Stwierdzono, ze mozna w bardzo pro¬ sty sposób otrzymywac zwiazki o wzorze ogólnym BXO[Ii10]n SOsY, w którym litera R oznacza reszte weglo¬ wodoru tluszczowego o co najmniej 3 ato¬ mach wegla, litera X — jedno — lub wie- lordzeniowa reszte aromatyczna, litera R1 — reszte tluszczowa o dowolnej liczbie atomów wegla, litera zas n liczbe cala, a litera Y — kation, mianowicie wodór, me¬ tal potasowcowy NH4 lub reszte zasady organicznej, poddajac etery oksyalkylo- we, wielooksyalkylowe i wieloglikolowe wodorotlenowych zwiazków aromatycz¬ nych razem z weglowodorami olefinowy- mi dzialaniu srodków sulfonujacych, naj¬ korzystniej w temperaturze 20 — 100°C.Przy tym nastepuje w jednym procesie alkylowanie i sulfonowanie zwiazku aro¬ matycznego. W celu przeprowadzenia pro¬ duktów sulfonowanych w postac podobna do soli zobojetnia sie mieszanine reakcyj¬ na wodorotlenkami potasowcawymi, sola¬ mi potasowców, amoniakiem lub aminami organicznymi.Jako etery wodorotlenowych zwiazków aromatycznych, nadajace sie do przepro¬ wadzania sposobu wedlug wynalazku ni¬ niejszego, stosuje sie np. oksyalkylowe, wielooksyalkylowe i wieloglikolowe ete¬ rowe pochodne fenolu, krezolów, ksyleno- lów, naftolów, oksydwufenylu, oksyantra- cenów i innych wodorotlenowych zwiaz-ków aromatycznych, np. eter fenylojedno- glikolowy, eter o-krezylowieloglikolowy, eter ksylenylodwuoksypropylowy, eter a-naftylowieloglicerynowy, eter fenylo- oksypropylowy, eter p-krezylowielooksy- propylowy i podobne etery.Jako zwiazki olefinowe, które mozna stosowac do przeprowadzania sposobu ni¬ niejszego, nadaja isie np. wszystkie weglo¬ wodory olefinowe z lancuchami prostymi lub rozgalezionymi, jak np. propylem, fou- tyleny, amyleny, heksyleny, heptyleny, ok- tyleny, nonyleny, decyleny, undecyleny, dodecyleny, tridecyleny, tetradecyleiiy, pentadecyleny, oktodecyleny itd., naste¬ pnie mieszaniny techniczne, zawierajace takie olefiny i powstajace np. przy poli¬ meryzacji olefinów tluszczowych o malym ciezarze czasteczkowym, jak propylenu, butylenów, amylenów, heksylenów, hepty- lenów itd., poza tym nadaja sie równiez olefiny, powstajace przy procesach roz¬ szczepiania np. oleju skalnego, parafin i tym podobnych substancji; te ostatnio wymienione olefiny mozina stosowac albo jako takie, albo razem z weglowodorami parafinowymi, powstajacymi wzglednie pozostajacymi przy przeprowadzaniu tych sposobów rozszczepiania, a nastepnie we¬ glowodory parafinowe mozna oddzielic od powstalych produktów sulfonowania.Jako srodki sulfonujace mozna stoso¬ wac kwas siarkowy wszelkiego rodzaju, np. kwas siarkowy o mocy 66°Be, bezwod¬ ny kwas siarkowy, dymiacy kwas siarko¬ wy, S03 i kwas chlorosulfonowy, ewen¬ tualnie w obecnosci srodków rozciencza¬ jacych wzglednie rozpuszczajacych.Sposób wedlug wynalazku niniejszego przeprowadza sie zasadniczo tak, ze ete¬ rowy zwiazek aromatyczny miesza sie z weglowodorem olefinowym wzglednie roz¬ puszcza sie w weglowodorze olefinowym, a do otrzymanej mieszaniny dodaje sie srodka sulfonujacego. W zaleznosci od zdolnosci reakcyjnej eteru i weglowodoru olefinowego mozna stosowac przy tym spo¬ sobie temperatury w zakresie od —20°C do + 100°C. Przewaznie stosuje sie tempe¬ ratury w granicach mniej wiecej + 5°C do + 40°C. W niektórych przypadkach korzystnie jest najpierw traktowac eter srodkiem sulfonujacym, a nastepnie doda¬ wac weglowodoru oJefinowego.Powstajace produkty sulfonowania sa w postaci ich soli potasowcowych substan¬ cjami stalymi dajacymi sie proszkowac, albo ciagliwymi masami. Sa one latwo roz¬ puszczalne w wodzie nie tylko jako kwas¬ ne estry kwasu siarkowego, lecz takze ja¬ ko sole potasowcowe lub amonowe albo ja¬ ko sole aminowe.Przyklad I. 80 czesci wagowych eteru fenylojedinoglikolowego miesza sie doklar dnie z 56 czesciami wagowymi dwuizobu- tylenu, a do otrzymanej mieszaniny wle¬ wa sie stopniowo w temperaturze 15°C 120 czesci wagowych bezwodnego kwasu siarkowego, przy czym temperatura moze sie podniesc do 40°C. Gdy masa reakcyj¬ na po kilkugodzinnym mieszaniu w tem¬ peraturze 20° — 40°C stala sie rozpusz¬ czalna w wodzie, wlewa sie ja do wody z lodem i zobojetnia w temperaturze poko¬ jowej za pomoca 32%-owego lugu sodowe¬ go. W ten sposób otrzymuje sie, praktycz¬ nie biorac z wydajnoscia ilosciowa sól so¬ dowa estru wytworzonego z kwasu siarko¬ wego i eteru izooktylofenylojednoglikolo- wego w postaci ciastowatej masy. Sól te mozna przeprowadzic w odpowiednim przyrzadzie w postac soli suchej. Otrzy¬ many produkt pieni sie bardzo dobrze i stanowi doskonaly srodek do prania.Przyklad II. Do mieszaniny, skladaja¬ cej sie ze 170 czesci wagowych eteru fe- nylopentaglikolowego i 86 czesci wago¬ wych izododecylenu, wprowadza sie w tem¬ peraturze 10° — 20°C mieszajac dokla¬ dnie 100 czesci wagowych dymiacego kwa¬ su siarkowego o zawartosci 20°/o SOs, przy czym osiaga sie temperature 35°C. — 2 —Nastepnie mieszanine reakcyjna miesza sie tak dlugo w temperaturze mniej wie¬ cej 25°C, az wzieta próba stanie sie roz¬ puszczalna w wodzie, po czym produkt reakcji przerabia sie dalej na sól sodowa sposobem wedlug przykladu I.Przyklad III. 60 czesci wagowych ete¬ ru krezylojednoglikolowego miesza sie do¬ kladnie z 30 czesciami wagowymi miesza¬ niny weglowodorów olefinowych o 7 — 9 atomach wegla w czasteczce, otrzymywa¬ nej przy rozszczepianiu oleju skalnego, a otrzymana mieszanine traktuje sie w tem¬ peraturze 20° — 45°C w ciagu jednej go¬ dziny 10 czesciami wagowymi dymiacego kwasu siarkowego, zawierajacego 10% S03, po czym mase reakcyjna zadaje sie stopniowo w temperaturze 10° — 20°C 40 czesciami wagowymi kwasu chlorosulfo- nowego, a nastepnie miesza sie ja jeszcze w ciagu krótkiego czasu, az do osiagnie¬ cia rozpuszczalnosci w wodzie. Otrzymana mase sulfonowa rozciencza sie woda za¬ dana lodem i zobojetnia 32%^owym lu¬ giem sodowym. Sól sodowa kwasnego est- ru, wytworzona przez sulfonowanie eteru alkylokrezylojednoglikolowego, mozna o- trzymac sposobem wedlug przykladu I.Przez odparowanie do 250 czesci wa¬ gowych otrzymuje sie np. ciastowata ma¬ se sulfonianu, zawierajaca 35% soli sodo¬ wej estru kwasu siarkowego i dajaca sie w tej postaci stosowac w technice. Przez dodanie soli nieorganicznych, np. soli ku¬ chennej lub siarczanu sodu, i równoczesne rozpylenie masy tej mozna tez otrzymac produkty sproszkowane, wykazujace przy zastosowaniu ich w wlókiennictwie dosko¬ nale wlasciwosci chemiczne.Przyklad IV. 200 czesci wagowych ete¬ ru krezylojednoglieerynowego miesza sie z 56 czesciami wagowymi izobutylenu, a otrzymana mieszanine zadaje sie stopnio¬ wo w temperaturze, samorzutnie wzrasta¬ jacej od 10° do 50°C, 180 czesciami wago¬ wymi kwasu siarkowego o mocy 66°Be.Nastepnie miesza sie mase reakcyjna w temperaturze 50° — 60°C, az do osiagnie¬ cia rozpuszczalnosci w wodzie, po czym wlewa sie ja do wody zadanej lodem, zo¬ bojetnia sie lugiem sodowym i odparowu¬ je mase zobojetniona, zawierajaca sól so¬ dowa kwasnego estru otrzymanego z kwa¬ su siarkowego i eteru izobutylo- i dwuizo- butylokrezylojednoglikolowego, az do osia¬ gniecia masy ciastowatej o pozadanym stezeniu; mase te mozna jako taka bezpo¬ srednio stosowac w technice.Przyklad V. 550 czesci wagowych ete¬ ru fenylodekaglikolowego miesza sie z 112 czesciami wagowymi dwuizobutylenu, a do otrzymanej mieszaniny dodaje sie mie¬ szajac w temperaturze 25° — 45°C 200 czesci wagowych bezwodnego kwasu siar¬ kowego. Nastepnie mase reakcyjna mie¬ sza sie w ciagu kilku godzin w tempera¬ turze 40° — 50°C, az wzieta próba pro¬ duktu reakcji bedzie sie rozpuszczala w wodzie dajac roztwór przezroczysty, po czym wytwarza sie sposobem wedlug przy¬ kladu I.sol sodowa kwasnego estru otrzy¬ manego z kwasu siarkowego i eteru dwu- izobutylofenylodekaglikolowego.Przyklad VI. 195 czesci wagowych ete¬ ru fenyloheksaglikolowego miesza sie z 98 czesciami wagowymi izoheptylenu oraz 65 czesciami wagowymi chlorku metylenowe¬ go i otrzymana mieszanine wlewa sie w temperaturze 15° — 35°C w ciagu krót¬ kiego czasu do 200 czesci wagowych ste¬ zonego kwasu siarkowego mieszajac do¬ kladnie. Nastepnie mieszanine reakcyjna miesza sie jeszcze w ciagu 3 godzin w temperaturze 40°C; po uplywie tego cza¬ su wzieta próba sulfonowanej masy skon¬ densowanej rozpuszcza sie w wodzie da¬ jac roztwór przezroczysty. W celu otrzy¬ mywania soli amonowej wlewa sie do sul¬ fonowanego produktu kondensacji przy równoczesnym chlodzeniu i mieszaniu ste¬ zony wodny roztwór amoniaku, az do osiagniecia punktu zobojetnienia miesza- — 3 ¦ —niny, Chlorek metylenu mozna usunac za pomoca pary wodnej przez destylacje, ewentualnie z zastosowaniem prózni przy równoczesnym mieszaniu, po czym otrzy¬ mana mase ciastowata doprowadza sie do pozadanej zawartosci produktu sulfonowa¬ nego. Te mase ciastowata mozna tez zmie¬ szac z wielokrotna objetoscia metanolu, przez; co wydziela sie wieksza czesc soli nieorganicznych, które mozna odsaczyc pod cisnieniem. Otrzymany przesacz mozna za pomoca destylacji z równoczesnym za¬ stosowaniem prózni zupelnie oddzielic od rozpuszczalników i ewentualnie od malych ilosci weglowodorów nieskondensowanych, wskutek czego otrzymuje sie prawie 100%- owy produkt (sól amonowa), stanowiacy zólta, jak miód, mase ciastowata, która mozna otrzymac z mniej wiecej 90%-owa wydajnoscia w stosunku do ilosci teore¬ tycznej. Stanowi ona mieszanine estrów, wytworzonych z kwasu siarkowego i eteru izoheptylofenyloheksaglikolowego oraz z kwasu siarkowego i eteru dwuizoheptylo- fenyloheksaglikolowego, w postaci ich soli amonowej. I Przyklad VII. Postepuje sie, jak po¬ dano w przykladzie VI; zobojetnia sie jednak mase reakcyjna roztworem sody zamiast amoniakiem. Otrzymuje sie przy tym po odpowiedniej przeróbce i ewentu¬ alnie po oddzieleniu siarczanu sodu za pomoca alkoholu 323 czesci wagowe pra¬ wie 100%Hwej soli sodowej; rozciencza¬ jac te sól przez dodanie wody do 922 cze¬ sci wagowych, otrzymuje sie gotowy do uzytku przezroczysty 35%-owy roztwór.Rozcienczone roztwory pienia sie mocno przy wstrzasaniu i stanowia doskonale srodki do prania.Przyklad VIII. Do mieszaniny, skla¬ dajacej sie z 200 czesci wagowych 88°/o- owego kwasu siarkowego i 175 czesci wa¬ gowych eteru fenylopentaglikolowego, wle¬ wa sie szybko, mieszajac dokladnie, 94 czesci wagowe izoheksylenu, przy czym utrzymuje sie temperature reakcji wyno¬ szaca mniej wiecej 30°C. Nastepnie mie¬ szanine reakcyjna miesza sie w ciagu kil¬ ku godzin w temperaturze 40°C, az wzieta próba bedzie sie rozpuszczala w wodzie dajac roztwór przeroczysty. Otrzymana kwasna masa zawiera ester z kwasu siar¬ kowego i eteru izoheksylo- i dwuizoheksy- lopentaglikolowego obok malych ilosci estrów wytworzonych z kwasu siarkowego i eterów wieloizoheksylofenylopentagliko- lowych. W celu wytwarzania soli etanolo- aminowej wlewa sie etanoloamine, az do osiagniecia zupelnego zobojetnienia wzgle¬ dem fenoloftaleiny, przy czym stosuje sie chlodzenie z zewnatrz. Sól etanoloamino- wa, otrzymana w postaci masy ciastowa- tej, przeprowadza sie w postac najkorzyst¬ niejsza do zastosowania technicznego i otrzymuje sie mocno pieniacy sie produkt, bedacy dobrym srodkiem do prania, roz¬ puszczajacy sie w kazdym stosunku w wo¬ dzie i dajacy roztwór przeroczysty. Pro¬ dukt ten otrzymuje sie z wydajnoscia wy¬ noszaca 75% i wiecej. PL PL