienia ślizgowego na powierzchnię ślizgową, a ponadto kształt części odcinka kuli albo walca wgłębienia smarowego jest co najmniej od strony kierunku ruchu powierzchni ślizgowej.

Kolejne korzyści w postaci uzyskania założonych parametrów tribologicznych dla różnych warunków pracy łożyska ślizgowego są uzyskiwane, jeśli wgłębienie smarowe powierzchni ślizgowej posiada określony kształt, a mianowicie:

a) ma w widoku z góry kształt elipsy, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła albo

PL 234 484 B1

b) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt odcinka koła, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami albo

c) ma stałą głębokość, a w widoku z góry posiada kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami albo

d) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami albo

e) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi bokami i stałą głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła albo

f) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła albo

g) ma stałą głębokość, a w widoku z góry posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami albo

h) ma w widoku z góry kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami albo

i) ma w widoku z góry kształt koła, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła.

Sposób wytwarzania łożyska ślizgowego, określonego powyżej, w którym to łożysku ślizgowym obrabia się wstępnie jego powierzchnie ślizgowe dla uzyskania wymaganej gładkości, po czym co najmniej na jednej z nich wytwarza się wgłębienia smarowe, według wynalazku charakteryzuje się tym, że wgłębienia smarowe na powierzchni ślizgowej wygniata się udarowo narzędziem łączonym i posiadającym nasadkę, w której jest zamocowany trzon końcówki roboczej, przy czym stosuje się udarową końcówkę roboczą posiadającą regularny kształt o kołowym albo eliptycznym albo prostokątnym przekroju poprzecznym, zbieżny od jej trzonu do jej czoła, którego krawędzie robocze są zaokrąglone, a ponadto stosuje się wymienne końcówki robocze o zróżnicowanej pomiędzy sobą geometrii swego czoła, a wgłębienia smarowe podczas wygniatania rozmieszcza się regularnie, co najmniej na podpieranej powierzchni ślizgowej, w rzędach poprzecznych do kierunku ruchu w odstępach zapewniających przerwanie co najmniej w jednym miejscu każdego z możliwych, liniowych, równoległych styków tarciowych współpracujących powierzchni ślizgowych łożyska ślizgowego, ułożonych równolegle do kierunku ruchu powierzchni ślizgowych.

Narzędzie do stosowania sposobu wytwarzania określonego powyżej, przeznaczone do wykonania wgłębień smarowych, które jest łączone i posiada nasadkę, w której jest zamocowany trzon końcówki roboczej tego narzędzia, według wynalazku charakteryzuje się tym, że końcówka robocza narzędzia jest udarowa i posiada regularny kształt o kołowym albo eliptycznym albo prostokątnym przekroju poprzecznym, zbieżny od jej trzonu do jej czoła, którego krawędzie robocze są zaokrąglone, przy czym końcówki robocze narzędzia są wymienne i mają zróżnicowaną pomiędzy sobą geometrię swego czoła.

Korzystnie, dla uzyskania zakładanego i powtarzalnego kształtu wgłębień smarowych na powierzchni ślizgowej łożyska ślizgowego, trzon końcówki roboczej narzędzia ma sześciokątny przekrój poprzeczny, a wraz z końcówką roboczą narzędzia jest w postaci wymiennego bita ze stali narzędziowej o dużej twardości i wytrzymałości, natomiast pozostała część narzędzia może być wykonana z tańszych materiałów konstrukcyjnych, przy czym nasadka narzędzia posiada sześciokątne gniazdo kształtowe na trzon końcówki roboczej, zaś w bocznej ściance tego gniazda kształtowego jest osadzona śruba blokująca.

Dalsze korzyści w postaci uzyskania założonych parametrów tribologicznych dla różnych warunków pracy łożyska ślizgowego są uzyskiwane, jeśli końcówka robocza narzędzia od strony jej czoła posiada określony kształt, a mianowicie:

a) końcówka robocza narzędzia, od strony jej czoła, ma eliptyczny przekrój poprzeczny, zaś jej czoło jest zakończone promieniem podłużnym 1 :4 mm oraz promieniem poprzecznym 0,5:2 mm albo

PL 234 484 B1

b) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia, od strony jej czoła, ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest zakończone promieniem podłużnym 1:4 mm i posiada stałą szerokość 0,5:2 mm albo

c) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest ułożone poziomo i płaskie na długości 0,5:5 mm i stałej szerokości 0,5:2 mm, a ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo

d) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest płaskie na długości 0,5:5 mm i stałej szerokości 0,5:2 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia większym od 0° i nie większym od 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo

e) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest ułożone poziomo na długości 0,5:5 mm i zakończone promieniem poprzecznym 0,5:2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo

f) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia większym od 0° i nie większym od 10° na długości 0,5:5 mm i zakończone promieniem poprzecznym 0,5:2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo

g) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest poziome i płaskie na długości 0,5:5 mm oraz większej szerokości 0,5:2 mm i mniejszej szerokości 0,5:1,6 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo

h) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest płaskie na długości 0,5:5 mm, większej szerokości 0,5:2 mm i mniejszej szerokości 0,5:1,6 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia większym od 0° i nie większym od 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze czoła są zaokrąglone promieniem wygładzającym albo też

i) przekrój poprzeczny końcówki roboczej narzędzia ma kształt okrągły, zaś jej czoło jest zakończone dookoła promieniem obwodowym 0,5:2 mm.

Z analizy literatury technicznej wynika, że różne formy kształtowania geometrii powierzchni ślizgowej w łożysku ślizgowym mogą być użyte do poprawy właściwości tribologicznych węzłów ciernych. Jednak, z wszystkich sposobów wytwarzania powierzchni ślizgowych elementów metalowych pracujących warunkach tarcia ślizgowego, wygniatanie udarowe wydaje się najbardziej obiecujące. Jest to sposób prosty, efektywny, nie wymaga skomplikowanego oprzyrządowania i nie oddziałuje negatywnie na środowisko. Dobór odpowiedniej technologii, w celu zwiększenia odporności na zużycie wygniatanych powierzchni ślizgowych wymaga analizy teoretycznej dla doboru odpowiednich wymiarów wgłębień, jak również weryfikacji przez doświadczenie.

Zacieranie stanowi duże zagrożenie dla łożysk ślizgowych z materiałów jednoimiennych takich jak stal lub żeliwo, pracujących w warunkach tarcia ślizgowego, a faktem bezspornym jest to, że istotny wpływ na zacieranie współpracujących powierzchni ślizgowych wywiera ich stereometria. Na podstawie analizy krytycznego modelu zacierania adhezyjnego zaproponowany został jakościowy model warstwy wierzchniej zapewniający zwiększoną odporność na zacieranie elementów jednoimiennych. Postulowana warstwa wierzchnia powinna mieć powierzchnię o stereometrii ukształtowanej tak, aby uzyskać odpowiednią pojemność olejową oraz zapewnić przerywanie styku tarciowego. Warstwę wierzchnią o takich właściwościach stosunkowo łatwo można uzyskać metodą wygniatania udarowego, stanowiącego odmianę nagniatania udarowego stosowaną w celu kształtowania wgłębień smarowych na powierzchni. Cechy geometryczne powierzchni ślizgowych z wgłębieniami smarowymi mają istotny wpływ na właściwości łożysk w określonych warunkach tarcia. Stopień pokrycia powierzchni ślizgowej wgłębieniami smarowymi ma wpływ na wielkość powierzchni rzeczywistego kontaktu, a przez to na obciążalność łożyska. Głębokość i kształt wgłębień mogą decydować o nośności hydrodynamicznej łożyska i zdolnościach do gromadzenia i usuwania zanieczyszczeń ze strefy tarcia. Wpływ cech geometrycznych wgłębień smarowych: postaci, kształtu, głębokości, stopnia pokrycia na właściwości użytkowe zależy od czynnika smarującego, jak również parametrów tarcia.

Dzięki wynalazkowi uzyskano także narzędzie do udarowego wygniatania wgłębień smarowych o różnorodnych kształtach na powierzchniach walcowych i płaskich, a uzyskane narzędzie do nagnia

PL 234 484 B1 tania udarowego umożliwiają obróbkę w szerokim zakresie twardości materiału, również trudnoobrabialnych. Narzędzie stanowi tak zwane narzędzie łączone, w którym końcówka robocza jest wykonana z materiału narzędziowego, a pozostałe elementy narzędzia z tańszych materiałów, głównie stali konstrukcyjnej. Dzięki zastosowaniu takiego rozwiązania konstrukcyjnego otrzymano narzędzie składane z wymiennymi elementami udarowymi w postaci końcówek roboczych o zróżnicowanej geometrii, przez co jest ułatwiona wymiana i regeneracja tych elementów udarowych. Element udarowy stanowi wymienny bit w postaci końcówki roboczej z trzonem w kształcie sześcioboku foremnego, umożliwiając usytuowanie w nasadce narzędzia w sześciu różnych położeniach. Bit jest elementem wymiennym, mocowanym w nasadce za pomocą śruby blokującej. Końcówki robocze narzędzia są zróżnicowane pod względem kształtu i wymiarów. W zależności od geometrii końcówki roboczej istnieje możliwość otrzymywania wgłębień o określonych kształtach. Z wykorzystaniem narzędzia według wynalazku istnieje możliwość kształtowania różnorodnych pod względem kształtu wgłębień na powierzchni, w zróżnicowanej konfiguracji, także na stosunkowo twardych materiałach, o twardości powyżej 60 HRC.

Ponieważ łożyska ślizgowe, szczególnie (ale nie tylko) jednoimienne typu: stal-stal, stal-żeliwo, narażone są na zatarcie, celowym jest zastosowanie takiego układu wgłębień, który umożliwi przerywanie styku tarciowego. Dodatkowo wgłębienia smarne stanowią zasobniki substancji smarującej. Korzystnym w związku z powyższym jest stosowanie regularnego układu wgłębień, rozmieszczonych w taki sposób, aby w całym obszarze tarcia, możliwe styki tarciowe były przerywane. Jednocześnie stopień pokrycia wgłębieniami powinien być na tyle mały, aby nie zmniejszać powierzchni nośnej.

Przedmiot wynalazku jest bliżej wyjaśniony w przykładach wykonania na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia powierzchnię ślizgową z wgłębieniami smarowymi łożyska ślizgowego, fig. 2:4 przedstawiają końcówkę roboczą narzędzia według wynalazku, odpowiednio w widoku z pierwszego boku, drugiego boku po obrocie o kąt 90° i przodu, fig. 5 przedstawia nasadkę narzędzia w widoku z przodu, fig. 6 - narzędzie w przekroju wzdłużnym, fig. 7 i 8 przedstawiają pierwszą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 9:11 - wgłębienie smarowe w pierwszym wykonaniu łożyska ślizgowego według wynalazku, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 12 i 13 - drugą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 14:16 - wgłębienie smarowe w drugim wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 17 i 18 - trzecią końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 19:21 - wgłębienie smarowe w trzecim wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 22 i 23 - czwartą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 24:26 - wgłębienie smarowe w czwartym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 27 i 28 - piątą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 29:31 - wgłębienie smarowe w piątym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym fig. 32 i 33 - szóstą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 34:36 - wgłębienie smarowe w szóstym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 37 i 38 - siódmą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 39:41 - wgłębienie smarowe w siódmym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 42 i 43 - ósmą końcówkę roboczą narzędzia w widokach z boku, fig. 44:46 - wgłębienie smarowe w ósmym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry, przekroju wzdłużnym i przekroju poprzecznym, fig. 47 przedstawia dziewiątą końcówkę roboczą narzędzia w widoku z boku, zaś fig. 48 i 49 przedstawiają wgłębienie smarowe w dziewiątym wykonaniu, odpowiednio w widoku z góry i przekroju wzdłużnym.

Łożysko ślizgowe, według wynalazku w przykładach wykonania, dotyczy łożyska ślizgowego jednoimiennego typu stal-stal albo stal-żeliwo, mającego zastosowanie w elementach ślizgowych, takich jak łożyska ślizgowe, czopy wałów, prowadnice, uszczelnienia, tłoki i cylindry, a łożysko ślizgowe obejmuje współpracujące powierzchnie ślizgowe 1, przy czym na jednej z tych powierzchni ślizgowych 1 są wgłębienia smarowe 2.

Wgłębienia smarowe 2 powierzchni ślizgowej 1 w łożysku ślizgowym posiadają jednakowy, regularny kształt, co najmniej w części odcinka kuli albo walca lub części łezki i są rozmieszczone w regularnych odstępach 3 podłużnych i poprzecznych, w kilku rzędach poprzecznych do kierunku ruchu 4, przy czym odstępy 3 poprzeczne wgłębień smarowych 2 są na tyle małe, że przy ułożeniu w kilku rzędach poprzecznych tymi wgłębieniami smarowymi 2 są przerwane wszystkie możliwe styki tarciowe 5 od współpracujących powierzchni ślizgowych 1 łożyska ślizgowego, ułożone równolegle do kierunku ruchu 4 powierzchni ślizgowych 1, jak pokazano przykładowo na fig. 1. Wgłębienia smarowe 2 są na podpieranej powierzchni ślizgowej 1 łożyska ślizgowego i jest nimi pokryte około 10% tej powierzchni

PL 234 484 B1 ślizgowej 1. W przekroju pionowym na poziomie powierzchni ślizgowej 1 wgłębienia smarowe 2 mają długość w granicach od 1 μm do 900 μm dla powierzchni ślizgowych 1 z materiału o twardości 32 HRC oraz w granicach od 1 μm do 800 μm dla twardości 52 HRC.

W przykładach wykonania łożyska ślizgowego, od pierwszego do dziewiątego, wgłębienie smarowe 2 powierzchni ślizgowej 1 posiada określony kształt, a mianowicie odpowiednio:

a) w pierwszym ma w widoku z góry kształt elipsy, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła, jak pokazano na fig. 9:11,

b) w drugim ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt odcinka koła, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami, jak pokazano na fig. 14:16,

c) w trzecim ma stałą głębokość g1, a w widoku z góry posiada kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami, jak pokazano na fig. 19:21,

d) w czwartym ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami, jak pokazano na fig. 24:26, przy czym zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym 2 od strony kierunku ruchu 4 powierzchni ślizgowej 1 w miejscu styku z nią jest w stosunku do niej ułożony pod pierwszym kątem krawędziowym a mniejszym od 90° i większym od drugiego kąta krawędziowego a’ po stronie przeciwnej wgłębienia smarowego 2, jak pokazano na fig. 25, dla ułatwienia gromadzenia oleju we wgłębieniu ślizgowym 2 i wyciskania go z tego wgłębienia ślizgowego 2 na powierzchnię ślizgową 1,

e) w piątym ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi bokami i stałą głębokość g1, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła, jak pokazano na fig. 29:31,

f) w szóstym ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła, jak pokazano na fig. 34:36, przy czym podobnie jak w czwartym przykładzie wykonania zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym 2 od strony kierunku ruchu 4 powierzchni ślizgowej 1 w miejscu styku z nią jest w stosunku do niej ułożony pod pierwszym kątem krawędziowym a mniejszym od 90° i większym od drugiego kąta krawędziowego a po stronie przeciwnej wgłębienia smarowego 2, jak pokazano na fig. 35,

g) w siódmym ma stałą głębokość g 1, a w widoku z góry posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami, jak pokazano na fig. 39:41,

h) w ósmym ma w widoku z góry kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami, jak pokazano na fig. 44:46, przy czym podobnie jak w czwartym przykładzie wykonania zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym 2 od strony kierunku ruchu 4 powierzchni ślizgowej 1 w miejscu styku z nią jest w stosunku do niej ułożony pod pierwszym kątem krawędziowym a mniejszym od 90° i większym od drugiego kąta krawędziowego a’ po stronie przeciwnej wgłębienia smarowego 2, jak pokazano na fig. 45,

i) w dziewiątym ma w widoku z góry kształt koła, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła, podobny do półkuli, jak pokazano na fig. 48 i 49.

Sposób wytwarzania łożyska ślizgowego, według wynalazku w przykładzie wykonania, dotyczy łożyska ślizgowego jednoimiennego typu stal-stal albo stal-żeliwo, a łożysko ślizgowe posiada współpracujące powierzchnie ślizgowe 1 elementów ślizgowych, przy czym w łożysku ślizgowym obrabia się wstępnie te powierzchnie ślizgowe 1 dla uzyskania wymaganej gładkości, po czym co najmniej na jednej z nich wytwarza się wgłębienia smarowe 2.

Wgłębienia smarowe 2 na powierzchni ślizgowej 1 wygniata się udarowo narzędziem 6 o regularnym kształcie końcówki roboczej 7 z zaokrąglonymi krawędziami roboczymi 8, przy czym wgłębienia smarowe 2 rozmieszcza się regularnie na jednej - podpieranej powierzchni ślizgowej 1, a ponadto wgłębienia smarowe 2 rozmieszcza się w kilku rzędach poprzecznych do kierunku ruchu 4, przesuniętych

PL 234 484 B1 obwodowo, w odstępach 3 poprzecznych mniejszych od dwukrotnego wymiaru poprzecznego wgłębienia smarowego 2, przez co jest zapewnione już przy dwóch rzędach przerwanie co najmniej w jednym miejscu każdego z możliwych, liniowych, równoległych styków tarciowych 5 współpracujących powierzchni ślizgowych 1 łożyska ślizgowego, ułożonych równolegle do kierunku ruchu 4 powierzchni ślizgowych 1.

Narzędzie 6 do wytwarzania łożyska ślizgowego, według wynalazku w przykładzie wykonania, dotyczy łożyska ślizgowego jednoimiennego typu stal-stal albo stal-żeliwo, a łożysko ślizgowe posiada współpracujące powierzchnie ślizgowe 1 elementów ślizgowych, przy czym w łożysku ślizgowym są obrabiane wstępnie te powierzchnie ślizgowe 1 dla uzyskania wymaganej gładkości, po czym na jednej z nich są wytwarzane tym narzędziem 6 wgłębienia smarowe 2, a ponadto wygniatające narzędzie 6 jest łączone i posiada nasadkę 9, w której jest zamocowany trzon 10 końcówki roboczej 7 narzędzia 6.

Końcówka robocza 7 narzędzia 6 jest udarowa i posiada regularny kształt, zbieżny od jej trzonu 10 do jej czoła 11, przy czym końcówki robocze 7 narzędzia 6 są wymienne i mają zróżnicowaną pomiędzy sobą geometrię swego czoła 11. Trzon 10 końcówki roboczej 7 narzędzia 6 ma sześciokątny przekrój poprzeczny, a wraz z końcówką roboczą 7 narzędzia 6 jest w postaci wymiennego bita ze stali narzędziowej. Nasadka 9 narzędzia 6 posiada sześciokątne gniazdo kształtowe 12 na trzon 10 końcówki roboczej 7, zaś w bocznej ściance tego gniazda kształtowego 12 jest osadzona śruba blokująca 13 do zablokowania końcówki roboczej 7 trzonem 10 w nasadce 9 w jednym z sześciu możliwych położeń obrotowych.

Końcówki robocze 7 narzędzia 6 posiadają różny kształt od strony swego czoła 11, a mianowicie odpowiednio:

a) pierwsza ma eliptyczny przekrój poprzeczny, zaś jej czoło 11 jest zakończone promieniem podłużnym Ri 1:4 mm oraz promieniem poprzecznym R2 0,5:2 mm, jak pokazano na fig. 7 i 8,

b) przekrój poprzeczny drugiej ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest zakończone promieniem podłużnym Ri 1:4 mm i posiada stałą szerokość b1 0,5:2 mm, jak pokazano na fig. 12 i 13,

c) przekrój poprzeczny trzeciej ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest ułożone poziomo i płaskie na długości a1 0,5:5 mm i stałej szerokości b1 0,5: 2 mm, a ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 17 i 18,

d) przekrój poprzeczny czwartej, od strony jej czoła 11, ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest płaskie na długości a1 0,5:5 mm i stałej szerokości b1 0,5 :2 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia β 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 22 i 23,

e) przekrój poprzeczny piątej, od strony jej czoła 11, ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest ułożone poziomo na długości a1 0,5:5 mm i zakończone promieniem poprzecznym R2 0,5:2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 27 i 28,

f) przekrój poprzeczny szóstej, od strony jej czoła 11, ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia β 10° na długości a1 0,5:5 mm i zakończone promieniem poprzecznym R2 0,5:2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 32 i 33,

g) przekrój poprzeczny siódmej, od strony jej czoła 11, ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest poziome i płaskie na długości a1 0,5:5 mm, oraz większej szerokości b2 0,5:2 mm i mniejszej szerokości b3 0,5:1,6 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 37 i 38,

h) przekrój poprzeczny ósmej, od strony jej czoła 11, ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło 11 jest płaskie na długości a1 0,5:5 mm, większej szerokości b2 0,5:2 mm i mniejszej szerokości b3 0,5:1,6 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia β 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze 8 czoła 11 są zaokrąglone promieniem wygładzającym r, jak pokazano na fig. 42 i 43,

PL 234 484 B1

i) przekrój poprzeczny dziewiątej, od strony jej czoła 11, ma kształt okrągły, zaś jej czoło 11 jest zakończone dookoła promieniem obwodowym R3 0,5:2 mm, jak pokazano na fig. 47.

Wynalazek znajduje zastosowanie zwłaszcza dla łożysk ślizgowych jednoimiennych, ale może być wykorzystany do dowolnych węzłów ślizgowych, to jest elementów maszyn współpracujących ślizgowo, jak na przykład czopy wałów, prowadnice, uszczelnienia, tłoki, cylindry i podobne.

Claims (28)

1. Zastrzeżenia patentowe

   1. Łożysko ślizgowe, zwłaszcza jednoimienne typu stal-stal albo stal-żeliwo, posiadające współpracujące powierzchnie ślizgowe, zaś co najmniej na jednej z tych powierzchni ślizgowych są wgłębienia smarowe rozmieszczone w regularnych odstępach w rzędach poprzecznych do kierunku ruchu, przy czym tymi wgłębieniami smarowymi są przerwane styki tarciowe od współpracujących powierzchni ślizgowych łożyska ślizgowego, ułożone równolegle do kierunku ruchu powierzchni ślizgowych, znamienne tym, że wgłębienia smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) w łożysku ślizgowym posiadają jednakowy regularny kształt, co najmniej w części odcinka kuli albo walca lub części łezki, przy czym wgłębieniami smarowymi (2) powierzchni ślizgowej (1) w łożysku ślizgowym jest pokryte nie więcej niż 20%, korzystnie od 7,5 do 12,5% tej powierzchni ślizgowej (1), a ponadto wgłębienia smarowe (2) w przekroju pionowym na poziomie powierzchni ślizgowej (1) mają długość w granicach od 1 μm do 900 μm dla powierzchni ślizgowych (1) z materiału o twardości 32 HRC oraz w granicach od 1 μm do 800 μm dla materiału o twardości 52 HRC.
2. 2. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1, znamienne tym, że wgłębienia smarowe (2) są na podpieranej powierzchni ślizgowej (1) łożyska ślizgowego.
3. 3. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, znamienne tym, że wgłębieniami smarowymi (2) powierzchni ślizgowej (1) w łożysku ślizgowym jest pokryte 10% tej powierzchni ślizgowej (1).
4. 4. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, znamienne tym, że wgłębieniami smarowymi (2) powierzchni ślizgowej (1) w łożysku ślizgowym jest pokryte 3% tej powierzchni ślizgowej (1), przy trudnych warunkach pracy łożyska ślizgowego, takich jak częste jego uruchamianie i zatrzymywanie.
5. 5. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, znamienne tym, że wgłębieniami smarowymi (2) powierzchni ślizgowej (1) w łożysku ślizgowym jest pokryte 1,6% tej powierzchni ślizgowej (1), przy dużym zanieczyszczeniu oleju albo dużym zanieczyszczeniu powierzchni ślizgowej (1).
6. 6. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że zarys powierzchni przekroju podłużnego we wgłębieniu smarowym (2) od strony kierunku ruchu (4) powierzchni ślizgowej (1) w miejscu styku z nią jest w stosunku do niej ułożony pod pierwszym kątem krawędziowym (a) nie większym od 90° i większym od drugiego kąta krawędziowego (a’) po stronie przeciwnej wgłębienia smarowego (2) dla ułatwienia gromadzenia oleju we wgłębieniu ślizgowym (2) i wyciskania go z tego wgłębienia ślizgowego (2) na powierzchnię ślizgową (1).
7. 7. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, albo 6, znamienne tym, że kształt części odcinka kuli albo walca wgłębienia smarowego (2) jest co najmniej od strony kierunku ruchu (4) powierzchni ślizgowej (1).
8. 8. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt elipsy, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła.
9. 9. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt odcinka koła, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami.
10. 10. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma stałą głębokość (g1), a w widoku z góry posiada kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami.

    PL 234 484 B1
11. 11. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami.
12. 12. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi bokami i stałą głębokość (gi), zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła.
13. 13. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie odcinka koła.
14. 14. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma stałą głębokość (g 1), a w widoku z góry posiada kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami.
15. 15. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, a w przekroju podłużnym posiada kształt połowy łezki i zmienną głębokość, zaś w przekroju poprzecznym jest w kształcie trapezu z zaokrąglonymi bokami.
16. 16. Łożysko ślizgowe według zastrz. 1 albo 2, albo 3, albo 4, albo 5, znamienne tym, że wgłębienie smarowe (2) powierzchni ślizgowej (1) ma w widoku z góry kształt koła, a w przekroju podłużnym i poprzecznym jest w kształcie odcinka koła.
17. 17. Sposób wytwarzania łożyska ślizgowego, określonego w zastrz. od 1 do 16, w którym to łożysku ślizgowym obrabia się wstępnie jego powierzchnie ślizgowe dla uzyskania wymaganej gładkości, po czym co najmniej na jednej z nich wytwarza się wgłębienia smarowe, znamienny tym, że wgłębienia smarowe (2) na powierzchni ślizgowej (1) wygniata się udarowo narzędziem (6) łączonym i posiadającym nasadkę (9), w której jest zamocowany trzon końcówki roboczej (7), przy czym stosuje się udarową końcówkę roboczą (7) posiadającą regularny kształt o kołowym albo eliptycznym albo prostokątnym przekroju poprzecznym, zbieżny od jej trzonu (10) do jej czoła (11), którego krawędzie robocze (8) są zaokrąglone, a ponadto stosuje się wymienne końcówki robocze (7) o zróżnicowanej pomiędzy sobą geometrii swego czoła (11), a wgłębienia smarowe (2) podczas wygniatania rozmieszcza się regularnie, co najmniej na podpieranej powierzchni ślizgowej (1), w rzędach poprzecznych do kierunku ruchu (4) w odstępach (3) zapewniających przerwanie co najmniej w jednym miejscu każdego z możliwych, liniowych, równoległych styków tarciowych (5) współpracujących powierzchni ślizgowych (1) łożyska ślizgowego, ułożonych równolegle do kierunku ruchu (4) powierzchni ślizgowych (1).
18. 18. Narzędzie do stosowania sposobu wytwarzania określonego w zastrz. 17, przeznaczone do wykonania wgłębień smarowych, które jest łączone i posiada nasadkę, w której jest zamocowany trzon końcówki roboczej tego narzędzia, znamienne tym, że końcówka robocza (7) narzędzia (6) jest udarowa i posiada regularny kształt o kołowym albo eliptycznym albo prostokątnym przekroju poprzecznym, zbieżny od jej trzonu (10) do jej czoła (11), którego krawędzie robocze (8) są zaokrąglone, przy czym końcówki robocze (7) narzędzia (6) są wymienne i mają zróżnicowaną pomiędzy sobą geometrię swego czoła (11).
19. 19. Narzędzie według zastrz. 18, znamienne tym, że trzon (10) końcówki roboczej (7) narzędzia (6) ma sześciokątny przekrój poprzeczny, a wraz z końcówką roboczą (7) narzędzia (6) jest w postaci wymiennego bita ze stali narzędziowej, przy czym nasadka (9) narzędzia (6) posiada sześciokątne gniazdo kształtowe (12) na trzon (10) końcówki roboczej (7), zaś w bocznej ściance tego gniazda kształtowego (12) jest osadzona śruba blokująca (13).
20. 20. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że jego końcówka robocza (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma eliptyczny przekrój poprzeczny, zaś jej czoło (11) jest zakończone promieniem podłużnym (R1) 1*4 mm oraz promieniem poprzecznym (R2) 0,5*2 mm.

    PL 234 484 B1
21. 21. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest zakończone promieniem podłużnym (Ri) 1*4 mm i posiada stałą szerokość (b1) 0,5*2 mm.
22. 22. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest ułożone poziomo i płaskie na długości (a 1) 0,5*5 mm i stałej szerokości (b1) 0,5*2 mm, a ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
23. 23. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło jest płaskie na długości (a1) 0,5*5 mm i stałej szerokości (b1) 0,5*2 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia (β) większym od 0° i nie większym od 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
24. 24. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest ułożone poziomo na długości (a1) 0,5*5 mm i zakończone promieniem poprzecznym (R2) 0,5*2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
25. 25. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia (β) większym od 0° i nie większym od 10° na długości (a1) 0,5*5 mm i zakończone promieniem poprzecznym (R2) 0,5*2 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
26. 26. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki (7) roboczej narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest poziome i płaskie na długości (a 1) 0,5*5 mm oraz większej szerokości (b2) 0,5*2 mm i mniejszej szerokości (b3) 0,5*1,6 mm, a ponadto ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
27. 27. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt trapezu z zaokrąglonymi kątami, zaś jej czoło (11) jest płaskie na długości (a1) 0,5*5 mm, większej szerokości (b2) 0,5*2 mm i mniejszej szerokości (b3) 0,5*1,6 mm oraz jest nachylone do poziomu pod kątem pochylenia (β) większym od 0° i nie większym od 10°, a ponadto ostre krawędzie robocze (8) czoła (11) są zaokrąglone promieniem wygładzającym (r).
28. 28. Narzędzie według zastrz. 18 albo 19, znamienne tym, że przekrój poprzeczny końcówki roboczej (7) narzędzia (6), od strony jej czoła (11), ma kształt okrągły, zaś jej czoło (11) jest zakończone dookoła promieniem obwodowym (R3) 0,5*2 mm.