TARIFNAME BIR DELIK DELME SISTEMI Bu bulus, hava araci montaj islemlerinde kullanilan bir delik delme sistemi ile ilgilidir. Hava araci platformlarinda montaj faaliyetlerinin en önemli islemlerinden birisi hassas delik delme prosesidir. Havacilik sektöründe delik delme prosesleri, aerodinamik isterler ve buna bagli olarak etkilenen geometrik unsurlardaki karmasik gereksinimler, dayanimi yüksek malzeme kullanimi gibi etkenlerden dogrudan etkilenmektedir. Delik delme islemleri baglayici takilmadan önce birlestirilecek yapisal unsurlara kademeli veya tek seferde özel ekipmanlar ve takimlar vasitasi ile uygulanmaktadir. Erisimi zor olan bölgelerde delik delinirken veya delik ekseni dogru belirlenmek istenirken ciddi hatalar ile karsilasilmaktadir. Bu hatalar, uzun montaj sürelerine ve yüksek maliyetli montaj hurdalarina neden olabilmektedir. Teknigin bilinen durumuna dâhil olan US1113247QB1 sayili Amerika Birlesik Devletleri menseili patent basvuru dokümaninda bilesenlerin montaji için yöntemler, sistemler ve cihazlardan bahsedilmektedir. Gerçek zamanli sanal montaj araçlarinin; CAD ve/veya bilesenin taramasindan baglanti parçasi, delik, perçin konum bilgilerini otomatik olarak programa eklemeyi içerdigi açiklanmaktadir. Bu bulusla gelistirilen bir delik delme sistemi sayesinde, hava araçlarinda henüz delikler delinmeden ortaya çikabilecek hatalar önlenmektedir. Bu bulusun bir baska amaci, hava araci montaj islemleri delik delme proseslerinde uzun montaj süreleri ve yüksek maliyetli montaj hurdalari dezavantajlarinin olusmasini engellemektir. Bu bulusun bir diger amaci, hava araci delik delme islemlerini hizli, hatasiz ve efektif bir sekilde gerçeklestirmektir. Bulusun amacina ulasmak için gerçeklestirilen, ilk istem ve bu isteme bagli istemlerde tanimlanan delik delme sistemi, hava araçlarinda bulunan bir gövde, üretici tarafindan birbirlerine monte edilecek olan en az iki parça içermektedir. Parçalar gövde üzerinde birbirlerine temas edecek sekilde karsilikli yer almaktadir. Baglayicilar vasitasiyla parçalar birbirlerine monte edilmektedir. Parçalarin birbirlerine monte edilebilmesi için gövde üzerindeki parça üzerine delme plakasi (drill plate) yerlestirilmektedir. Delme plakasi 5477ITR vasitasiyla parçalar üzerinde açilacak deliklerin kilavuzlanmasi saglanmaktadir. Parçalarin fotogrametri cihazi ile sanal ortamda üç boyutlu tarama islemi gerçeklestirilmektedir. Bulus konusu delik delme sistemi, kullanici tarafindan parçalarin üzerine çikarilabilir sekilde takilan delme plakasi içermektedir. Delme plakasi ve birbirlerine monte edilecek parçalarin tamami birlikte fotogrametri cihazinda üç boyutlu taratilmaktadir. Tarama sonucu sanal ortamda üç boyutlu bütünlesik tek bir model elde edilmektedir. Model ile montaj gerçeklestiginde parçalarda açilacak deliklerin hangi konum ve koordinatlarda olacaklari tayin edilebilmektedir. Böylece alttaki parçada köse noktaya, radyuslu bölgeye çikan delikler gibi hatali olabilecek delikler henüz delinmeden önlenmektedir. Bunun sonucunda havacilik sektöründe yüksek maliyetli montaj hatalarinin ve uzun zamanli montaj süreçlerinin önüne geçilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, birbirlerine montaji gerçeklestirilecek parçalardan birisinin üzerine delme plakasinin yerlestirilecegi konumun tespit edilebilmesi için parça üzerinde bulunan birden çok referans delik içermektedir. Referans delikler parçalardan biri üzerinde somut olarak var olabilmekte ve delme plakasi vasitasiyla bir diger parçaya geçirilmektedir. Bir baska uygulamada referans delikler sadece konum olarak belirli olup somut olarak açilmamis olabilmektedir. Delme plakasi referans delikler ile hizalanarak parça üzerine yerlestirilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, sanal ortamda baglayicilarin deliklere yerlestirildiginde hangi konum, koordinat ve dogrultularda olacagini gösteren model içermektedir. Delme plakasi üzerinde bulunan deliklere sanal ortamda model üzerinde baglayicilar yerlestirilmektedir. Baglayicilarin parçalar üzerinde hangi noktalara denk gelecegi tespit edilmektedir. Böylece montajin uygunlugu saglanmakta ve olasi hatalar önlenmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, parçalar ile delme plakasinin çikarilabilir sekilde tutturulmasini saglayan en az bir tutturucu (cleco) içermektedir. Hava araçlari imalat ve onariminda parçalari birbirlerine geçici olarak tutturmak ve kalici olarak birlestirilmeden önce parçalari bir arada tutmak için tutturucu kullanilmaktadir. Montaj gerçeklestirilmeden önce üç boyutlu tarama yapilip model olusturulmasi için tutturucular vasitasiyla parçalar ile delme plakasi bir arada tutulmaktadir. Böylece istenilen hizalama korunurken parçalarin bozulmasi önlenmektedir. Tutturucular tercihen pim ve somun olmaktadir. 5477ITR Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, kullanici tarafindan üst üste yerlestirilen parçalar ve delme plakasini birlikte geçici olarak baglayan tutturucular içermektedir. Parçalar ve delme plakasi birlikte fotogrametri cihazi ile taratilmaktadir. Taratilan parçalar ve delme plakasi üst üste çakistirilmaktadir. Çakistirma sonrasinda nokta bulutu (point cloud) olusturulmaktadir. Nokta bulutu ile tek bir bilgisayar destekli tasarim (CAD) modeli olan dijital ikiz olusturulmaktadir. Delme plakasina temas eden parça üzerinde delinecek delikler için model üzerinde konum ve/veya koordinatlar tespit edilmektedir. Delme plakasina temas eden parça üzerinde tespit edilen deliklerin bir diger parçada hangi koordinatlara denk gelecegi delikler belirlenen parçadan diger parçaya dik vektör atilarak tayin edilmektedir. Eger delikler radyus bölgesine veya köse bölgelere denk geliyorsa ya da olabilecek diger istenmeyen delik delme prosesi hatalari olusturabilecek kisimlara denk geliyorsa deligin belirlenen konumu degistirilmektedir. Model sayesinde hatali olabilecek delikler delinmeden önlenmekte ve konumlari degistirilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, birbirinden farkli konumlarda ve farkli sayilarda deliklere sahip olan birden fazla delme plakasi modeli alinan bir veri tabani içermektedir. Farkli delme plakalari sanal ortamda model üzerine tasinabilmektedir. Bu sayede montaj için gerekli olan delik delme prosesinin gerçeklestirilebilmesi için en uygun delik konumlari belirlenebilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, veri tabanindan delme plakasi ile parçalari eslestiren bir kontrol ünitesi içermektedir. Kontrol ünitesi deliklerin tolerans degerlerini ve baglayicilarin parçalarda hangi konumlara gelecegini belirlemektedir. Bu sayede ideal delme plakasi tespit edilmekte ve proseste bu delme plakasi kullanilmaktadir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, otomatik delme ünitesi (automatic drilling unit) ile delinen referans delikler içermektedir. Bu sayede hatasiz, verimli ve daha hizli delik delme prosesleri gerçeklesmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi, birbirlerine tutturucularla geçici baglanan parçalarin ve parçalar üzerine yerlestirilen delme plakasinin birlikte kullanici tarafindan önceden belirlenen sayida fotografinin çekilmesini saglayan bir kamera içermektedir. Fotograflar kontrol ünitesi tarafindan üç boyutlu model olusturmalari için bir yazilima aktarilmaktalardir. Olusturulan modelde fotogrametri cihazi kullanilarak montaj deliklerinin konumlari tayin edilmektedir. Bu bulusun amacina ulasmak için gerçeklestirilen delik delme sistemi ekli sekillerde gösterilmis olup, bu sekillerden; 5477ITR Sekil 1 - Delik delme sistemi perspektif görünümüdür. Sekil 2 - Bulusun uygulamasinda delik delme sistemi akis semasidir. Sekil 3 - Bulusun uygulamasinda delik delme sistemi akis semasidir. Sekillerdeki parçalar tek tek numaralandirilmis olup bu numaralarin karsiliklari asagida verilmistir. Delik delme sistemi Baglayici Delme plakasi Fotogrametri cihazi Referans delikler . Veri tabani 11. Kontrol ünitesi 12. Kamera Delik delme sistemi (1), hava araçlarinda yer alan bir gövde (2), üretici tarafindan birbirlerine monte edilecek olan, gövde (2) üzerinde birbirine temas edecek sekilde karsilikli yer alan en az iki parça (3), parçalari (3) birlestirmeye yarayan en az bir baglayici (4), parça (3) üzerine yerlestirilen, parçalari (3) birbirlerine monte edebilmek için açilacak olan deliklerin kiIavuzIanmasini saglayan en az bir delme plakasi (5), parçalarin (3) üç boyutlu dijital ortamda taratiImasini saglayan bir fotogrametri cihazi (6) içermektedir. (Sekil 1) Bulus konusu delik delme sistemi (1), kullanici tarafindan parçalarin (3) üzerine çikariIabiIir sekilde tutturuIan delme plakasi (5), delme plakasi (5) ile parçalarin (3) birlikte üç boyutlu taratildigi fotogrametri cihazi (6), tarama sonucu elde edilen bu sayede montaj gerçeklestiginde parçalarda (3) açilacak deliklerin konumlarinin tespit edilmesine olanak saglayan, sanal ortamda olusturulan bir model (7) içermektedir. Delik delme sistemi (1), hava araçlarinda bulunan bir gövde (2) içermektedir. Üretici tarafindan montaji gerçeklesecek en az iki parça (3) bulunmaktadir. Parçalar (3) gövde (2) üzerinde birbirine temas halinde karsilikli olarak bulunmaktadir. Parçalar (3) bagIayici (4) 5477ITR vasitasiyla birbirlerine baglanmaktadir. Parçalardan (3) birisinin üzerine en az bir delme plakasi (5) yerlestirilmektedir. Delme plakasi (5) parçalarin (3) birbirlerine monte edilebilmesi için açilacak olan deliklerin belirlenmesi için kullanilmaktadir. Parçalar (3) üç boyutlu dijital ortamda bir fotogrametri cihazi (6) vasitasiyla taratilmaktadir. Bulus konusu delik delme sistemi (1), kullanici tarafindan parçalarin (3) üzerine çikarilabilir sekilde tutturulan delme plakasi (5) içermektedir. Delme plakasi (5) ve parçalar (3) fotogrametri cihazinda (6) üç boyutlu taratilmaktadir. Tarama sonucunda sanal ortamda üç boyutlu bir model (7) olusturulmaktadir. Model (7) ile montaj gerçeklestiginde parçalarda (3) açilacak deliklerin hangi konumlarda olacagi saptanmaktadir. Böylece olasi istenmeyen ve/veya hatali delikler henüz delinmeden konumlari degistirilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), delme plakasi (5) yerlestirilecek konumun belirlenmesi için parçalar (3) üzerinde yer alan birden fazla referans delikler (8), referans delikler (8) ile hizalanarak yerlestirilen delme plakasi (5) içermektedir. Referans delikler (8) parçalardan (3) biri üzerinde belirli olmakta ve bu parça (3) üzerine yerlestirilecek olan delme plakasinin (5) konumunu belirlemek için kullanilmaktadir. Delme plakasi (5) referans delikler (8) ile hizalanarak parça (3) üzerine yerlestirilmektedir. (Sekil 1) Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), delme plakasi (5) üzerinde yer alan en az bir delige sanal ortamda baglayici (4) yerlestirerek baglayicinin parçalar (4) üzerindeki konumunu ve dogrultusunu gösteren model (7) içermektedir. Sanal ortamda baglayicilarin (4) deliklere yerlestirildiginde konum, koordinat ve dogrultu olarak nerelerde olacagini gösteren model (7) içermektedir. Delme plakasi (5) üzerinde bulunan deliklere modelde (7) baglayicilar (4) yerlestirilmektedir. Parçalarda (3) baglayicilarin (4) nerelere denk gelecegi belirlenmektedir. Böylece montajda hatali delik delinmesi engellenmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), parçalar (3) ile delme plakasinin (5) çikarilabilir sekilde tutturulmasini saglayan en az bir tutturucu (9) içermektedir. Parçalari (3) birbirlerine geçici olarak tutturmak için tutturucu (9) kullanilmaktadir. Montaj gerçeklestirilmeden önce üç boyutlu tarama yapilip model (7) olusturulmaktadir. Tutturucular (9) vasitasiyla parçalar (3) ve delme plakasi (5) bir arada tutulmaktadir. Böylece hizalama saglanmaktadir. Tutturucular (9) tercihen pim ve somun olmaktadir Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), - Kullanici tarafindan üst üste yerlestirilen parçalarin (3) ve parçalar (3) üzerine tutturulan delme plakasinin (5) tutturucu (9) ile geçici tutturulmasi (101), 5477ITR - Tutturulan parçalar (3) ve delme plakasinin (5) fotogrametri cihazi (6) vasitasiyla birlikte taratilmasi (102), - Taratilan parçalarin (3) ve delme plakasinin (5) üst üste çakistirilmasi ile nokta bulutu olusturulmasi ve tek bir bilgisayar destekli tasarim (CAD) modeli (7) olusturulmasi, - Delinecek deliklerin konumlarinin olusturulan modelde delme plakasi (5) ile temas eden parça (3) üzerinde tespit edilmesi (103), - Delme plakasina (5) temas eden parça (3) üzerinde tespit edilen deliklerin bir diger parçada (3) hangi koordinatlara denk geleceginin dik vektör atilarak belirlenmesi (104), - Hatali olabilecek delik konumlarinin degistirilmesine (105) olanak saglayan fotogrametri cihazi (6) içermektedir. (Sekil 2) Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), birbirinden farkli delik kombinasyonlarina sahip olan birden fazla delme plakasi (5) modeli (7) alinan bir veri tabani (10) içermektedir. Birbirinden farkli delik dagilimina sahip olan birden fazla delme plakasi (5) modeli (7) alinan bir veri tabani (10) bulunmaktadir. Dijital ortamda model (7) üzerine farkli delme plakalari (5) yerlestirilebilmektedir. Böylece montaj için gerekli olan delik delme prosesinin gerçeklestirilebilmesi için ideal delik konumlari belirlenebilmektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), veri tabanindan (10) delme plakasi (5) ile parçalari (3) eslestiren, delik delme tolerans degerlerini belirleyen ve baglayicilarin (4) parçalarda (3) denk gelecegi konumlari belirleyen bu sayede ideal delme plakasini (5) tespit eden bir kontrol ünitesi (11) içermektedir. Kontrol ünitesi (11) deliklerin tolerans degerlerini ve baglayicilarin (4) parçalarda (3) hangi konumlara gelecegini belirlemektedir. Bu sayede ideal delme plakasi tespit edilmekte ve proseste bu delme plakasi kullanilmaktadir. (Sekil 1) Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), otomatik delme ünitesi ile delinen referans delikler (8) içermektedir. Bulusun bir uygulamasinda, delik delme sistemi (1), - Birbirlerine tutturucularla (9) geçici tutturulan parçalarin (3) ve delme plakasinin (5) kullanici tarafindan önceden belirlenen sayida fotografini çeken bir kamera (12) vasitasiyla fotograflarinin çekilmesi (201 ), - Kontrol ünitesinin (11) sahip oldugu bir yazilim araciligiyla fotograflari kullanarak üç boyutlu model (7) olusturmasi (202), 5477ITR - Olusturulan modelde (7) fotogrametri cihazi (6) vasitasiyla montaj deliklerinin konumlarinin belirlenmesine (203) olanak saglayan kontrol ünitesi (11) içermektedir. TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR