Pierw szenstwo: 23 maja 1930 r. (Niemcy).Stwierdzono, iz mozna wytwarzac srodki zwilzajace, czyszczace i emulgujace o zna¬ komitych wlasnosciach przez estryfikowa¬ nie nasyconych lub nienasyconych polaczen organicznych, posiadajacych wiecej niz 8 atomów wegla w czasteczce i zawierajacych alkoholowe grupy hydroksylowe, z alifa- tycznemi kwasami karbonowemi o malej czasteczce, zawiera jacemi w czasteczce gru¬ pe sulfonowa lub do których mozna wpro¬ wadzac sulfogrupy, albo z dowolnemi sulfo- kwasami, które oprócz grupy sulfonowej, sluzacej do estryfikowania, zawieraja je¬ szcze inne sulfogrupy lub do których moz¬ na wprowadzac grupy sulfonowe, a do o- trzymanych estrów ewentualnie wprowa¬ dzajac grupy sulfonowe.Jako polaczenia zawierajace alkoholo¬ we grupy hydroksylowe, szczególnie nada¬ jace sie do reakcji, mozna przytoczyc: al¬ kohol oktodecylowy, alkohol dodecylowy, alkohol oleinowy, oktodekandiol, który u- zyskuje sie, naprzyklad, przez katalitycz¬ na redukcje oleju rycynowego, mieszaniny alkoholi, które mozna otrzymywac przez redukcje tluszczów i olejów, ponadto alko¬ hole, które powstaja przy utlenianiu sta¬ lych lub cieklych parafin, alkohole z tlu¬ szczu z welny owczej i tym podobne. Po¬ nadto wchodza w rachube alkohole, odpo¬ wiadajace kwasom zywicznym, kwasom naftenowym i montanowym. Zamiast wy¬ mienionych zwiazków, posiadajacych alko¬ holowe grupy hydroksylowe, mozna estry-filcowac w taki sam sposób ich pochodne, naprzyklad valkohol dwjicHlorooktodecylo- wy. Mozna róWhieziizywad'nadajace sie do tego produkty przemiany, otrzymywane przez wprowadzenie grup alkylowych, cy- kloalkylowych lub acylowych do wielowar- tosciowych alkoholi, zawierajacych 8 lub mniej atomów wegla w czasteczce, o ile ilosc atomów wegla skladowych sluzacych do estryfikacji wynosi wiecej niz 8. Jako przy¬ klad mozna przytoczyc eter propylengliko- lomonooktodecyiowy, eter butyleniaglikolo- monoheksylowy, Jako odpowiednie kwasy sulfokarbono- we wchodza w rachube: kwas snlfooctowy, kwas a-sulfopropionowy, a-sulfoizomaslo- wy i tym podobne. Oprócz tego mozna sto¬ sowac takze kwasy karbonowe niskocza- steczkowe, zawierajace w czasteczce jedna lub kilka grup, które umozliwiaja sulfono¬ wanie do prawdziwych sulfokwasów, jak naprzyklad podwójne wiazania albo chlo¬ rowce. Takiemi kwasami sa, naprzyklad, kwas krotonowy, kwas dwumetylo-akrylo- wy ~"'\ C = CH— COOH, kwas jedno- chlorooctowy i a-bromopropionowy. Tak samo mozna stosowac kwasy karbonowe o malej czasteczce, do których mozna wpro¬ wadzic po estryfikacji wymienione grupy, dajace sie sulfonowac, naprzyklad przez wprowadzanie chlorowców do estrów nasy¬ conych alifatycznych kwasów karbonowych.Zamiast kwasów sulfokarbonowych mozna uzyc dowolnych kwasów sulfonowych do wytworzenia estrów z wymienionemi zwiaz* kami, posiadajacemi grupy hydroksylowe, a do otrzymanych estrów, o ile niema o- prócz grupy sulfonowej sluzacej do estry¬ fikowania dalszej grupy sulfonowej lub grup sulfonowych, wprowadzac te ostatnie.Estryfikacje przeprowadza sie znanym sposobem, dzialajac zwiazkami, posiadaja¬ cemi alkoholowe grupy hydroksylowe na kwasy lub chlorobezwodniki, naprzyklad traktujac alkohole kwasami w obecnosci katalizatorów, jak kwas solny lub siarkowy, albo przez ogrzewanie alkoholi z kwasami da wyzszej temperatury. Przy stosowaniu chlorobezwodników mozna uzywac równiez alkoholi w postaci alkoholanów. Mozna równiez estry kwasów mineralnych z pola¬ czeniami zawieraj acemi grupy hydroksylo¬ we przemieniac dzialaniem wymienionych kwasów organicznych, przyczem najlepiej zastosowac sole tych ostatnich.O ile otrzymane estry nie zawieraja w czasteczce zadnycfa albo zawieraja za ma¬ lo niezestryfikowanych grup sulfonowych, trzeba je wprowadzic nastepczo. Sulfono¬ wanie przeprowadza sie naogól znanym sposobem, naprzyklad dzialaniem srodków sulfonujacych, jak kwas siarkowy, oleum, trójtlenek siarki, kwas chlorosulfonowy i tak dalej, ewentualnie takze z dodatkiem srodków, które zdolne sa zwiazac wode u- tworzona podczas reakcji, naprzyklad pie¬ ciotlenku fosforu, bezwodnika kwasu octo¬ wego i tym podobnych, oraz w obecnosci obojetnych organicznych ^srodków rozcien¬ czajacych, jak czterochlorek wegla, trój¬ chloroetylen i tak dalej, oraz z zastosowa¬ niem katalizatorów, jak wegiel aktywny, ziemia okrzemkowa. Sulfonowanie estrów, zawierajacych atomy chlorowców, moze nastapic równiez w ten sposób, ze powyzsze estry przemienia sie solami kwasu siarko¬ wego.Produkty wytworzone opisanym sposo¬ bem posiadaja wybitna zdolnosc prania, czyszczenia, emulgowania i nadaja sie z ko¬ rzyscia do wielu celów w uzyciu codzien¬ nym i do celów przemyslowych. Mozna je, naprzyklad, stosowac w przemysle tekstyl¬ nym w szerokim zakresie, naprzyklad jako srodki zwilzajace, piorace, zmiekczajace i egalizujace, jako dodatki do smarów w przedzalnictwie. Mozna je stosowac same albo razem z najróznorodniejszemi innemi srodkami, naprzyklad chlorkiem sodu, siar¬ czanem sodu, nadboranem sodu, z rozcien- czonemi kwasami, jak kwas octowy, albo — 2 -fazem z organicznemi rozpuszczalnikami, jak czterochlorek wegla, cykloheksanol, o- lej terpentynowy, lub z olejami mineralne- mi, roslinnemi i zwierzecemi, wzglednie ra¬ zem z temi olejami* Przyklad L 162 czesci soli jednoso- dowej kwasu sulfooctowego ogrzewa sie z 270 czesciami alkoholu oktodecylowego przez 8 godzin do 200°C, stale mieszajac, przyczem wode tworzaca sie przy estryfi- kacji usuwa sie z naczynia reakcyjnego za- pomoca strumienia azotu. Powstaje pro¬ dukt rozpuszczalny w wodzie o wybitnej zdolnosci prania i pienienia.Przyklad II. 325 czesci soli jednoso- dowej kwasu sulfooctowego ogrzewa sie, mieszajac, przez 15 godzin z 500 czesciami alkoholu oleinowego fC18H55OH) do tem¬ peratury 180°C, przyczem wode tworzaca sie wskutek estryfikacji usuwa sie przez wpuszczanie strumienia azotu. Po usunie¬ ciu nieprzereagowanego alkoholu oleino- nowego otrzymuje sie produkt rozpuszczal¬ ny w wodzie, wykazujacy wybitne dziala¬ nie piorace.Przyklad III. 90 czesci wagowych e- stru naftalenosulfooktodecylowego, otrzy¬ manego zwyklym sposobem przez estryfi- kacje naftalenosulfokwasu z alkoholem ok- todecylowym, rozpuszcza sie w 600 cze¬ sciach wagowych czterochlorku wegla i za¬ daje w temperaturze 15°C 200 czesciami wagowemi 23% oleum. Po kilkugodzinnem mieszaniu przy 15° -i- 20°C wylewa sie produkt reakcji na lód i zobojetnia otrzy¬ many roztwór lugiem sodowym. Przez wy- solenie uzyskuje sie produkt sulfonowania rozpuszczalny w wodzie, o wybitnej zdol¬ nosci pienienia i zwilzania.Przyklad IV. 140 czesci wagowych e- stru kwasu chlorooctowego, otrzymanego przez przemiane kwasu chlorooctowego z alkoholami wysokoczasteczkowemi, uzy- skanemi przy redukcji tluszczu kokosowe¬ go, gotuje sie w roztworze, zawierajacym w 700 czesciach wagowych 30%-ego alko¬ holu 70 czesci wagowych siarczynu sodu, tak dlugo, az utworzy sie roztwór klarow¬ ny. Otrzymuje sie w ten sposób doskonaly srodek zwilzajacy i pioracy; który mozna przez odparowanie wodnego roztworu al¬ koholu otrzymac równiez w stanie stalym.Przyklad V. 1 czesc wagowa soli jed- nosodowej kwasu sulfooctowego ogrzewa sie przez 18 godzin przy 180°C z 1 czescia wagowa mieszaniny alkoholi, która mozna uzyskac przez katalityczna redukcje tlu¬ szczu kokosowego, przyczem wode usuwa sie w sposób podany w przykladzie II.Produkt reakcji przerabia sie, jak zwykle.Posiada on bardzo wybitna wlasnosc zwil¬ zania i emulgowania.Przyklad VI. 50 czesci wagowych e- stru, otrzymanego przez przemiane kwasu krotonowego z alkoholami wysokoczastecz¬ kowemi, uzyskanemi przez redukcje tlu¬ szczu kokosowego, zadaje sie przy 20aC mieszanina, skladajaca sie z 25 czesci wa¬ gowych bezwodnego kwasu siarkowego i 25 czesci wagowych bezwodnika kwasu octo¬ wego. Po kilkugodzinnem mieszaniu wyle¬ wa sie produkt reakcji na lód i zobojetnia lugiem sodowym. Nastepnie usuwa sie cze¬ sci niezsulfonowane i po wysoleniu uzysku¬ je sie produkt sulfonowania rozpuszczal¬ ny w wodzie o doskonalem dzialaniu zwil¬ zaj acem. PL PL