Przedmiotem wynalazku jest forma do odlewania elementów z gipsu. Elementy z gipsu formuje sie zazwyczaj przy uzyciu form dzielonych lub posiadajacych ruchome czesci, zapobiegajace tarciu o scianki formy podczas wyjmowania z formy wytworzonego elementu. Formy te sa niewygodne, poniewaz nie mozna uzyskac dostatecznie precyzyjnego polaczenia czesci ruchomych formy, co powoduje odchylenia w wymiarach produktu koncowego. Niedokladnosc ta wynika zwlaszcza z luzów mechanicznych miedzy poszczególnymi czesciami ruchomymi formy oraz z ewentualnego przedostawania sie miedzy tymi czesciami, czastek gipsu utrudniajacych dokladne zamkniecie formy. Znane sa równiez formy stosowane szczególnie do formowania elementów pryzmatycznydi, które posiadaja stale sciany boczne, czesci zdejmowalne, na przyklad pokrywy, oraz czesci slizgowo-przesuwne stosowane jako scianki dolne. Wytworzony element mozna wyjac z formy, po odsunieciu górnej czesci formy, przez przesuniecie wewnatrz, na przyklad za pomoca dzwigników hydraulicznych, jej dna w taki sposób, aby przez wyciskanie przesunac gips do górnej czesci formy i na zewnatrz jej. Przy tych czynnosciach wymagajacych uzycia znacznych sil, nalezy stosowac forme o wewnetrznych scianach dokladnie plaski di, gladkich i wykazujacych znaczna twardosc powierzchniowa, aby zapobiec uszkodzeniu powierzchni elementu z gipsu, czy tez uszkodzeniu powierzchni formy. Sposób ten, wymagajacy uzycia form wykonanych bardzo precyzyjnie jest niezwykle kosztowny. Znany jest równiez fakt, ze w dotychczas stosowanych metodach po wyjeciu z formy plytki gipsowe, nalezy przetransportowac do stanowiska magazynowania, suszenia lub parowania. Transport ten jest szczególnie klopotliwy z uwagi na fakt, ze z chwila wyjecia z formy proces wiazania gipsu nie jest jeszcze zakonczony i plytki z formy wykazuja bardzo niska wytrzymalosc mechaniczna. Plytki z gipsu ulegaja wiec bardzo czesto uszkodzeniu podczas tego transportu. Niedogodnosc ta jest szczególnie uwielokrotniona w przypadku zastosowania gipsów niejednorodnych, których czas wiazania znacznie sie zmienia w poszczególnych plytkach.2 100 085 . W takim samym czasie trwania procesu formowania zdarza sie czesto, ze plytki wytworzone w jednej i tej samej partii wlewanego gipsu nie wszystkie nadaja sie do transportu. Zadaniem wynalazku jest usuniecie tych niedogodnosci przez opracowanie formy, rózniacej sie zasadniczo od form dzielonych lub zawierajacych czesci ruchome tym, ze chociaz zawiera czesci, które przemieszczaja sie wzgledem siebie, w celu umozliwienia swobodnego wyjecia wytworzonego elementu z gipsu, to w zadnym momencie uzytkowania formy, nie powstaje jakakolwiek szczelina, umozliwiajaca przedostanie sie czasteczek gipsu, które moglyby utrudniac zamykanie formy lub wplynac niekorzystnie na dokladnosc formy. Wedlug wynalazku forma do odlewania elementów z gipsu, zawierajaca dwie równolegle sciany pomiedzy którymi z dwóch przeciwleglych konców formy umieszczone sa elementy profilowe scisle przylegajace do scian równoleglych, charakteryzuje sie tym, ze profilowe elementy formy wykonane z niescisliwego materialu oparte sa powierzchnia zewnetrzna na ograniczniku. Profilowe elementy formy stanowi powloka z niescisliwego materialu elastycznego. W jednym z profilowanych elementów formy umieszczony jest usztywniajacy element, Niniejszy wynalazek nadaje sie do automatyzacji procesów produkcyjnych, umozliwia uzyskanie bardzo wysokiego tempa formowania nawet przy zastosowaniu niejednorodnych gipsów, zwlaszcza fosforowych zapraw wiazacych (TZ dbeit). Wynalazek ten pozwala takze na wyeliminowanie Stosowania wszelkich srodków do chwytania jak szczypce lub inne i umozliwia wyjmowanie z form plytek o bardzo malej wytrzymalosci mechanicznej. Przedmiot wynalazku jest przedstawiony w przykladzie wykonania na rysunkach, na których.fig. 1 i 2 przedstawiaja w przekroju poziomym forme przeznaczona do odlewania kwadratowych plytek z gipsu, odpowiednio w polozeniu wyjmowania z formy oraz w polozeniu formowania, fig. 3 — uklad form takich jak przedstawiono na fig. 1 i 2 w przekroju pionowym i poprzecznym, fig. 4 — w przekroju pionowym forme podczas operacji wyjmowania odlewu z formy, a fig. 5 — w przekroju poziomym te sama forme w tej samej fazie odlewania, w innym przykladzie wykonania. Forma 1 przedstawiona na fig. 1 ma dwie pionowe i równolegle sciany 2 wykonane z materialu o srednim stopniu twardosci odpowiednio wykonczonego powierzchniowo oraz dwa niescisliwe, odksztalcalne elementy 3 z materialu elastycznego, majace dwie pryzmatjrczne formujace powierzchnie 4 usytuowane naprzeciw siebie. * Odksztalcalne elementy 3 moga byc wykonane z elastomeru, na przyklad z neopranu lub z silikonu lub z innego materialu o analogicznych wlasnosciach mechanicznych. Elastomer ten ma te wlasciwosc, ze moze byc docisniety w okreslonym kierunku (strzalka 5) pod wplywem dzialania sily przylaczonej w tym kierunku, Z uwagi na fakt, ze elastomer ten jest niesciskalny, jego objetosc pozostaje stala, a ubytkom wynikajacym z docisku w kierunku strzalki 5 towarzyszy wzrost kierunkowy zgodnie ze strzalka 6. W wynalazku wykorzystano te wlasciwosc elastomeru, aby umozliwic wyjmowanie z formy elementów gipsowych, gdyz elastomer jest poddawany cisnieniu podczas wlewania gipsu, a nastepnie uwolniony od wszelkiego naprezenia mechanicznego podczas wyjmowania z formy. Forma 1 przedstawiona jest na fig. 2 w polozeniu formowania, a obie wewnetrzne powierzchnie scianek 2 wykonane z materialu o srednim stopniu twardosci na które przylozone sa sily docisku elastomeru utrzymywane sa w rozwarciu na grubosc gipsowej plytki 7 za posrednictwem dwóch elementów metalowych 8 umieszczonych' xmiedzy tymi sciankami. Odksztalcalne elementy 3 z materialu elastycznego wcisniete miedzy sciany 2 formy 1 maja ksztaltujace powierzchnie 4 umozliwiajace uzyskanie, w takim stanie odksztalcenia, bocznych wypuklosci gipsowej plytki 7. Wyjmowanie gipsowej plytki z formy odbywa sie przez wyeliminowanie bocznych sil docisku na sciany 2 a tym samym na odksztalcalne elementy 3. Wyeliminowanie docisku powoduje jednoczesnie odchylenie scian 2, a w wyniku cofniecia sie elementu 3 z elastomeru, odchylenia powierzchni 4 wyznaczajacych grubosc plytki 7 (figi). Plytka 7 moze byc wówczas, usunieta bez wysilku, bez tarcia w góre lub w dól, bez potrzeby stosowania pochylych scianek formy oraz bez tworzenia szczelin, umozliwiajacych przedostanie sie czastek gipsu mogacych wplynac niekorzystnie na nastepne opencje formowania. Figura 3 przedstawia uklad form 1 zamontowanych równolegle, w których sciany 2 wewnetrzne ukladu sa * wspólne dla dwóch sasiednich form. Formowanie górnych czesci plytek 7 dokonane jest za pomoca formujacych elementów 9 zamontowanych na brzegach bocznych scian 2 pozostawiajac otwory 10 do wlewania, przy czym powierzchnia plytek'Odpowiadajaca tym otworom 10 moze byc uzyskana przez wyskrobanie. Formowanie dolnych czesci plytek 7 uzyskuje sie za pomoca dna 11 zaopatrzonego w wypuklosci 12 dla kazdej z form 1, na dnie 11 oparte sa sciany 2, przy czym dno to jest polaczone ze stala podstawa lub jest ulozone na ziemi. Natomiast docisk elementów 3 moze byc .uzyskany przez wywieranie na obie scianki zewnetrzne ukladu form cisnienia powodujacego odksztalcenie tych elementów 3. Taki uklad form 1 pozwala na dogodny, dalszy transport gipsowych plytek 7 bezposrednio po wyjeciu z formy.100 085 3 Stosujac wynalazek mozna korzystnie dokonac transportu ukladu samych form, w których plyty sa czesciowo utrzymywane, przy czym wyjmowanie z form dolnych powierzchni plytek nastepuje podczas podnoszenia ukladu form w pierwszej fazie trasportu, gdyz dno 11 jest stale. Po doprowadzeniu ukladu form 1 do stanowiska wyjsciowego nastepuje zakonczenie procesu wyjmowania z form przez wyeliminowanie sil utrzymujacych w docisku elementy 3 i przez podnoszenie form, które sa wówczas odlaczone od plytek 7 przed ponownym doprowadzeniem form do strefy formowania. Podczas tej operacji, wyjmowanie plytek odbywa sie w dolnej czesci formy, która pozostaje otwarta, przy braku dna 11. Wynalazek nie jest ograniczony do stosowania elementów 3 z elastomeru lub z materialu odksztalcalnego niesciskalnego i elastycznego. Elementy 3 mozna równiez zastapic innymi urzadzeniami umozliwiajacymi uzyskanie tych samych wyników. Przykladowo elementy te moga zawierac zamknieta powloke z materialu elastycznego, tworzaca odpowiednia powierzchnie formowania i wypelniona plynem niesciskalnym lub twardymi kulkami o malych rozmiarach. Wynalazek przewiduje równiez zastosowanie elementu 3, w którym obie czynnosci odchylania (odchylanie wlasnych powierzchni formujacych oraz odchylanie obu scian 2) sa niezalezne. Taki element 3 moze byc wówczas wykonany za pomoca dwóch zamknietych powlok polaczonych kazda z urzadzeniem hydraulicznym lub pneumatycznym, przy czym jedna z tych powlok zaopatrzona jest w powierzchnie formujaca, a druga sluzy tylko do uzyskania odchylenia scian 2. Dzialanie urzadzenia hydraulicznego lub pneumatycznego jest nastepujace. Podczas formowania, powloka zawierajaca powierzchnie formujaca jest poddawana cisnieniu podczas gdy druga powloka nie jest pod cisnieniem, podczas wyjmowania z formy, druga powloka jest poddawana cisnieniu podczas gdy pierwsza nie jest pod cisnieniem. Sposób ten umozliwia uzyskanie bardziej znacznych odchylen powierzchni formujacych niz poprzednio. Element 3 moze równiez stanowic urzadzenie mechaniczne umozliwiajace jednoczesne odchylenie formujacych powierzchni 4 i scian 2 pod wplywem dzialania cisnienia, na przyklad dzwignika hydraulicznego lubpneumatycznego. < Zdarza sie jednak, ze podczas wyjmowania z formy zwlaszcza z uwagi na istnienie warstwy wody miedzy plaskimi powierzchniami formy i,elementu formowanego, element ten oddziela sie od formy tylko z jednej strony i pozostaje przylepiony do sciany formy z drugiej strony. Odlaczenie formowanego elementu od tej sciany formy bez uszkodzenia gipsu jest tym bardziej utrudnione, ze element elastyczny, którego wystep jest wprowadzony do rowka przez niego utworzonego wywiera wówczas asymetryczne cisnienie na oba brzegi tej czesci wkleslej o malej grubosci, powodujac w ten sposób powstawanie pekniec i zalaman wystepujacych na niektórych plytkach. Winnym przykladzie wykonania zgodnym z wynalazkiem, scianki formy polaczone za pomoca dwóch elementów odksztalcalnych sa utworzone w postaci plyt, które sie staja plaskie pod wplywem dzialania cisnienia wywieranego na te scianki, umozliwiajac w ten sposób formie przyjecie jej polozenia formowania, oraz przyjmuja ksztalt nie plaski wówczas, gdy forma nie jest juz poddawana dzialaniu cisnienia, podczas wyjmowania elementu gipsowego z formy. W tym wykonaniu korzystnie stosuje sie drugi srodek wspólpracujacy z pierwszym i zapobiegajacy uszkodzeniu powierzchni bocznych, uformowanego elementu gipsowego, zaopatrzonych w wyzlobienie srodkowe, utworzone przez elementy odksztalcalne, wówczas gdy wywieranejest cisnienie asymetryczne podczas rozprezania tych elementów odksztalcalnych, w trakcie wyjmowania z formy, na brzegach elementów formowanego o zmniejszonej grubosci w wyzlobieniach scian bocznych. Do elementu odksztalcalnego, albo utworzenia scian bocznych z wyzlobieniem srodkowym, dodaje sie korzystnie element sztywny, nie elastyczny, którego czesc znajdujaca sie miedzy elementami odksztalcalnymi ma przekrój zadanego wyzlobienia. • ¦ Ten przyklad wykonania wynalazku zostal przedstawiony na fig. 4, gdzie na poziomej czesci dennej 11 ewentualnie zamocowanej na wsporniku lub polozonej na gruncie w warsztacie i wyposazonej w wypuklosci 12 oparte sa podczas formowania dwie scianki pionowe 2', przedstawione na rysunku w stanie ich ^równowazenia bez nacisków zewnetrznych, podczas wyjmowania z formy. Elementy metalowe 9 przylozone do górnego brzegu scian T zapewniaja odpowiedni ksztalt naroza, przy czym miedzy tymi elementami przewidziany jest otwór wlewowy 10 w celu umozliwienia wlewania cieklego gipsu rozprowadzanego w przestrzeni 7. Widoczna jest równiez forma sasiadujaca. W przykladzie wykonania wynalazku przedstawionym na fig. 5 forma ma scianki 2", elementy odksztalcalne 3 i 3', z których element 3 zawiera wyzlobienie a element 3' ma wprowadzone usztywnienia 13, na przyklad z metalu polerowanego, którego ksztalt.zewnetrzny odpowiada ksztaltowi wglebienia utworzonego w plycie. Metalowe plytki 8 sluza jako ogranicznik dla elementów 3 i 3' i utrzymuja, podczas formowania, odstep miedzy scianami 2".4 100 085 Przedstawione na rysunku pojedyncze formy moga oczywiscie byc polaczone szeregowo jak wyzej opisano, przy czym kazda scianka, z wyjatkiem scianek znajdujacych sie na skrajnych koncach ukladów jest wspólna dla dwóch sasiednich form. Taki uklad lub czesc wykonan wyzej opisanych mozna wlaczyc w forme zgodnie z niniejszym wynalazkiem. W celu wykonania formowania gipsu, formy umieszcza sie na czesci dennej 11 i na co najmniej jedna sciane wywiera sie dostateczny nacisk aby doprowadzic sciany 2, pierwotnie wygiete do prawic doskonalej plaskosci, przy czym rozstep oraz polozenie tych scian jest utrzymany przez, dno oraz przez elementy 9 i 11. Cisnienie to moze byc wywierane w sposób w przyblizeniu jednorodny za posrednictwem srodków hydraulicznych lub pneumatycznych dzialajacych na plaska sztywna plyte, nie przedstawiona na rysunku, o powierzchni w przyblizeniu równej powierzchni scian 2. Scianki przedstawione na rysunku sa wygiete. Strzalka ugiecia odpowiadajaca najwiekszej odleglosci miedzy punktem wkleslosci wygiecia a polozeniem tego samego punktu, po uzyskaniu plaskosci, jest rzedu 1/1000 rozmiarów, dluzszych boków powierzchni plaskich formowanego elementu, czyli plytek i ma wymiar od 3/10 do 8/10 mm. Sciany te mozna wyprostowac przez umieszczenie na ramie zelaznej dwóch plyt blaszanych majacych co najmniej jedna gladka powierzchnie i oddzielonych od siebie przez wypelnienie o stalej grubosci. Co najmniej dwa z boków plyty przeciwleglych wzgledem ramy sa wygiete. Prostujac sie pod wplywem cisnienia, plyty te dociskaja elementy odksztalcalne i powoduja ich ustapienie w jednym mozliwym bez przeszkód kierunku, to znaczy do wewnatrz formy. Nastepnie wlewa sie gips i po osiagnieciu odpowiedniego stopnia wiazania niezbednego do zapewnienia, nieodksztalcalnosci plytki pod wplywem wlasnego ciezaru, forme lub uklad form przenosi sie na przyklad do strefy suszenia, po czym przerwane zostaje cisnienie i elementy odksztalcalne przyjmuja swój pierwotny ksztalt, odchylaja w ten sposób sciany, które jednoczesnie stajac sie wklesle umozliwiaja dostep powietrza miedzy scianami a gipsem. Sztywny element 3 przesuwa sie zgodnie z tym ogólnym kierunkiem cofniecia, ruchem wedlug plaszczyzny osiowej utworzonego wglebienia, nie wywierajac cisnienia asymetrycznego na zaden brzeg tego wglebienia, nawet w przypadku gdy jedna ze scianek pionowych przyjmuje wczesniej swoje polozenie zrównowazenia lub w przypadku gdy nastapi lokalne przyleganie gipsu do sciany. Grubosc scian wybrana jest korzy5tnie tak, ze po wyladowaniu plytek, co nastepuje bez trudnosci przez zwykle pionowe przemieszczenie formy, miedzy plytkami pozostaje odstep niezbedny do zapewnienia ich wysuszenia za pomoca przeplywu powietrza doprowadzanego przez wentylator. Odstep ten wynosi na przyklad —30 mm dla plytek o grubosci 30 mm. PL PL PL PL PL PL PL