PL 443150 A1 2/10 PL 443150 A1 2/10 Sposób prowadzenia metatezy olefin Przedmiotem wynalazku jest sposób prowadzenia metatezy olefin majacy zastosowanie w chemii, szczególnie w zakresie syntezy zwiazków zawierajacych wiazania nienasycone m.in. olefin, dienów, cyklicznych olefin oraz poliolefin. Metateza olefin uznawana jest za jedna z najbardziej skutecznych narzedzi syntetycznych. Poczatkowo reakcje metatezy wykorzystywano jedynie w wielkotonazowych procesach, których przebiegu nie kontrolowano ze wzgledu na slabo zdefiniowane uklady katalityczne. Sytuacja zmienila sie, kiedy zainteresowanie metateza olefin wzroslo i opracowano selektywne stabilne katalizatory homogeniczne. Wprowadzone zmiany sprawily, ze obecnie reakcja metatezy olefin znajduje szerokie zastosowanie w produkcji farmaceutyków, substancji zapachov.ych. feromonów, kauczuków modyfikowanych, smarów, surfaktantów i polimerów, a mozliwosci tworzenia nowych zwiazków sa nieograniczone (Ftirstner A. Angew Chemie - Int Ed. 2000, 39( 17), 3012-3043). Niemniej jednak, stosowanie katalizatorów w ukladach homogenicznych jest obarczone problemami takimi jak utrudniony recykling oraz znaczne zanieczyszczenie produktów rutenem, co okazuje sie byc realna przeszkoda dla produktów farmaceutycznych. Zwiazane jest to ze stosowaniem vqsokich ilosci katalizatora w katalizie homogenicznej, zwykle w zakresie 0,1-5 %mol. Dlatego, aby uniknac kosztownego i czasochlonnego oczyszczania, w ciagu ostatnich 15 lat pojawilo sie wiele badan na temat ukladów heterogenicznych, w których metateze olefin prowadzono w ukladzie heterogenicznym, a komercyjnie dostepne katalizatory I i II generacji osadzano na stalych nosnikach, aby umozliwic ich latv.')' odzysk oraz skuteczny zawrót w kilku cyklach reakcyjnych. Jako nosnik stosowano m.in. materialy weglowe, polimery i Si02, Ab03 itp. W celu zminimalizowania wymywania katalizatora, powierzchnie nosnika modyfikowano odpowiednimi grupami funkcyjnymi, co pozwalalo zwiekszyc jej powinowactwo do katalizatora (Costabile, C., Grisi, F., Siniscalchi, O., Longo, P., Sarno, M., Sannino, D., Leone, C., Ciambelli, P. J. Nanosci. Nanotechnol. 2011, 11, 1). Zagadnienia te PL 443150 A1 3/10 PL 443150 A1 3/10 zostaly opisane m.m, w pracach przegladowych Barteczko, N., Grymel, M., Chrobok, A. Przem. Chem. 2020, 99(6), 927; Hagiwara, H. Synlett. 2012, 23, 837-850; Coperet, C., Basset, J.-M. Adv. Synth. Catal. 2007, 349, 78 - 92; Clavier, H., Grela, K., Kirschning, A., Mauduit, M., Nolan, S.P., Angew. Chem. Int. Ed. 2007, 46, 6786 - 6801; Buchmeiser, M. R. Jmmobilization o.fOlejin Metathesis Catalysts. Olefin Metathesis, 2014, 495-514. Jednym z rozwiazan pozwalajacych na wzmocnienie zarówno stabilnosci, jak i aktywnosci katalizatorów (zarówno metalicznych, jak i enzymatycznych) jest ich fizyczne polaczenie z cieczami jonO\vymi (ILs) unieruchomionymi na stalych porowatych podlozach (Thomas P.A., Marvey B.A. Molecules 2016, 21: Wolny A„ Chrobok A. Nanomaterials 2021, 11 /8, 2030). Systemy, w których ILs sa fizycznie zaadsorbowane na matrycy, okreslane sa jako SILP {Supported Jonie Liquid Phase). natomiast okreslenie SILLP (Supported lonie Liquid Like-Phase) stosuje sie w przypadku ILs zwiazanych kowalencyjnie z nosnikiem [66]. Jako powszechnie stosowane nosniki, w literaturze mozna znalezc materialy takie jak nanorurki weglowe, polimery, glinki i kompozyty (Szelwicka A., Wolny A., Grymel M., Jurczyk S., Boncel S., Chrobok A. Materials 2021, 14, 13, 3443). SILP oraz SLLP zostaly z powodzeniem zastosowane w metatezie olefin. Wasserscheid (Scholz J., Lock.man S., Szesni N., Hieringer W., Gorling A., Haumann M., Wasserscheid P. Adv. Synth. Catal. 2011, 353, 2701--2707) jako pierwszy przedstmvil system oparty na SILP, w którym kataliwtor Grubbsa drugiej generacji zostal rozpuszczony w cieczy jonm.vcj, która nastepnie byla osadzona na krzemioncr.:, u,1;yskujac obiecujace wyniki. W 2015 roku Francio opisal d,va katalizatory SILLP, które zespól Ilagiwara zastosowal w metatezie zamykania pierscienia oraz metatezie krzyzowej (Francio G., Hintcrmair U., Leitner W. Philos. Trans. R. Soc. A }fath. I'hys. Eng. Sci. 2015, 373, 2057). Pit:rwszy, skladajacy sie z katalizatora Grnbbsa i cieczy jonowej [HMim][Pf6] osadzonych na krzemionce, który pozwolil na przeprowadzenie szesciu cykli reakcyjnych, oraz drugi, zapewniajacy trzy cykle katalityczne, skladajacy sie z katalizatora Grubbsa wstepnie modyfikowanego ligandem imidazoli owym oraz ciecza Jonowa [BMim][PF 6], zaimmobilizowanych na nanomembranie poliimidowej. Thomas i Marvey (Thomas P.A., Marvey B.A. Molecules, 2016, 21, 2) opisali badania przeprowadzone pod przewodnictwem Dugue'a, w których autorzy przeprowadzili reakcje metatezy zamykania pierscienia oleinianu metylu w sposób ciagly, katalizowanej przez system SILP ze sprezonym C02. Sam system SILP skladal sie z kompleksu na bazie Ru PL 443150 A1 4/10 PL 443150 A1 4/10 zaadsorbowanego na cienkiej warstwie cieczy jonowej [BMimJ[NTfi] osadzonej na matrycy kr.temionkowej. Osiagnieto konwersje 64%. Badania dotyczace zastosowanie systemów SILLP w metatezie zamykania pierscienia wielu dienów przeprowadzil zespól Lee (Lee S., Shin J.Y., Lee S.G. Tetrahedron Lett. 2013, 54, 7, 684-687), wykorzystujac wieloscienne nanorurki weglowe jako nosnik dla katalizatora Hoveydy fizycznie zaadsorbowanego na cieczy jonowej [BMim][PF 6], Podczas badan stwierdzono, ze przy wysokich konwersjach mozna przeprowadzic do I O cykli katalitycznych (od 99% w cyklu I do 94% w cyklu X). Ten sam zespól zbadal takze aktywnosc katalityczna nanoczastek Pd i kompleksów opartych na Ru osadzonych na wielosciennych nanorurkach weglowych modyfikowanych imidazoliO\:vymi lLs w tandemoVvym procesie metatezy/uwodorniania (Lee S., Shin J.Y., Lee S.G. Chem. An Asian .J. 2013, 8, 9, 1990-1993). Zastosowanie systemu SlLLP pozwolilo na wykonanie czterech cykli reakcyjnych i ulatwilo odzysk katalizatora za pomoca ekstrakcji 2-propanolem. Spadek aktywnosci katalitycznej spowodowany byl wymywaniem katalizatora rutenowego. Niedogodnoscia powyzszych rozwiazan w oparciu o dotychczasm.vy stan techniki jest brak osiagniecia wysokiej '-"Ydajnosci reakcji, zanieczyszczenie produktu zwiazkami rutenu lub brak mozliwosci zav,Totu katalizatora do kolejnego cyklu reakcyjnego podczas pro,vadzenia metatezy olefin. Wiekszosc prezentowanych w literaturze rozwiazan wymaga skomplikowanych modyfikacji nosnika lub katalizatora metatezy, me umozliwiajac tym samym zastosowania komercyjnie dostepnych katalizatorów metatezy. Zagadnieniem technicznym ,vymagajacym rozwiazania jest opracowanie sposobu prowadzenia metatezy olefin z katalizatorem heterogenicznym opartym na materialach nanoweglov.ych, cieczach jonowych oraz komercyjnie dostepnych katalizatorach metatezy, który umozliwi przeprowadzenie reakcji z wysoka wydajnoscia i selektywnoscia w kilku cyklach reakcyjnych, a tak.ze zmniejszy zanieczyszczenie produktu rutenem. Sposób prowadzenia metatezy olefin polega na tym, ze mieszanine zawierajaca od 0,03 g do 0,4g alkenu lub dienu, od 2ml do 1 Orni bezwodnego rozpuszczalnika oraz od O.Olg do 0,5g katalizatora heterogenicznego o wzorze ogólnym 1 lub o wzorze ogólnym 2, gdzie R oznacza podstawnik -CHJ, a wspólczynnik n oznacza liczbe powtarzajacych sie fragmentów struktury -CH2-, gdzie n = I do 7, którego nosnikiem sa nanorurki weglowe, o udziale fazy aktywnej 0,01 o/o mol do IO% mol w stosunku do alkenu lub dienu, korzystnie od 0,5 % do 4 % mol/I mmol alkenu lub dienu, miesza sie w temperaturze od 20°C do 80°C, PL 443150 A1 /10 PL 443150 A1 /10 korzystnie do 60°C, w czasie od 1 O min do 24 godzin, korzystnie do 5 godzin, katalizator oddziela sie od mieszaniny reakcyjnej poprzez filtracje i ponownie zmvraca do kolejnego cyklu reakcji. Korzystnie w sposobie prowadzenia metatezy wedlug wynalazku jako bezwodny rozpuszczalnik stosuje sie bezwodny pentan, heksan, heptan, izooktan, toluen, dichlorometan, acetonitryl. Korzystnie w sposobie prowadzenia metatezy wedlug wynalazku jako katalizator heterogeniczny o wzorze ogólnym l stosuje sie SILP (Supported lonie Liquid Phase). Korzystnie w sposobie prowadzenia metatezy wedlug wynalazku jako katalizator heterogeniczny o wzorze ogólnym 2 stosuje sie SILLP (Supported lonie Liquid Like-Phase). Korzystnie w sposobie prowadzenia metatezy wedlug wynalazku jako faze aktywna stosuje sie katalizator Hoveydy-Grubbsa Jl generacji, katalizator Gmbbsa I generacji, katalizator Grubbsa II generacji, katalizator Hoveydy I generacji, katalizator Hoveydy II generaCJI. Badania przeprowadzone przez twórców wynalazku dowiodly, ze mozliwe jest osiagniecie wiekszosci zalozonych celów poprzez zastosowanie heterogenicmych katalizatorów na bazie nanomaterialów weglo~ych, cieczy jonowych i komercyjnie dostepnych katalizatorów metatezy. Heterogeniczne katalizatory umozliwiaja przeprowadzenie reakcji w lagodnych warunkach (temperatura otoczenia, cisnienie atmosferyczne). z zachowaniem wysokiego stopnia konwersji (m.in. 99 %)) w relatyvvnie krótkim czasie oraz przy wysokiej selektywnosci (99 %). Zastosowany uklad reakcyjny umozliwia latwa separacje katalizatora z mieszaniny reakcyjnej poprzez odfiltrowanie, jego zawrót do kolejnych 5 cykli, a takze pozwala na uzyskanie produktu o duzo mniejszym zanieczyszczeniu rutenem. Zaleta rozwiazania wedlug ~ynalazku jest wykorzystanie heterogenicznych katalizatorów na bazie nanomatcrialów w9glowych, cieczy jonowych i komercyjnie dost9pnych katalizatoróvv·, które umozliwiaja przeprowadzenie metatezy olefin z wysoka vvydajnoscia i selektywnoscia. Dodatkowa korzyscia rozwiazania jest mozliwosc separacji katalizatora z mieszaniny reakcyjnej oraz zawrót do kilku kolejnych cykli reakcyjnych bez spadku aktywnosci. a takze otrzymanie produktu o mniejszym zanieczyszczeniu rutenem. niz w przypadku katalizy homogenicznej. PL 443150 A1 6/10 PL 443150 A1 6/10 Sposób wedlug wynalazku przedstawiono w ponizszych przykladach wykonania. Przyklad 1 Do kolby wprowadza sie 0,2g diallilomalonianu dietylu, 6 ml bezwodnego heptanu oraz O,lg SILLP-[HMim][NTfa] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs II generacji) 1.3 %mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 40°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 99%. Przyklad 1 Do kolby wprowadza sie 0,4 g diallilomalonianu dietylu, J 0ml bezwodnego heptanu oraz 0,5g SILLP•(HMim][NTfa] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs Il generacji) 4%mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 1 O min w temperaturze 60°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 98%. Przyklad 2 Do kolby wprowadza sie O, 1 g diallilomalonianu dietylu, 3ml bezwodnego heksanu oraz 0,06g SILLP-[HMim J[NTf2] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs li generacji) 1,6%moJ w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 20°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 99%. Przyklad 3 Do kolby wprowadza sie 0,4g diallilomalonianu dietylu, 6 ml bezwodnego heptanu oraz O,lg SILLP-[HMim][N(CN)2] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs li generacji) 1,3%mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 20°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 98%. Przyklad 4 Do kolby wprowadza sie 0,2g diallilornalonianu dietylu, 5 ml bezwodnego toluenu oraz O,lg SILLP-[HMim][I] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs II generacji) 1,3%mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 20°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 99%. Przyklad 5 Do kolby wprowadza sie 0,2g diallilomalonianu dietylu, 4 ml bezwodnego heptanu oraz O,lg SILP-[HMim][NTfa] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda•Grubbs II generacji) 1,3 %mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 20°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 99%. PL 443150 A1 7/10 PL 443150 A1 7/10 Przyklad 6 Do kolby wprowadza sie O.O Sg diallilomalonianu diety lu, 4 ml bezwodnego heptanu oraz O,lg SILP,-[EMim]!NTfa] o;udziale katalizatora HG2 (Hoveyda II generacji) I,3%mol w stosunku do d_ienu: Mieszanine ~iesza sie przez Jh ,v teniperaturze 20°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 98%. Przyklad 7 Do kolby wprowadza sie O, 17g diallilomalonianu dietylut 4 ml bezwodnego heptanu oraz 0,1 g SILP~[BMim][NTfi] o udziale. katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs ll generacji) 1,3. %mol w stosunku do dienu. Mieszanine miesza sie przez 3h w temperaturze 20'!C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 98%. Przy!lad 8 D9 kolby wprowa~ia sie 0,09g oleinfanu ·metylu, 5 ml bezwodnego heptanu oraz 0,05g SILLP-[HMim][NTfi] o udziale katalizatora HG2 (Hovcyda-Grubbs li generacji) l,Jo/omol w. stosunku do alkenu. Mieszanine miesza sie prze.z 3h w temp~rau~rze 40°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 62%. Przyklad9 Do kolby wprowadza sie 0,03g okt~ I ~enu,J.ml bezwodnego heptanu oraz 0,05g SILLP [HMim][NTf2] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs II· generacji} 1,3%mot w stosunku do alkenu. Mies2Dnine miesza sie pr1:ez 5h w tempe_raturze 40°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 6?o/~. Przyklad 10 Do kolby wprowadza sie 0,03 g okt~ l -,cnu, 3 ml,l~e;lwodnego heptanu a,raz 0,05,g SILLP [HMim ][NTf2] o udziale katalizatora HG:i (Hoveyda:..Grubbs li generacji) 1,3%mol w stosunku do alkenu. Mieszanine miesza sie- przez 5h w temperaturze 80°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 77%. Przyklad l 1 Do kolby wprowadza sie 0,2g. olcinianu metylu, 2ml bezwo.dn~go heptanu oraz 0,01 g SILLP-[HMim][NTli] o udziale katalizatora HG2 (Hoveyda-Grubbs Il generacji) 0,5%mol w stosunku do alkenu. Mies7.anini; miesza si<; przez 24h. w temperaturze 40°C, uzyskujac produkt z wydajnoscia 56%. PL 443150 A1 8/10 PL 443150 A1 8/10 Zastrzezenia patentowe l. Sposób prow\ldzcnia metatezy olefin polega na tym, ze mieszanine zawierajaca od 0,03 g do 11.4g alkenu lub dienu, 1.id 2ml Je 10ml be1:\\odn..:µo rozpusz;.;z od O.O lg do 0,5g katalizatora heterogenicznego o wzorze ogólnym l lub o wzorze ogólnym 2, Bd.de R oznacza podstawnik -CJ-b, a wspótczynnik n oznacza hczbe powtm7ajac~ch sie fragmenlów strukturv -CH:·-. gdzie n= l do 7. którego nosnikiem sa nanorurki w~g!owe, o udziale fazy aktywnej O.O I% mol do 1 O % mol w .stosunku do alkenu luh dienu, ko,Lysinic c'ld 0,5 % do 4 % mol! I mmPI alkenu lub dienu. miesza sie w h~mp,:raturz,~ od ::io ~c do 80°(\ korzystnie dn 60°C, w c zasi;; nd 10 min do 24 godzin, korzystnie do 5 godzin, katalizator oddziela :sie od mieszaniny reakcyjm:j poprz,.·z filtr:1cie l roiownie zawr::ca do kt:lejm:·go cyklu real 2. Spos!'.,b prowadzenia metJkzy wrdlug 7U'.'trz. l. z11amicn11y tym, ze jako bezwodny rozpuszczalnik stosuje sie bezwodny pentan. heksan, heptan. izooktan. toluen. d:chk,romct~n, ace:oaitryL 3. Sposób prov,,ad1.enia metatezy wedlug zastrz. l, znamienny tym, ze jako katalizator hcterogt.niczny o ,.,zorze ogólnym 1 stosuje sie SlLP iS;.ipp(,rt..::d kni.c Liquid Ph:::sc) 4. Sposl'.·b prov.aJzcniu metJl.;Ly \1,.;dlug ,a~.trz. I, znamienny tym. ze jakc katali1ator heterogeniczny n wzorze ogólnym 2 stosuje sie SILLP (Supportcd lonie Liquid Like Phas!:.' 1. . Sposób wedlug zastr.l. 1. Lnamicnny tym, ze j.Jko fab.; aktywna slu!uje sit: katalizator Hoveydy-Grubbsa II generacji, katalizator Grnbbsa I generacjL katalizator Grubbsa Il gen-:racj1. katalizator H(neydy I gen..:ti.lcji, kdalizatvr HuH;ydy H gentra-:ji. PL 443150 A1 9/10 PL 443150 A1 9/10 Wzór l gdzie: •CH;. n oznacza liczb.: powtm1.ajacyd, ,,m,.,n,n " ,,lruktui / -CH,, gdzie N !, Br, Cl, I' A 01:mcza slmmwi kata i tZiltor Wzór2 n tL1i;1cza iiv,be p,,n,1arz.aja..:ych si~ fiagmc,11uw st1 t Br. Cl; FA ornncza któfll meL11ezy, PL 443150 A1 /10 PL 443150 A1 /10 a,, Niepodleglosci 188/192 00-950 Warszawa, skr. poczt 203 URZAD PATENTOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ tel,: (+48) 22 579 05 55 I fax: (+48) 22 579 00 01 e-mdil: konldkl@uµrp,gov,µI I www,upr µ,guv,µI SPRAWOZDANIE O ST ANTE TECHNIKI DO ZGLOSZENIA NR P,44'.i 1 '.'-0 Khmfikac_ia zgloszenia C!J;C 6/02_ BOIJ 31/12_ BOIJ 23/46 Podklasy w których prowadzono poszuki"ania C0;Co B01J31 BOlJ23 Ba,i:y kompuli.;rowi.; \\ kLóryd1 prowadzouo poszuki,1 auia: EPODOC \VPl baL UPRP Kategoria Dokumenty - /, podan;i, identyfikacja Odniesienie do dokumentu Laslrz, A WO201~010676 A2 (ENSCR fFR]: CENTRE NAT RECH SCIENT fFRl: UNTV 1-5 CAEN BASSE NOR1'1ANDTE fFR]; MAUDUTT MARC [FR]; BORRE ETIENl\12 [PR]: CREVTSY CIIRISTOPIIE [PR]; GAUMONT ANNIE-CLAUDE [FR]; DEZ ISABELLE [FR]; CLOUSIER NATHALIE [FR]) 24-01-2013 A Lec S, Shin J Y Lec S, G,, ,,Ring-Closing Mctmhcsis ofDicncs with a Snpportcd 1-5 Ru-Carbcnc Complcx'', Tctrahcdron Lcttcrs 2013, 54, 7, 684-687, D Dalszy ciag wykazu dokumentów na rnstepnej stronie A- dokument okresla1acy o go lny stan techmki, któn me Jest uwazany za posnda1aC} szczegolne znaczenie, E -duhLu11-::11t ~tauuw1a1,;y \\·1,;n;:~rntj::.Lt LgluMt::Hlt:: lub JJ.tlt::ut, ak upub_.tb..uwa11_v " luli pu Uaut: Lglu~Lt::rna, L - cl0Lt1111cnl, który HHJ/.C poclda\•.ac- w \\ atpliw()SC /.aslr/.ci;;,111c picrw~ lub 7_ im1q:::0 S7Czc_:::Dlncg0 po-,,-rncl11. O- dokument odnos7acy si~ do ujawnie11i:111stnego przez z::-1stosow:mie. v\\·stawienie lub ui:1wnienie w inny sposób. P - dokument opubhkowany przed data zgloszema, ale pózmeJ mz zastrzegana data p1erwszenstwa, T - clol-..LUHCHl póZmcjsLy, upublil.,,_0wa11y po clac1c zglusLcnia lub w dacie p1crn szc1ISl',\ aj niebada..::y w l.u11..llll.,,__c1e ze zgloszeniem, ale cytowany \-\ celu zrozumienia /as,1d lub teorii k.i.,icycl1 li poclc;ta,, \•I) 1wh/l11, X - cloknmcnt o i.::zczc~flh1ym m:iczcniu: 1.:1stf7.r,c:1n: ,v: n:1l,1zck nic m,17.c hyC nvi·:1?.:111~ 1 ?:1 nnwy lllh nic JTI07.C h:·c 11w:17.:1n:· 7.:1 po~i:1d:1i:Jcy p07.i0m 1Yyn:1l:1zC?y_ jc?cii ten dokument bran:· iest pod uwa_ge samodzielnie. Y - dokument o szczególnym znaczenm: zastrzegan: w: nalazek nie m,Jze byc uvi·azany za posiadajacy poziom ,vynalazc~ jezeli ten dokument zostame polaczony --:. _1cd11y m lub l.,,___ilkoma tego t:- pu dotum.:ntami J. ta.Lic pobczcuic byct:ic Jcz~ \V ble dla LIia\\ C)'. &, - dol11111cut nalci'.acy do tej ~a111cj rud'/ill) patcnto,,-cj Sprawozdanie wykonal/-a: Justyna Kowalczyk Ekspert Data: 11.09.2023 Uwagi do zgloszenia Sprawozdanie zostalo wykonane w oparciu o zastrz, z dnia 13,12,2022r, Podpis: /podpisano kwalifikowanym podpisem elektronicznym/ Pismo wydane w formie dokumentu elektronicznego PL