Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nowych pochodnych alkaloidów Vinca rosea, umozliwiajacych wytwarzanie zupelnie nowej grupy polaczonych mostkiem dimerów alkaloidów Vinca rosea o silnym dzialaniu przeciwnowotworowym.Stwierdzono, ze wiele alkaloidów naturalnego pochodzenia otrzymanych z Vinca rosea (Cstharantus roseus don.) wykazuje aktywnosc w leczeniu wywolywanych doswiadczalnie zlosliwych nowotworów u zwierzat. Naleza do nich m.in. leurozyna (opis patentowy St. Zjedn, Ameryki nr 3 370 057), winkaleukoblastyna (winblastyna) okreslana w opisie jako VLB (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 097 137), leuroformina (belgijski opis patentowy nr 811 110), leurozydyna (winrozydyna) i leurokrystyna (okreslana takze jako winkrystyna) — obie opisane w opisie patentowym St. Zjedn. Ameryki nr 3 205 220), dezoksy „A" i „B" opisane w Tetrahadron Letters, 783, (1958), 4-dezacetoksywinblastyna (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 954 773), 4-dezacetoksy-3-hydroksywinblastyny (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 944 554), leurokolmbina (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 890 325) oraz winkadiolina (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 887 565). Dwa z powyzszych alkaloidów, VLB i winkrystyna sa juz sprzedawane jako leki do leczenia zlosliwych nowotworów, zwlaszcza bialaczki i chorób pokrewnych. Powyzsze dwa alkaloidy podaje sie zwykle dozylnie.Ilosc chemicznych modyfikacji alkaloidów Vinca rosea jest raczej niewielka. Wynika to po pierwsze z faktu, ze struktury ich czasteczek sa wyjatkowo skomplikowane i reakcje chemiczne majace na celu modyfikacje jednej z grup funkcyjnych bez oddzialywania na inne grupy, sa trudne do przeprowadzenia. Po drugie, z Vinca rosea uzyskiwano lub wytwarzano dimeryczne alkaloidy nie wykazujace pozadanych wlasciwosci chemioterapeutycznych. Badanie ich struktury doprowadzilo do wniosku, ze te zwiazki sa scisle spokrewnione z aktywnymi alkaloidami i róznia sie od nich jedynie konfiguracja na jednym atomie wegla.Tak wiec, aktywnosc przeciwnowotworowa wydaje sie byc ograniczona tylko do bardzo specyficznych podstawowych struktur i szanse otrzymania bardziej aktywnych leków droga mody¬ fikacji powyzszych struktur przyjmuje sie za nieduze. Do udanych modyfikacji aktywnych fizjolo¬ gicznie alkaloidów nalezy opisana w opisie patentowym St. Zjedn. Ameryki nr 3 352 868 6,7-dwuwodoro-VLB oraz wymiana grupy acetylowej w pozycji 4 pierscienia VLB na grupe alkanokarbonylowa lub inne grupy acylowe (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 392 173).2 120 896 Kilka z takich 4-pochodnych wykazuje zdolnosc przedluzania zycia myszy zarazonych bialaczka PI534. Jedna z takich pochodnych, w której w pozycji 4 grupa acetylowa zostala podstawiona grupa chloroacetylowa, jest takze cennym pólproduktem do wytwarzania zmodyfikowanych strukturalnie pochodnych VLB, w których grupa acetylowa jest podstawiona grupa N,N- dwualkiloglicvlowa (opis patentowy St. Zjedn. Ameryki nr 3 387 001). W belgijskim opisie patentowym nr 813 168 przedstawiono 3-karbonamidy i karbohydrazydy VLB, winkrystyny, winkadioliny i innych zwiazków o aktywnosci przeciwnowotworowej. Zwiazki te sa wyjatkowo interesujace, gdyz np. 3-karbonamidy VLB sa bardziej aktywne wobec miesaka kostnego Ridgweya i miesaka limfatycznego Gardnera niz VLB, to znaczy podstawowy alkaloid, którego sa pochodnymi. Niektóre z tych amidów wykazuja wobec powyzszych nowotworów aktywnosc zblizona do aktywnosci winkrystyny. W szczególnosci 4-cezacetylo-VLB-3-karbonamid (windezyna), który obecnie znajduje sie w badaniach klinicznych, wydaje sie byc mniej neurotoksyczny od winkrystyny i wykazuje skutecznosc wobec bialaczek, w tym takze opornych na winkrystyne, .fc W polskim opisie patentowym nr 104 309 opisano polaczone mostkiem symetryczne podwójne dimery alkaloidów Vinca rosea o wzorze R—NH—CH2—(CHa)i—S—S—CH2—(CH2)n—NH— R, w którym R oznacza reszte dimerycznego 3-karbonyloalkaloidu Vinca rosea o aktywnosci przeciwnowotworowej, a n oznacza liczbe 1 -5. Stwierdzono, ze zwiazki o tej strukturze sa glównym produktem reakcji azydku o wzorze R—N3 z monoamina o wzorze NH2—CH2—CH2—SH i sadzi sie, ze tworza sie one w wyniku utleniania powietrzem grupy 3-karbonamidoetylotiowej tak, jak to ma miejsce w ukladzie cysteina-cystyna. Utlenianie to ogranicza sie oczywiscie do przypadku tworzenia wiazania dwusiarczkowego z tioalkiloamidu i nie ma ogólnego zastosowania do syntezy innych polaczonych mostkiem dimerów alkaloidów Catharantus.Sposobem wedlug wynalazku wytwarza sie nowe pochodne alkaloidów Vinca rosea o wzorze ogólnym R—NH—CH2—CH2—S—S—CH2—CH2NH2, w którym R oznacza grupe indolodwu- wodoroindolowa o wzorze przedstawionym na rysunku, a takze dopuszczalne w farmacji addycyjne sole powyzszych zwiazków z kwasami.Cecha sposobu wedlug wynalazku jest to, ze azydek o wzorze R—N3, w którym R ma wyzej podane znaczenie, poddaje sie reakcji z dwuamina o wzorze NH2—CH2—CH2—S—CH2—CH2— NH2, stosujac 1 mol azydku o wzorze R—N3 na 1 mol dwuaminy.Jako nietoksyczne kwasy tworzace dopuszczalne w farmacji addycyjne sole zwiazków o wzorze R—NH—CH2—CH2—S—S—CH2—CH2NH2 z kwasami stosuje sie nieorganiczne kwasy, takie jak chlorowodór, kwas azotowy, kwas fosforowy, kwas siarkowy, bromowodórjodowodór, kwas azotowy 1 « was fosforowy, a takze nietoksyczne kwasy organiczne, w tym jedno- i dwukarboksylowe kwasy alifatyczne, kwasy alkanokarboksylowe podstawione grupa fenylowa, kwasy hydroksyalkanokarboksylowe, hydroksyalkanodwukarboksylowe, aromatyczne oraz alifatyczne i aromatyczne kwasy sulfonowe. Do takich dopuszczalnych w farmacji soli naleza np. siarczan, pirosiarczan, wodorosiarczan, siarczyn, wodorosiarczyn, azotan, fosforan, jednowodo- rofosforan, dwuwodorofosforan, metafosforan, pirofosforan, chlorek, bromek, jodek, octan, propionian, nonanokarboksylan, kaprylan, mrówczan, izomaslan, kaprynian,enantan, propiolan, szczawian, malonian, bursutynian, suberynian, sebacynian, fumaran, benzoesan, chlorobenzoe- san, metylobenzoesan, ftalan, tereftalan, benzenosulfonian, toluenosulfortian, chlorobenzenosul- fonian, ksylenosulfonian, fenylopropianian, fenylomaslan, cytrynian, mleczan, 2-hydroksymas- lan, glikolan, jablczan, winian, metanosulfonian, propanosulfonian, naftaleno-1-sulfonian i naftaleno-2-sulfonian.Nowe zwiazki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku stanowia bardzo cenne zwiazki wyjsciowe do wytwarzania polaczonych mostkiem dimerów alkaloidów Vinca rosea, a zwlaszcza niesymetrycznych zwiazków tego typu, to znaczy niesymetrycznie podstawionych dwuamidów o wzorze R—NH—CH2—CH2—S—S—CH2—CH2—NH—R1, w którym R1 oznacza grupe indolodwuwodoroindolowa rózna od grupy R. Niesymetryczne dwuamidy, stanowia zupelnie nowa klase niezwykle cennych srodków przeciwnowotworowych. Gdy jeden mol zwiazku wytwarzanego sposobem wedlug wynalazku poddaje sie reakcji z jednym molem azydku o wzorze R !-N3, w którym R1 oznacza grupe inna niz znajdujaca siejuz w zwiazku o wzorze R—NH—CH2— CH2—S—S—CH2 CH2—NH2, otrzymuje sie niesymetrycznie podstawiony dwuamid.120 896 3 Niesymetryczne amidy zawierajace dwie rózne grupy indolodwuwodoroindolowe, których nie mozna bezposrednio syntetyzowac w powyzszy sposób, mozna wytwarzac droga acetylowania w pozycji 4 lub formylowania przy atomie azotu w pozycji 1 niesymetrycznych dwuamidów nie zawierajacych jednej lub dwu tych grup. Takie pólamidy sa glównie przydatne jako zwiazki przejsciowe.Zwiazki wytwarzane sposobem wedlug wynalazku zwykle powstaja z dwu amidami jako produkty uboczne, nawet wtedy gdy dwa mole azydku poddaje sie reakcji z jednym molem dwuaminy, przy czym zwiazki te mozna latwo oddzielac od ewentualnie towarzyszacych im dwuamidów i nastepnie latwo oczyszczac zwyklymi sposobami.Wytwarzanie azydku kwasu 4-dezacetylo-VLB -karboksylowego-3 stanowiacego zwiazek wyjsciowy prowadzi sie nastepujaco.Do roztworu 678 mg hydrazydu kwasu 4-dezacetylo-VLB-karboksylowego-3 w 15 ml bezwodnego metanolu dodaje sie okolo 50ml In kwasu solnego. Roztwór ochladza sie do temperatury okolo 0°C, dodaje okolo 140 mg azotynu sodowego i calosc miesza w ciagu 10 minut w temperaturze okolo 0°C. Roztwór po dodaniu azotynu zmienia barwe na ciemno- czerwonobrazowa. Mieszanine alkalizuje sie dodajac nadmiar zimnego 5% roztworu wodnego wodoroweglanu sodowego i ekstrahuje trzy razy chlorkiem metylenu. Powstaly w czasie reakcji azydek kwasu 4-dezacetylo-VLB-karboksylowego-3 przechodzi do chlorku metylenu. Otrzymany w taki sposób roztwór azydku kwasu 4-dezacetylo-winblastynokarboksylowego-3 w chlorku metylenu stosuje sie zwykle bez oczyszczania w dalszych reakcjach.Przyklad I. Wytwarzanie, 4-dezacetylo-VLB-3- [2-(2-aminoetylodwutio)etylo] karbona- midu.Osiem gramów azydku kwasu 4-dezacetylo-VLB-karboksylowego-3 poddaje sie w kwasie solnym reakcji z azotynem sodowym, otrzymujac azydek kwasu 4-dezacetylo-VLB- karboksylowego-3, który izoluje sie w postaci roztworu w 400 ml chlorku metylenu. 22,5 g dwuchlorowodórku urotropiny dodaje sie do 500 ml metanolu zawierajacego 10,8 g rozpuszczonego metoksylanu sodowego. Calosc miesza sie w ciagu okolo 4 godzin, po czym odparowuje z eterem etylowym i saczy. Przesacz odparowuje sie do sucha pod zmniejszonym cisnieniem, otrzymujac okolo 10 g urotropiny wolnej zasady, w postaci oleistej pozostalosci.Roztwór 760 mg wolnej urotropiny w chlorku metylenu dodaje sie do roztworu azydku kwasu 4-dezacetylo-VLB-karboksylowego-3, równiez w chlorku metylenu, nastepnie dodaje sie 75 ml czterowodorofuranu i calosc miesza bez dostepu swiatla w ciagu okolo 16 godzin, w pokojowej temperaturze. Mieszanine saczy sie i przesacz odparowuje do sucha pod zmniejszonym cisnieniem.Pozostalosc zawierajaca dwusiarczek dwu[/3-(4-dezacetylo-VLB-3-karbonamido)etylu] rozpusz¬ cza sie w chlorku metylenu, przemywa roztwór woda i suszy. Po odparowaniu chlorku metylenu otrzymuje sie pozostalosc zawierajaca dwa glówne skladniki wedlug chromatografii cienkowarstwowej, podczas której do elucji stosuje sie mieszanine 1:11 chlorku metylenu, metanolu i octanu etylu. Pozostalosc chromatografuje sie na zelu krzemionkowym, stosujac do elucji powyzsza mieszanine rozpuszczalników. Frakcje zawierajace wedlug chromatografii cienkowarstwowej dwusiarczek dwu-[/H4-dezacetylo-3-karbonamido)etylu] laczy sie i odparowu¬ je rozpuszczalnik. Drugi glówny produkt reakcji równiez wydziela sie i oczyszcza, stwierdzajac, ze jest to produkt reakcji 1 mola azydku kwasu 4-dezacetylo-VLB-karboksylowego-3i urotropiny, to jest 4-dezacetylo-VLB-3-[N-2-(2-aminoetylodwutio)etylo]karbonamid. Wyzsze wydajnosci takiej mieszaniny 1:1 uzyskuje sie w przypadku, gdy 1 mol azydku poddaje sie reakcji z 1 molem urotropiny.Przyklad II. Wytwarzanie soli.Siarczyny powyzszych amidów wytwarza sie rozpuszczajac odpowiedni amid w bezwodnym alkoholu i doprowadzajac pH roztworu do wartosci okolo 3,0-3,5 za pomoca 2% etanolowego kwasu siarkowego. Inne sole, w tym sole z jonami nieorganicznymi takie jak chlorek, bromek, fosforan, azotan i podobne oraz sole z jonami organicznymi, takie jak benzoesan, metanosulfonian, maleinian, winian i podobne, wytwarza sie w podobny sposób.4 120 896 Zastrzezenie patentowe Sposób wytarzania nowych pochodnych alkaloidów Vinca rosea o wzorze ogólnym R—NH— CH2—CH2—S—S—CH2—CH2—NH2, w którym R oznacza indolodwuwodoroindolowy frag¬ ment czasteczki o wzorze przedstawionym na rysunku, a takze dopuszczalnych w farmacji soli powyzszych zwiazków z kwasami, znamienny tym, ze azydek o wzorze R-N3, w którym R ma wyzej podane znaczenie poddaje sie reakcji z dwuamina o wzorze NH—CH2—CH2—S—S—CH2— CH2—NH2, stosujac 1 mol azydku na 1 mol dwuaminy.Y*T\ TC-O-CH A CH.O 5y. /CH3 .. NS/ , Cn, N X OH Pracownia Poligraficzna UPPRU Naklad 120 cgz.Cena 100 zl PL PL PL