Przedmiotem wynalazku jest srodek do sporza¬ dzania wodnych kapieli hartowniczych o posred¬ nich zdolnosciach chlodzacych miedzy zdolnoscia chlodzaca wody i zdolnosciami chlodzacymi olejów mineralnych, zawierajacy polialkohol winylowy.Kapiele hartownicze sporzadzone ze srodka beda¬ cego przedmiotem wynalazku przeznaczone sa do hartowania natryskowego lub zanurzeniowego stali weglowych lub stopowych, a takze do har¬ towania detali naweglanych lub wegloazotowanych.Kapiele hartownicze ze srodka wedlug wynalazku moga tez byc zastosowane do obróbki cieplnej czesci zeliwnych, miedzianych, aluminiowych,* ze stopów aluminium lub z brazów.Przez zdolnosc chlodzaca kapieli hartowniczej w niniejszym zgloszeniu rozumie sie czas schladza¬ nia zanurzonego w tej kapieli konkretnego przed¬ miotu stalowego nagrzanego do temperatury 820°C i ochladzanego do temperatury 100°C. Powyzej zdefiniowana zdolnosc chlodzaca jest srednia zdol¬ noscia chlodzaca w zakresie temperatur 820—100°C Z punktu widzenia obróbki cieplnej oprócz takiego scharakteryzowania kapieli hartowniczych wazna jest ich inna charakterystyka znana pod nazwa maksymalnej zdolnosci chlodzacej. Przez maksymal¬ na zdolnosc chlodzaca kapieli hartowniczej rozumie sie maksymalna szybkosc chlodzenia rozumiana jako pochodna zmian temperatury ochladzanego przed¬ miotu po czasie w którym te zmiany zachodza.Z punktu widzenia obróbki cieplnej wazne jest 2 aby maksymalna zdolnosc chlodzaca kapieli byla osiagana -w przedziale temperatur w którym fazy aktualnie wystepujace w nagrzanym metalu sa najmniej stabilne. Inaczej mówiac, chodzi o to 5 aby kapiel hartownicza zapewniala mozliwie naj¬ krótszy czas, w którym temperatura hartowanego metalu zawarta jest w przedziale w którym ak^ tualnie wystepujace w'nagrzanym metalu fazy sa najmniej stabilne. Powyzsze omówienie pojec io „zdolnosc chlodzaca" i „maksymalna zdolnosc chlo¬ dzaca" jest ojparte na pracy G, Becka „Definition et mesure du pouvoir refroidissant, des liauides de trempe, moyens pour contróle" opublikowanej przez Commission des Etudes Metallurgiaues w 15 Nancy w 1972 r.Znane dotychczas srodki do sporzadzania wod¬ nych kapieli hartowniczych zawierajace polialko¬ hol winylowy zawieraja oprócz niego, wedlug G.R. Furmana — „Quenching" Lubrication 57 nr 2 20 i 3 (1971), gliceryne lub jeden z alkonodioli na przyklad glikol etylenowy lub mieszanine alkono¬ dioli o dowolnych stosunkach miedzy skladnikami lub mieszanine gliceryny i jednego lub kilku al¬ konodioli. Ciezar czasteczkowy stosowanych oprócz 25 polialkoholu winylowego zwiazków chemicznych byl mniejszy od 200.Wedlug polskiego opisu patentowego nr 86772 srodki te sa roztworami wodnymi, polialkoholu winylowego i gliceryny zawierajacymi 1—17°/o wa- 30 gowych polialkoholu winylowego i 0,5—60*/o wa- 107 517/* gowych gliceryny co oznacza, ze na 1 czesc wago¬ wa polialkoholu winylowego przypada 0,16^34 czesci wagowych gliceryny. Stezenie kapieli har¬ towniczych sporzadzonych z takich srodków za¬ warte jest w granicach 2—20% zaleznie od zawar¬ tosci polialkoholu winylowego w wyjsciowym srodku. Stezenie zwiazków zawierajacych grupe — OH w kapielach hartowniczych sporzadzonych z dptychczas znanych srodków nie przekracza 5% wagowych. W tym stezeniu .substancje te nie wply¬ waja na "zdolnosci chlodzace kapieli; wykazal to Ch. Dumont w pracy doktorskiej „Etude du pouvoir refroidissant des liauides de trempe va- porisables" wykonanej w Universite de Nancy.Substancje te zapobiegaja jedynie powstawaniu na haftowanym przedmiocie trudriozmywalnej war¬ stwy zweglonej oraz wytracaniu sie polialkoholu winylowego badz ze srodka badz z kapieli har¬ towniczej. Zdolnosc chlodzaca kapieli sporzadzo¬ nych z tych srodków zalezy od jego stezenia w kapieli o ile temperatura kapieli jest stala. Im bardziej kapiele sa rozcienczone tym bardziej ich "zdolnosc chlodzaca jest zblizona do zdolnosci chlo¬ dzacej wody, a im bardziej kapiele' sa stezone tym bardziej ich zdolnosc chlodzaca jest zblizona do zdolnosci chlodzacej olejów mineralnych.Celem wynalazku jest dobranie takich skladni-* ków srodka oprócz polialkoholu winylowego, któ¬ re nie tylko beda zapobiegac wytracaniu sie jego z roztworu, ale takze beda stymulowac zdolnosc chlodzaca wody w tym samym 'kierunku co po¬ lialkohol "winylowy, to znaczy beda zmniejszac, zdolnosc chlodzaca wody. Inaczej mówiac celem wynalazku jest dobranie takich skladników srod¬ ka, które 'beda powodowac to, ze rozcienczenie roztworów wodnych srodka nie wplynie na' zmia¬ ne zdolnosci chlodzacych. Jeszcze inaczej mówiac, chodzi o pobranie synergicznej w stosunku do zdolnosci chlodzacej mieszaniny skladników srodka do sporzadzania kapieli.Srodek wedlug^ wynalazku sklada sie z polial¬ koholu winylowego inhibitora korozji, srodka grzy- bo- i bakteriobójczego, srodka antypianowego i srodka zapachowego a takze innycti*"nie stosowa¬ nych do tego typu srodków komponentów. Sro¬ dek wedlug wynalazku zawiera na 1 czesc wago¬ wa polialkoholu winylowego: 0,25-^2000 czesci wa¬ gowych polimerów tlenku etylenu lub pochodnych tlenku etylenu o ciezarze czasteczkowym zawartym w granicach 300-1-6000, 0-M,5 czesci wagowych karboksymetylocelulozy, 0-^100,5 czesci wagowych anionowoczynnych tensydów, 0^-4002 czesci wago¬ wych alkoholi wielowodorotlenowych óraz^ 0^-5000 czesci wagowych wody.Wlasnosci wodnych roztworów polialkoholu wi¬ nylowego i polimerów tlenku etylenu lub pochod¬ nymi tlenku etylenu sa stabilizowane dodatkiem karboksymetylocelulozy. ¦ Szczególnie korzystny wplyw^ ma karboksymetyloceluloza w której sto¬ sunek ilosci grup — OCH2—COOH do ilosci grup —OH zawarty jest w granicach 0,43-M,76, a sto¬ pien polimeryzacji w przyblizeniu wynosi 270.^Zdolnosc chlodzaca mieszanin polialkoholu winy¬ lowego z polimerami tlenku etylenu lub pochod¬ nymi tlenku etylenu, a takze mieszanin polialko- 517, 4 holu winylowego z tymi polimerami i karboksy¬ metyloceluloza zbliza sie do zdolnosci chlodzacej oleju po dodaniu anionowo czynnych tensydów, najkorzystniej gdy sa to sole sodowe kwasnych 5 estrów kwasu siarkowego i alkoholi tluszczowych.Szybkosc rozpuszczania w wodzie srodków zlozo¬ nych z polialkoholu winylowego i polimerów tlen¬ ku etylenu . lub jego pochodnych lub z polialko¬ holu winylowego, tych polimerów i karboksyme- 10 tylocelulozy lub z polialkoholu winylowego, poli¬ merów tlenku etylenu lub jego pochodnych i anio¬ nowo czynnych tensydów lub z polialkoholu wi¬ nylowego tych polimerów, karboksymeloellulozy i anionowoczynnych tensydów wzrasta gdy doda 15 sie nasyconych alkoholi wielowodorotlenowych, którychi czasteczka zawiera nie mniej niz cztery grupy, wodorotlenowe. Najkorzystniej gdy jest to mannit, sorbit lub pentaerytryt lub ich miesza¬ niny. Najkorzystniejszymi mieszaninami sa mie- 20 szaniny 1 : 1 pentaerytrytu i sorbitu lub miesza¬ niny 1 : 1 pentaerytrytu i mannitu. Dodatek tych alkoholi hamuje odparowanie wody z kapieli, co przyczynia sie do stabilizacji ich wlasciwosci.Dzialanie to jest szczególnie widoczne w srodku, 25 który zawiera aminowoczynny tensyd lub karbo- ksymetyloceluloze. Srodek wedlug wynalazku moze zawierac wode; jest to szczególnie wskazane gdy mieszanina komponentów srodka ze wzgledu na ciezar czasteczkowy uzytego lub uzytych polime- 30 rów ma konsystencje pasty. Dodatek odpowiedniej ilosci wody przeprowadza paste w ciecz, ulatwia to obchodzenie sie ze srodkiem, przy sporzadzaniu z niego kapieli hartowniczych. Srodki wedlug wy- ^nalazku zawierajace polimer tlenku etylenu lub 35 jego pochodnych o ciezarze czasteczkowym do 600 sa cieczami, natomiast zawierajace taki poli¬ mer o ciezarze czasteczkowym wiekszym od 1500 sa cialami stalymi, o ile nie zawieraja wody. Je¬ zeli uzyty do wytworzenia srodka polimer ma cie- 40 -zar czasteczkowy zawarty w granicach 601—1499 to srodek jest pasta. Srodek wedlug wynalazku mozna otrzymac przez zmieszanie, srodków zawie¬ rajacych polialkohol winylowy ze srodkiem za¬ wierajacym jeden z polimerów tlenku etylenu lub 45 jego pochodnych. Na przyklad zmieszanie znanego srodka z polskiego opisu patentowego nr 86722 zawierajacego 15% polialkoholu winylowego z preparatem znanym z polskiego opisu -patentowe¬ go nr 92610 zawierajacego 45% polimeru tlenku 50 etylenu w stosunku 1:1 daje preparat w którym na 1 czesc wagowa polialkoholu winylowego przy¬ pada 3 czesci wagowe polimeru tlenku etylenu.Ze srodka wedlug wynalazku sporzadza sie ka¬ piele hartownicze, przez jego rozpuszczenie woda. 55 Sporzadzone kapiele maj4 stezenie 1-—50% wago¬ wych najkorzystniej 3—10% wagowych, zaleznie od rodzaju skladników srodka i ich zawartosci a takze od skladu i wlasnosci chlodzonego mate¬ rialu jak równiez od wymiarów i ksztaltów "chlo- 0° dzonego detalu.Stezenie kapieli sporzadzonych ze srodków za¬ wierajacych wode oblicza sie w stosunku do masy bezwodnej. Ze. srodka wedlug wynalazku otrzy¬ muje sie kapiele hartownicze w ten sposób, ze 15 w wannie, w której ma byc sporzadzona kapiel,5 107 517 6 ogrzewa sie do temperatury 60—80°C polowe po¬ trzebnej do jej sporzadzenia wody i dodaje sie odpowiednia ilosc srodka w 5—10 równych por¬ cjach. Po stopieniu sie dodanej porcji srodka za¬ wartosc wanny miesza sie przez 5—10 • minut, podgrzewa do pierwotnej temperatury i dodaje no¬ wa porcje srodka. Po wymieszaniu zawartosci wanny po dodaniu ostatniej porcji srodka, roz¬ tworu nie podgrzewa sie tylko dodaje sie w 2—5 porcjach pozostala ilosc wody o temperaturze po¬ kojowej. W wyniku tego temperatura kapieli ob¬ niza sie do 25—40°C. Jezeli wanna w której przy¬ gotowuje sie kapiel nie zawiera elementów .grzej¬ nych, to wówczas wypelnia sie ja 1/5 potrzebnej v ilosci wody ogrzanej do temperatury 60—80°C i dodaje 1/5—1/10 ilosci srodka. Po stopieniu i wy¬ mieszaniu zawartosci wanny dodaje sie do niej 1/10 potrzebnej wody ogrzanej do temperatury 60—80°C. Tak postepuje sie az do dodania calko¬ witej ilosci wody. Po dodaniu ostatniej porcji srodka dodaje sie pozostala ilosc wody i w miare potrzeby kapiel ochladza sie do temperatury pracy.Kapiele po sporzadzeniu odstawia sie na 2—3 doby dla ustabilizowania ich wlasnosci chlodza¬ cych. Ustabilizowanie to mozna uzyskac równiez przez ogrzanie sporzadzonej kapieli do tempera¬ tury 105—130°C i ostudzenie jej do temperatury otoczenia przez dodanie wody która wyparowala z kapieli w czasie ogrzewania. Temperatura ka¬ pieli hartowniczych sporzadzonych ze srodka be¬ dacego przedmiotem wynalazku zawarta jest' w przedziale 10—80°C najkorzystniej 25—30°C. Zdol¬ nosc chlodzaca kapieli sporzadzonych ze srodka bedacego przedmiotem wynalazku zalezy od jej stezenia i temperatury. Im wyzsze stezenie tym mniejsza jest maksymalna zdolnosc chlodzaca i tym bardziej jest ona polozona w przedziale tem¬ peratur niskich. W ten sam sposób wplywa na maksymalna zdolnosc chlodzaca podwyzszenie temperatury kapieli. Stezenie i temperature ka¬ pieli dobiera sie w zaleznosci od ksztaltu i wy¬ miarów hartowanego detalu oraz w zaleznosci od wlasnosci materialu z którego jest wykonany.Hartowanie w kapielach sporzadzonych ze srodka wedlug wynalazku powoduje powstawanie war¬ stwy zahartowanej o jednolitej grubosci. Kapiele hartownicze, stosowane do hartowania natrysko¬ wego zawieraja dodatek srodków antypianowych ¦najkorzystniej gdy jest to olej metylosiiikonowy zageszczony krzemionka. Srodki antypianowe moz¬ na równiez dodawac do kapieli stosowanych w hartowaniu objetosciowym. Skutecznym srodkiem przeciwko pienieniu sie kapieli jest dodatek ka¬ pieli przepracowanej przez okres nie krótszy od 10 tygodni. Dodatek ten winien wynosic 1/100— •—1/50 objetosciowych kapieli.Do chwili powstania niniejszego wynalazku zna¬ ne byly dwa typy srodków do sporzadzania wod¬ nych kapieli hartowniczych: srodki zawierajace polialkohol winylowy i srodki zawierajace poli¬ mery tlenku etylenu lub tlenków jego pochod¬ nych. Celem niniejszego wynalazku bylo udosko¬ nalenie preparatów zawierajacych polialkohol wi¬ nylowy, wynikiem jest srodek zawierajacy zarów¬ no polialkohol jak i polimery- tlenku etylenu lub tlenków jego pochodnych. Z tego wzgledu niniej¬ szy wynalazek moze byc interpretowany albo jak w niniejszym zgloszeniu jako udoskonalenie srod¬ ków zawierajacych polialkohol winylowy albo jako udoskonalenie srodków zawierajacych polimery tlenku etylenu lub tlenków jego pochodnych ta¬ kich jak na przyklad srodka omówionego w eol¬ skim opisie patentowym nr 92610, w którym to preparacie anionoczynne tensydy zastapiono poli¬ alkoholem winylowym badz mieszanina polialko¬ holu winylowego i anionowoczynnych tensydów.Przedmiot wynalazku zostal przedstawiony w na¬ stepujacych przykladach wykonania.Przyklad I. Zmieszano 2 kg polialkoholu winylowego z 17,6 kg polimeru tlenku' etylenu o ciezarze czasteczkowym 6000. W srodku tym na 1 czesc wagowa polialkoholu winylowego przy¬ pada 8,8 czesci wagowych glikolu polietylenowego.Srodek uzyto do sporzadzenia 3,8% kapieli har¬ towniczej w 600 1 wannie. Wanne napelniono 250 litrami wody, ogrzano ja do 70°C. Do wody tej wrzucono fi kg srodka. Po stopieniu sie srodka dwufazowa wówczas zawartosc wanny wymieszano do uzyskania jednorodnego roztworu. Temperatura roztworu spadla ponizej 70°C. Po dogrzaniu'za¬ wartosci wanny do temperatury 70°C ponownie wrzucono do niej 4 kg srodka i powtórzono wy¬ zej opisane czynnosci. W ten sposób stopiono i rozpuszczono pozostala ilosc srodka. Po dodaniu ostatecznej porcji srodka, ujednorodniono ciecz i dodano do niej pozostale 250 1 wody o. tempe¬ raturze otoczenia i roztwór wymieszano. Wode do¬ dano porcjami 50-litrówymi, mieszajac dokladnie po dodaniu kazdej partii wody. Temperatura ka¬ pieli po dodaniu calej ilosci wody wynosila 32°C.W kapieli tej zahartowano z temperatury 820°C 30 sztuk naweglonych kól zebatych wykonanych ze stali 1SHGM wedlug polskiej normy PN72/H- -84030 o nominalnym skladzie chemicznym wyra¬ zonym w' procentach wagowych: 0,12-^0,19 wegiel, 0,80^-1,10 manganu, 0,17^-0,37 krzemu, 0,80^-1,10 wolframu, 0,15-^0,25 molibdenu, nie wiecej niz 0,30 niklu. Twardosc powierzchniowa naweglonych i zahartowanych kól wyniosla 60—62 HRC: zadne z nich nie bylo pekniete na powierzchni zadnego z nich nie zaobserwowano miekkich plam.Przyklad II. Do 1 kg polimeru tlenku pro¬ pylenu o ciezarze czasteczkowym zawartym w gra¬ nicach 300—350 dodano 10 g polialkoholu winylo¬ wego i przez mieszanie ujednorodniono otrzymany roztwór. Nastepnie wlano go do 19 kg takiego sa¬ mego polimeru i ponownie mieszano przez 15 mi¬ nut. W srodku tym na 1 czesc wagowa polialko¬ holu winylowego przypada 2000 czesci wagowych polimeru tlenku propylenu.Z otrzymanego srodka sporzadzono 40 1 50% wodnej kapieli hartowniczej. Zdolnosc chlodzaca tej kapieli byla zblizona do zdolnosci chlodzacej tzw. szybkich olejów hartowniczych. Kapiel har¬ townicza otrzymano przez rozpuszczenie 2 kg pre¬ paratu w 5 litrach wody o temperaturze 80°C, do tego roztworu dodano 2 *1 wody o temperatu¬ rze 80°C a nastepnie 3 kg srodka do. otrzymane¬ go roztworu dodawano kolejno 2 1 wody i 3 kg srodka. Po dodaniu ostatniej porcji srodka do ka- 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60107 517 8 pieli dodano dwa razy po 2,5 1 wody o tempera¬ turze pokojowej. Po schlodzeniu-otrzymanej ka¬ pieli do temperatury 30°C zahartowano w niej z temperatury 820°C 20 sztuk trzpieni o wymia¬ rach 0 25 X 100 mm wykonanych ze stali 15 HGM. 3 Twardosc powierzchniowa zahartowanych trzpieni . v, wyniosla 61—64 HRC, na zadnym z trapieni nie zauwazono miekkich plam ani siatki pekniec har¬ towniczych.Przyklad. III. Do mieszaniny 0,3 kg polial- W koholu winylowego z 2,7 kg polimeru tlenku ety¬ lenu o ciezarze czasteczkowym 2000 dodano mie¬ szanine 0,1 ^kg karboksymetylocelulozy o stopniu ^ spolimeryzowania 260 z 2,9 kg polimeru tlenku propylenu o ciezarze czasteczkowym 1500 oraz po 15 5 kg polimeru tlenku etylenu o ciezarze czastecz¬ kowym 2000 i polimeru tlenku propylenu o cie¬ zarze czasteczkowym 5000. Otrzymana mieszanine ujednorodniono. Otrzymano 16 kg srodka o skla¬ dzie w procentach wagowych: polialkohol winylo- *• wy 1,88, karboksymetyloceluloza 0,62, mieszanina polimerów tlenku etylenu i propylenu 97,5.Z tego srodka „ sporzadzono 200 1 8% kapieli hartowniczej. Zdolnosc chlodzaca tej kapieli obni¬ zyla sie w sposób zauwazalny dopiero po 4 mie- » siacach eksploatacji, podczas gdy dla kapieli bez- karbóksymetylocelulozy zmienia sie .ona' jtiz po 6—10 tygodniach eksploatacji.Przyklad IV. Zmieszano ze soba 0,16 kg polialkoholu winylowego 0,8 kg kwasu 2-amino-5 *• hydraksynaftalenosulfonowy-7-anionowoczynnego tensydu i 19 kg polimeru tlenku etylenu o ciezarze czasteczkowym 1500. Mieszanine ujednorodniono.Otrzymano 19,96 kg srodka o skladzie w % wag, polimer tlenku etylenu ' 95,2 M polialkohol winylowy 0,8 anionowoczynny tensyd . * / 4,0 { Z . tego srodka sporzadzono 500 1 14% wodnej kapieli hartowniczej w sposób analogiczny jak to zrobiono w przykladzie 1 z tym, ze po Jej zrobie- *• niu ogrzano ja, do 110°C, ostudzono do 35°C i uzupelniono woda do pierwotnej objetosci. W ka¬ pieli tej hartowano z temperatury 780°C elemen¬ ty pily tarczowej o grubosci 10 mm wykonane ze stali N8E wedlug polskiej normy PN-66/H-85020. * Elementy te mialy twardosc 60—62 HRC, podczas gdy takie same elementy hartowane w kapieli sporzadzonej bez dodatku anioriowoczynnego ten¬ sydu osiagaly twardosc powierzchniowa 61—64 HRC lecz przy tym mocno si$ paczyly. * Przyklad V. Sporzadzono mieszanine: % 1. polimer tlenku propylenu o ciezarze czasteczkowym 4000 20 kg 97,95% 2. polialkohol winylowy 0,2 kg 0,95% w 3. karboksymetyloceluloza 0,05 kg 0,22% 4. sulfonian n-dodeeylo- -benzenowy 0,18- kg t 0,88% Z tego srodka sporzadzono 4% wodna kapiel hartownicza w sposób analogiczny do opisanego eo w przykladzie 2. Fo jej 'sporzadzeniu ogrzano ja do 105°C, ostudzono i uzupelniono woda. W ka¬ pieli tej zahartowano z temperatury 780°C ele¬ menty pily tarczowej ze stali N8E uzyskujac wy¬ niki aodobne* jak w przykladzie 4. * « Przyklad VI. Sporzadzono mieszanine: 1. polimer tlenku etylenu o c. cz. 2000 100 kg 80% 2. polialkohol winylowy 0,15 kg 0,1% 3. mannit 25 kg 19,9% Z tego srodka sporzadzono 40% wodna kapiel hartownicza w sposób analogiczny do" opisanego w przykladzie 2. Sporzadzenie 325 litrów 40%- kapieili ze srodka zlozonego tylko z polimeru tlenku etylenu i polialkoholu winylowego trwalo 2,4 godzin, w przypadku sporzadzenia kapieli z wyzej podanego srodka czas ten nie byl dluzszy od 1,5 - godziny. Do sporzadzonej kapieli dodano 5 litrów kapieli o tym samym skladzie, która byla przez 2,5 miesiaca eksploatowana. Dzieki ta- mu uniknieto koniecznosci stabilizowania wstep¬ nego jej wlasnosci chlodzacych na przyklad przez x ogrzewanie do temperatury 105—130°C.Przyklad VII. Sporzadzono mieszanine: 1. polimer tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 2500 5 kg 50% 2. polialkohol winylowy 10 kg 0,1% 3. karboksymetyloceluloza 5 g 0,05% 4. pentaerytryt 2,5 kg 24,9% -5. sorbit 2,5 kg 24,92% Pentaerytryt i sorbit byly podawane w postaci mieszaniny 1 : 1. Z przyrzadzonego srodka sporza¬ dzono 5% kapiel hartownicza sposobem analogicz¬ nym do opisanego w przykladzie 2. Kapiel te; przygotowywano przez 50 minut, podczas gdy przygotowanie tej samej ilosci kapieli ^ze srodka opisanego w 3 przykladzie trwalo 3V2 godziny.Zdolnosci chlodzace tej kapieli w ^zauwazalnym stopniu zmienily sie dopiero po 6 miesiacach eks¬ ploatacji, natomiast w kapielach bez karboksyme¬ tylocelulozy wystepuja one juz po 6—10 tygod¬ niach, a w "kapielach z karboksymetyloceluloza ale bez alkoholi wielowodorowych po 4 miesia¬ cach.Przyklad VIII. Sporzadzono mieszanine: v 1. polimer tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 1500 2 kg 23% 2. polialkohol winylowy 10 g 0,15% 3. sól sodowa siarczanu alko- ' holu laurylowego (amino- woczynny tensyd) (60 g) 60 ml 0,83% 4. pentaerytryt 2 kg 33% 5. mannit 2 kg 33% Pentaerytryt i mannit zostaly dodane w postaci mieszaniny o stosunku 1:1.Z tego srodka wykonano kapiel hartownicza o stezeniu 3%. Zdolnosc chlodzaca 4ej kapieli byla taka jak zdolnosc chlodzaca 8% kapieli przygoto¬ wanej ze srodka zawierajacego wszystkie wyzej podane skladniki w tych samych proporcjach oprócz anionowoczynnego tensydu, którego w ogóle nie bjjlo. Czas przygotowywania kapieli -z wyzej podanego srodka byl okolo 2 razy krótszy od czasu przygotowywania kapieli ze srodka o skladzie przytoczonym w przykladzie 6.Przyklad IX. Sporzadzono mieszanine: 1. polimeru tlenku propylenu o ciezarze czasteczkowym 1500 80 kg 76% 2., polialkoholu winylowego 0,8 kg 0.8%107 517 9 10 S. karboksymetylocelulozy « 0,4 kg 0,4% 4. pentaerytrytu. 20 kg 19% 5. produktu kondensacji chlorku kwasu olejowego z metylotaury- na (anionowo-czynny tensyd) 4 kg 3,8% Ze srodka sporzadzono kapiel hartownicza o stezeniu 2,5%. Kapiel ta wykazywala zdolnosc chlodzenia taka jak kapiel 10% sporzadzona z analogicznego do powyzszego srodka nie zawiera¬ jaca jednak anionowoczynnego tensydu. Srodek o wyzej podanym skladzie szybko rozpuszcza sie w wodzie, co jest konsekwencja tego,'' ze zawiera pecntaerytryt. Kapiele hartownicze sporzadzone z wyzej podanego srodka wykazuja stalosc zdolnosci chlodzacej przez okres nie krótszy niz 3 mie¬ siace.Przyklad X. Sporzadzono mieszanine; 1. polimeru tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 800 20 kg 57% 2. polialkohol winylowy 20^ kg - 0,06% 3. woda 15 kg 42,94% Mieszanina polimeru pienku etylenu *o ciezarze czasteczkowym 800 i polialkoholu winylowego ma konsystencje pasty. Pasta ta ma- -tendencje do przylegania, do przedmiotów metalowych, tym sa¬ mym jest trudna w operacjach dozowania. Po dodaniu wody mieszanina uzyskala konsystencje gestego miodu, który wprawdzie przylegal do scian naczyn, ale jest,'na tyle plynna, ze daje sie latwo dozowac. Z tego srodka sporzadzono 500 1 4% w przeliczeniu na bezwodna rriase t—_ kapiel hartow¬ nicza sposobem analogicznym do opisanego w przykladzie 1. Do tej kapieli dodano 1/100 jej ob¬ jetosci kapieli sporzadzonej z takiego samego pre¬ paratu, która byla juz eksploatowana przez 6 ty¬ godni. W kapieli tej zahartowano z temperatury 820°C 30 sztuk naweglonych kól zebatych wyko¬ nanych ze stali 15 HGM podobnie jak w przy¬ kladzie 1. Wyniki hartowania byly takie 'same jak w przykladzie 1.Przyklad XI. Sporzadzono mieszanine o . skladzie: 1. polimer tlenku butylenu ciezar czasteczkowy 600 50 kg 27,4% 2. polialkohol winylowy 5 kg 2,7% 3. karboksymetyloceluloza 2,5 kg 1,4% 4. woda 125 kg 68,5% Mieszanina polimeru tlenku butylenu, polialko¬ holu winylowego i karboksymetylocelulozy w pro¬ porcjach wyzej podanych jest dosc rzadka pasta, która po wymieszaniu z podana iloscia wody przybierala konsystencje'lepkiej cieczy.Wyniki hartowania detali w kapieli 5% w prze¬ liczeniu na mase * bezwodna — przygotowanej z tego srodka nie odbiegaly od wyników hartowan w kapielach przygotowanych ze srodków opisa¬ nych w poprzednich przykladach.Przyklad XII. Przygotowano srodek o skla¬ dzie: 1. polimer tlenku propylenu 10 kg 13,2% ciezar czasteczkowy 600 2. polialkohol winylowy 40 kg 52,5% 3. sól sodowa siarczanu alkoholu oleocetylowego 1 -kg 1,3% 10 15 20 25 30 35 40 45 00 55 C5 4. woda 25 kg 33,0% Mieszanina polimeru tlenku propylenu o cieza¬ rze czasteczkowym 600, polialkoholu winylowego i soli sodowej siarczanu alkoholu oleocetylowego w podanych wyzej stosunkach -jest bardzo gesta ciecza. Dodanie do tej mieszaniny wody w poda¬ nej ilosci i dokladnym wymieszaniu uzyskana ciecz dosc lepka, ale dajaca sie dozowac Kapiele hartownicze przygotowane z tego srodka maja zdolnosc chlodzaca taka jak kapiele przygotowa¬ ne z poprzednich preparatów, a wyniki hartowan nie sa gorsze.Przyklad XIII. Sporzadzono srodek o skla¬ dzie: 1. polimer tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 800 100 kg 62,8% 2. polialkohol winylowy 2; kg 1,3% 3. karboksymetyloceluloza 2 kg 1,3% 4.' sól sodowa sulfonianu 'alkalibonzenowego 5 kg 3,2% 5. woda 50 kg 31,4% Mieszanina wyzej podanych skladników bez wo¬ dy jest pasta; po dodaniu wskazanej ilosci wody przechodzi w lepka ciecz, która daje sie dozowac metodami znanymi dla cieczy. Kapiele hartownicze sporzadzone z tego srodka nie odbiegaja swoimi wlasnosciami chlodzacymi od wlasnosci chlodza¬ cych sporzadzonych ze srodków omówionych w poprzednich przykladach.Przyklad XIV. Sporzadzono srodek o skla¬ dzie: 1. polimer tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 100 8 kg 20,2% 2. polialkohol winylowy 0,5 kg 1,3% 3. karboksymetyloceluloza 0,2 kg " 1,1% 4. mannit . 10 kg 24,6% 5. sól sodowa siarczanu alkoholu oleocetylonowego 0,4 kg 2,0% 6. woda 20 kg 50,8% Mieszanina wyzej, wymienionych skladników o- prócz wody jest pasta; po dodaniu wody staje sie lepka ciecza. Kapiele hartownicze sporzadzone z tej mieszaniny nie odbiegaly z poprzednio opisa¬ nych srodków. Stezenie kapieli oblicza sie w sto¬ sunku do substancji bezwodnej.P r z y k lad XV. Sporzadzono srodek o skla¬ dzie: 1. polimer tlenku etylenu ciezar czasteczkowy 2000 25 kg # 94,5% 2. polialkohol winylowy 0,25 kg 0,9% 3. sól sodowa siarczanu alko¬ holu oleocetylowego 0,6 kg 2,3% 4. sól sodowa sulfonianu n-dodecylobenzenowego 0,6 kg 2,3% Z tego srodka sposobem analogicznym do opisa¬ nego w przykladzie 4, sporzadzono 5% kapiel hartownicza. W,kapieli tej oziebiano detale z ze¬ liwa ciagliwego bialego ZcB40O5 wedlug polskiej normy PN-68/H-83221 wprost z temperatury wyza¬ rzania, to jest z temperatury 1050°C. Uzyskano wzrost wytrzymalosci na rozerwanie od 40 kG/mm2 do 62,5 kG/mm2, twardosci od 185 do 259 HB, umownej granicy plastycznosci Ras od 26 kG/mm8 do 35 kG/mm2. "' ¦ -/ 107 517 11 12 Zastrzezenia patentowe" 1. Srodek do sporzadzania wodnych kapieli har¬ towniczych o zdolnosciach chlodzacych posrednich miedzy zdolnosciami chlodzacymi wody i olejów mineralnych, w sklad -którego wchodza polialko¬ hol winylowy, inhibitor korozji, substancja grzy- bo- i bakteriobójcza, antypieniaca i zapachowa, znamienny tym, %e na 1 czesc wagowa polialkoho¬ lu winylowego zawiera 0,25—2000 czesci wago¬ wych polimerów tlenków etylenu lub pochodnych tlenku etylenu o ciezarze czasteczkowym zawar¬ tym w granicach 300—60Ó0, 0—1,5 czesci wago¬ wych karboksymetylocelulozy, 0—100,05 czesci wa¬ gowych anionowoczynnych tensydów, 0—4002 cze¬ sci wagowych alkoholi wielowodorotlenowych oraz 0—5000 czesci wagowych wody. 2. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako karboksymetyloceluloze zawiera karboksyme- tyloceluloze o stopniu polimeryzacji 270 ±30 i sto¬ sunku ilosci grup —OCH2—COOH do ilosci grup —OH w granicach 0,429—0,176. 3. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako anionowoczynne tensydy zawiera sole sodo¬ we lub potasowe kwasnych estrów alkoholi tlusz¬ czowych i kwasu siarkowego. 4. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze jako alkohol wielowodorotlenowy zawiera mannit lub sorbit lub pentearytryt lub mieszanine tych alkoholi, najkorzystniej mieszanine zawierajaca 50% mannitu i 50% pentaerytrytu lub mieszanine 50% sorbitu i 50% pentaerytrytu. 5. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera 0—2000 czesci wagowych wody, 6. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera 0,05—1,5 czesci wagowych karboksymety¬ locelulozy. 7. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera 0,00125—100,05 czesci wagowych aniono¬ woczynnych tensydów. 8. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera 0,125—4002 czesci wagowych alkoholi wie¬ lowodorotlenowych. 9. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze zawiera 0,05—1,5 czesci wagowej karboksymetylo¬ celulozy i 0,125—4002 czesci wagowych alkoholi wodorotlenowych. 10. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze- zawiera 0,00125—100,05 czesci wagowych anionowo¬ czynnych tensydów i 0,125—4002 czesci wagowych alkoholi wielowodorotlenowych. 11. Srodek wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze- zawiera 0,05—1,5 czesci wagowych karboksymety¬ locelulozy, 0,00125—100,05 czesci wagowych aniono¬ woczynnych tensydów i 0,125—4002 czesci wago¬ wych alkoholi wielowodorotlenowych. 10 15 20 WZGraf. Z-d 2 — 749/80 Cena 45 zl — 105 PL