PL249893B1 - Sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona - Google Patents
Sposób diagnozowania in vitro choroby ParkinsonaInfo
- Publication number
- PL249893B1 PL249893B1 PL441360A PL44136022A PL249893B1 PL 249893 B1 PL249893 B1 PL 249893B1 PL 441360 A PL441360 A PL 441360A PL 44136022 A PL44136022 A PL 44136022A PL 249893 B1 PL249893 B1 PL 249893B1
- Authority
- PL
- Poland
- Prior art keywords
- concentration
- estradiol
- disease
- metabolites
- parkinson
- Prior art date
Links
Classifications
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N30/00—Investigating or analysing materials by separation into components using adsorption, absorption or similar phenomena or using ion-exchange, e.g. chromatography or field flow fractionation
- G01N30/02—Column chromatography
- G01N30/88—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N30/00—Investigating or analysing materials by separation into components using adsorption, absorption or similar phenomena or using ion-exchange, e.g. chromatography or field flow fractionation
- G01N30/02—Column chromatography
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N33/00—Investigating or analysing materials by specific methods not covered by groups G01N1/00 - G01N31/00
- G01N33/48—Biological material, e.g. blood, urine; Haemocytometers
- G01N33/50—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing
- G01N33/68—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing involving proteins, peptides or amino acids
- G01N33/6893—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing involving proteins, peptides or amino acids related to diseases not provided for elsewhere
- G01N33/6896—Neurological disorders, e.g. Alzheimer's disease
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N33/00—Investigating or analysing materials by specific methods not covered by groups G01N1/00 - G01N31/00
- G01N33/48—Biological material, e.g. blood, urine; Haemocytometers
- G01N33/50—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing
- G01N33/74—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing involving hormones or other non-cytokine intercellular protein regulatory factors such as growth factors, including receptors to hormones and growth factors
- G01N33/743—Steroid hormones
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N33/00—Investigating or analysing materials by specific methods not covered by groups G01N1/00 - G01N31/00
- G01N33/48—Biological material, e.g. blood, urine; Haemocytometers
- G01N33/50—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing
- G01N33/84—Chemical analysis of biological material, e.g. blood, urine; Testing involving biospecific ligand binding methods; Immunological testing involving inorganic compounds or pH
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N30/00—Investigating or analysing materials by separation into components using adsorption, absorption or similar phenomena or using ion-exchange, e.g. chromatography or field flow fractionation
- G01N30/02—Column chromatography
- G01N30/88—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86
- G01N2030/8809—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample
- G01N2030/8813—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample biological materials
- G01N2030/8827—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample biological materials involving nucleic acids
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N30/00—Investigating or analysing materials by separation into components using adsorption, absorption or similar phenomena or using ion-exchange, e.g. chromatography or field flow fractionation
- G01N30/02—Column chromatography
- G01N30/88—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86
- G01N2030/8809—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample
- G01N2030/8813—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample biological materials
- G01N2030/8831—Integrated analysis systems specially adapted therefor, not covered by a single one of the groups G01N30/04 - G01N30/86 analysis specially adapted for the sample biological materials involving peptides or proteins
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N2800/00—Detection or diagnosis of diseases
- G01N2800/28—Neurological disorders
- G01N2800/2835—Movement disorders, e.g. Parkinson, Huntington, Tourette
-
- G—PHYSICS
- G01—MEASURING; TESTING
- G01N—INVESTIGATING OR ANALYSING MATERIALS BY DETERMINING THEIR CHEMICAL OR PHYSICAL PROPERTIES
- G01N30/00—Investigating or analysing materials by separation into components using adsorption, absorption or similar phenomena or using ion-exchange, e.g. chromatography or field flow fractionation
- G01N30/02—Column chromatography
- G01N30/62—Detectors specially adapted therefor
- G01N30/72—Mass spectrometers
Landscapes
- Health & Medical Sciences (AREA)
- Life Sciences & Earth Sciences (AREA)
- Engineering & Computer Science (AREA)
- Chemical & Material Sciences (AREA)
- Immunology (AREA)
- Molecular Biology (AREA)
- Biomedical Technology (AREA)
- Urology & Nephrology (AREA)
- Hematology (AREA)
- Pathology (AREA)
- Physics & Mathematics (AREA)
- General Health & Medical Sciences (AREA)
- Biochemistry (AREA)
- Analytical Chemistry (AREA)
- General Physics & Mathematics (AREA)
- Microbiology (AREA)
- Cell Biology (AREA)
- Biotechnology (AREA)
- Food Science & Technology (AREA)
- Medicinal Chemistry (AREA)
- Neurology (AREA)
- Neurosurgery (AREA)
- Proteomics, Peptides & Aminoacids (AREA)
- Endocrinology (AREA)
- Inorganic Chemistry (AREA)
- Investigating Or Analysing Biological Materials (AREA)
- Other Investigation Or Analysis Of Materials By Electrical Means (AREA)
Abstract
Zgłoszenie dotyczy zastosowania nadtlenku wodoru i 17β-estradiolu oraz jego metabolitów w sposobie diagnozowania in vitro chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Parkinsona charakteryzującego się tym, że sposób diagnozowania chorób neurodegeneracyjnych obejmuje analizę poziomu nadtlenku wodoru oraz pochodnych 17β-estradiolu w surowicy krwi, po ich uprzednim wyizolowaniu z krwi pacjenta i przeprowadzeniu derywatyzacji chlorkiem dansylu, przy czym chorobę neurodegeneracyjną stwierdza się, kiedy stężenie nadtlenku wodoru w badanej próbce jest wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli i kiedy w badanej próbce stężenie hydroksylowanych pochodnych 17β-estradiolu jest niższe, a stężenie metoksylowanych pochodnych17β-estradiolu jest wyższe względem stężeń oznaczanych dla zdrowej kontroli.
Description
Przedmiotem wynalazku jest sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona, przy zastosowaniu nadtlenku wodoru oraz 17e-estradiolu i jego metabolitów jako biomarkerów.
Choroba Parkinsona (PD) jest drugą, po chorobie Alzheimera (AD), najczęściej diagnozowaną chorobą neurodegeneracyjną z częstością występowania około 0,3% całej populacji i około 1% w grupie osób powyżej 60 roku życia.
W ostatnich latach, zidentyfikowano mutacje genetyczne, które mają związek z PD, jednak zdecydowana większość przypadków tej choroby występuje sporadycznie. Niezależnie od przyczyny, PD charakteryzuje się utratą neuronów dopaminergicznych (DA) w części zbitej istoty czarnej mózgowia, która ma swoje zakończenia w prążkowiu. Zaburzenia przepływu bodźców dopaminergicznych z części zbitej istoty czarnej do prążkowia prowadzi do zaburzeń ruchowych, takich jak spowolnienie psychoruchowe, drżenie spoczynkowe i sztywność mięśniowa.
Znakiem rozpoznawczym PD są wewnątrz neuronalne inkluzje składające się głównie z agregatów α-synukleiny (α-syn), znane jako ciała Lewy'ego. Nie mogą one jednak być zastosowane jako biomarker PD, gdyż wymagałoby to pobrania próbki mózgowia. Obecność ciał Lewy’ego stwierdza się post mortem. Objawy PD takie jak bradykinezja, sztywność i drżenie zależą od postępującego ubytku neuronów dopaminergicznych istoty czarnej śródmózgowia, które dają projekcje do prążkowia.
W badaniu ze znacznikiem dla transportera dopaminy o nazwie Datscan SPECT, określa się gęstość unerwienia dopaminergicznego prążkowia, zmiany tego parametru służą do obiektywizacji rozpoznania PD [1-3]. Jednakże badanie wymaga drogiego sprzętu, zatem dostępność do tego typu diagnostyki jest mocno ograniczona ze względu na koszty przeprowadzenia takiego badania.
Pomimo obszernego opisania klinicznych i patologicznych aspektów PD, specyficzne podstawy molekularne zwyrodnienia neuronów DA pozostają wciąż niedostatecznie poznane.
Rozpoznanie i leczenie PD powinno uwzględniać zarówno objawy ruchowe, jak i pozaruchowe. Rozpoznanie PD opiera się głównie na stwierdzeniu typowych objawów ruchowych. Jednak objawy pozaruchowe, takie jak zaburzenia zachowania i nastroju, funkcji poznawczych, czuciowe, autonomiczne, snu i czuwania, występują u większości pacjentów z PD i mogą mieć istotny wpływ na jakość życia. Ponadto proces neurodegeneracji zaczyna się w strukturach niedopaminergicznych mózgowia lub obwodowym układzie nerwowym na wiele lat przed pojawieniem się pierwszych objawów ruchowych.
W fazie prodromalnej PD dominują objawy pozaruchowe takie jak zaburzenia zachowania podczas snu REM, zaburzenia węchu, zaburzenia depresyjne i zaparcia.
W związku z tym pacjenci w fazie przedklinicznej i prodromalnej są najlepszymi kandydatami do nowoczesnych terapii modyfikującej przebieg choroby [1-3], jednakże badanie Data Scan stosowane w celu diagnozy choroby jest badaniem bardzo drogim i o ograniczonym dostępie.
W stanie techniki znane są sposoby identyfikacji PD i innych chorób neurodegeneracyjnych, w tym na przykład ze zgłoszenia międzynarodowego WO2016130793A1 znany jest sposób diagnozy wczesnego stadium PD przy zastosowaniu autoprzeciwciał wczesnego stadium PD jako biomarkerów krwi, które specyficznie wiążą się z antygenem wybranym z grupy składającej się z antygenów docelowych. W jednym przykładzie wykonania wynalazku sposób diagnozowania PD polega na określeniu obecności lub nieobecności czterech lub większej liczby biomarkerów autoprzeciwciał PD w próbce biologicznej, które specyficznie wiążą się z kinazą białkową serynowo-treoninową MARKI, syntazą pseudourydyny 1 tRNA (PUSL 1), interleukiną 20 (IL20) i chemokiną 19 z motywem CC (CCL19). Natomiast według innego zgłoszenia międzynarodowego (WO2015042326A1) w celu wykrycia zwiększonego prawdopodobieństwa lub ryzyka zaburzeń neurodegeneracyjnych, w pobranych próbkach krwi należy zbadać poziom białka lizozymu i/lub katepsyny S przy użyciu testu enzymatycznego.
Podobne rozwiązanie znane jest z patentu EP3022560 B1, który opisuje sposób rozróżniania zaburzeń neurodegeneracyjnych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej obejmujący pomiar co najmniej czterech biomarkerów A2M, FVII, TNFa i PPY w próbce krwi pobranej od osobnika i porównanie poziomu tych biomarkerów z poziomem odpowiadającym biomarkerom w normalnej próbce krwi, przy czym wzrost poziomu biomarkerów w badanej próbce krwi w stosunku do normalnej próbki krwi wskazuje, że pacjent prawdopodobnie cierpi na zaburzenia neurodegeneracyjne wybrane spośród AD, PD, zespołu Downa, otępienia czołowo-skroniowego (FTD) lub otępienia z ciałami Lewy’ego (DLB).
Natomiast ze zgłoszenia międzynarodowego WO2014018650 A1 znany jest sposób diagnozowania PD, który polega na ocenie poziomu ekspresji co najmniej jednego mikroRNA (miRNA) o SEQ ID NO: 1-283 w próbce biologicznej pobranej od osobnika i porównywanie poziomu ekspresji w próbce z poziomem ekspresji w odniesieniu. Podwyższony lub obniżony poziom ekspresji w próbce w porównaniu z poziomem ekspresji w odnośniku może identyfikować osobnika jako mającego PD lub u którego występuje ryzyko rozwoju PD.
Ponadto z patentu US9746482 B2 znany jest sposób diagnozowania PD u osobnika polegający na wykonaniu testu na próbce biologicznej w celu określenia obecności lub braku jednego lub więcej biomarkerów diagnostycznych PD, w szczególności w celu wykrycia wiązania między co najmniej dwoma autoprzeciwciałami i co najmniej dwoma antygenami wybranymi z grupy składającej się cząsteczki adhezji międzykomórkowej (ICAM4), czynnika elongacyjnego 1-alfa 1, trójdzielnego motywu zawierającego białko 21 (TRIM21) oraz hematopoetycznej domeny zawierającej SH2 (HSH2D).
Przedstawione w stanie techniki rozwiązania nie dostarczają szybkiej, taniej i szeroko dostępnej diagnostyki PD, dlatego celem wynalazku jest opracowanie narzędzia diagnostycznego do identyfikacji biomarkerów neurodegeneracji wywoływanej przez PD, w szczególności do diagnostyki pacjentów we wczesnym etapie rozwoju PD, co umożliwi następnie wprowadzanie efektywnych terapii nowoczesnymi lekami.
W toku prac badawczych okazało się, że rozwiązanie według wynalazku dostarcza zupełnie nowe narzędzie diagnostyczne chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza PD. Wynalazek zapewnia skuteczne rozwiązanie problemu zbyt późnej diagnozy początku PD, którą dotychczas przeprowadzano na etapie występowania objawów klinicznych. Dzięki temu możliwe będzie podjęcie terapii na bardzo wczesnym etapie choroby, jeszcze przed wystąpieniem objawów ruchowych postępującej neurodegeneracji.
Estradiol w organizmie może być metabolizowany w szeregu procesach, natomiast, hydroksylacja w pozycji -2, -4, 16 oraz metylacja do metoksyestrogenów jest najbardziej powszechna. W publikacji Behl i wsp. [4] wykazali, że 17β-estradiol, i niektóre pochodne estradiolu, mogą zapobiegać wewnątrzkomórkowej akumulacji nadtlenku wodoru i ostatecznie degeneracji neuronów pierwotnych, klonalnych komórek hipokampa i komórek w hipokampie organotypowym. Co ciekawe, neuroprotekcyjne działanie antyoksydacyjne estrogenów jest zależne od obecności grupy hydroksylowej w C3 pozycji na pierścieniu A cząsteczki steroidu, ale jest niezależne od aktywacji receptorów estrogenowych [4],
Okazuje się, że nie wszystkie metabolity estradiolu działają ochronnie względem neuronów. Na podstawie wcześniejszych badań Twórców wynalazku, przeprowadzonych na komórkach hipokampa HT22, wysnuto hipotezę, iż 2-metoksyestradiol może działać neurotoksycznie [5]. Jednakże dopiero prace badawcze in vivo, wykonywane w toku prac nad niniejszym wynalazkiem pozwoliły ustalić zależność pomiędzy stężeniem estrogenów i jego wybranych pochodnych: hydroksy i metoksyestrogenów korelującą z indukcją nadtlenku wodoru oraz ich rolę w diagnostyce choroby Parkinsona.
Przedmiotem wynalazku jest sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona, charakteryzujący się tym, że obejmuje:
- pomiar poziomu nadtlenku wodoru i 17e-estradiolu oraz jego hydroksylowanych i metoksylowanych metabolitów w próbce surowicy krwi pacjenta, przy czym próbkę surowicy krwi w celu oznaczenia poziomów 17B-estradiolu oraz jego hydroksylowanych i metoksylowanych metabolitów poddaje się procesowi derywatyzacji za pomocą chlorku dansylu,
- porównanie wyników ze zdrową kontrolą,
- diagnozę choroby Parkinsona, kiedy stężenie nadtlenku wodoru i metoksylowanych metabolitów jest wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli, a stężenia hydroksylowanych metabolitów są niższe niż dla zdrowej kontroli.
Korzystnie, metabolity obejmują α-estradiol, 2-hydroksyestron, 2-hydroksyestradiol, 2- metoksyestradiol, 4-hydroksyestron, 4-metoksyestron oraz 16-hydroksyestron.
Korzystnie, choroba Parkinsona jest w fazie prodromalnej.
Korzystnie, analizę poziomu nadtlenku wodoru prowadzi się metodą zatrzymanego przepływu z wykorzystaniem biosensora, który stanowi związek koordynacyjny chromu (III) z pirydoksaminą {cis-[Cr(C2O4)(pm)(OH2)2]+ oraz, w którym analizę poziomu 17e-estradiolu i jego metabolitów obejmujących α-estradiol, 2-hydroksyestron, 2-hydroksyestradiol, 2-metoksyestradiol, 4-hydroksyestron, 4-metoksyestron oraz 16-hydroksyestron prowadzi się za pomocą chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową detekcją mas - LC-MS/MS, po uprzedniej ekstrakcji analitów techniką ciecz-ciecz za pomocą rozpuszczalnika organicznego.
Korzystnie, proces derywatyzacji próbki prowadzi się przez 30 s.
Korzystnie, chorobę Parkinsona stwierdza się, kiedy stężenie nadtlenku wodoru w badanej próbce jest średnio 275 razy wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli oraz kiedy w badanej próbce, względem stężeń oznaczanych dla zdrowej kontroli stężenie hydroksylowanych metabolitów
17e-estradiolu jest przynajmniej 3-krotnie niższe a stężenia metoksylowanych metabolitów 17e-estradiolu jest przynajmniej 2-krotnie wyższe.
Zgodnie z wynalazkiem w próbkach surowicy krwi (osocza) oznacza się poziomy 17e—estradiolu (znany jako estradiol E2) i jego metabolitów wybranych z grupy obejmującej: α-estradiol (α-E2 lub ALFA E2); 2-hydroksyestron (2-OH-E1); 2-hydroksyestradiol (2-OH-E2);) 2-metoksyestradiol (2-ME-O-E2); 4-hydroksyestron (4-OH-E1); 4-metoksyestron (4-ME-O-E1) i 16-hydroksyestron (16-OH-E1), a następnie przeprowadza się porównanie stężenia wyżej wymienionych związków w obu próbkach (badana, kontrola). Korzystnie, analizę różnic w stężeniach badanych analitów dla próbek pacjentów i zdrowej kontroli prowadzi się przy zastosowaniu testu post-hoc Gamesa-Howella.
W toku przeprowadzonych badań eksperymentalnych okazało się, że występujące różnice stężeń nadtlenku wodoru oraz 17β-estradiolu i jego metabolitów w próbkach pacjentów poddawanych badaniu w odniesieniu do próbek referencyjnych, pobranych od osób zdrowych można wykorzystać jako wskaźnik predykcyjny występowania albo ryzyka rozwoju chorób neurodegeneracyjnych.
Przedmiotem wynalazku jest także sposób diagnozowania in vitro chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Parkinsona charakteryzujący się tym, że pobiera się próbkę krwi pacjenta lub grupy kontrolnej, z której izoluje się osocze, po czym oznacza się w oróbce poziomy nadtlenku wodoru oraz 17β-estradiolu i jego metabolitów, a następnie uzyskane wyniki porównuje z wynikami dla zdrowej kontroli.
Zgodnie z wynalazkiem oznaczenie poziomu nadtlenku wodoru w próbce prowadzi się metodą zatrzymanego przepływu z wykorzystaniem biosensora, który stanowi związek koordynacyjny chromu (III) z pirydoksaminą {cis-[Cr(C2O4)(pm)(OH2)2]+}, natomiast oznaczenie poziomu 17β-estradiolu i jego metabolitów wybranych z grupy obejmującej α-estradiol, 2-hydroksyestron, 2-hydroksyestradiol, 2-metoksyestradiol, 4-hydroksyestron, 4-metoksyestron oraz 16-hydroksyestron, w próbce prowadzi się za pomocą chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową detekcją mas - LC-MS/MS, po uprzedniej ekstrakcji analitów techniką ciecz-ciecz za pomocą rozpuszczalnika organicznego i derywatyzacji próbki za pomocą chlorku dansylu.
Na podstawie przeprowadzonych analiz zaobserwowano istotne różnice w poziomach nadtlenku wodoru oraz pochodnych estrogenów. W przypadku poziomów nadtlenku wodoru, jego stężenie w badanej próbce jest średnio 275 razy wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli. Z kolei w przypadku hydroksylowanych pochodnych estrogenu (hydroksypochodne: 2-OH-E1,2-OH-E2, 4-OH-E1 czy 16-OH-E1) ich stężenie w próbkach pochodzących od pacjentów z PD było przynajmniej 3-krotnie niższe niż u zdrowej kontroli, natomiast w przypadku metoksylowanych pochodnych estrogenu (metoksypochodne: 2-MEO-E2, 4-ME-OE1) ich stężenie w próbkach pochodzących od pacjentów z PD było przynajmniej 2-krotnie wyższe niż u zdrowej kontroli.
Zgodnie ze sposobem według wynalazku w celu poprawy detekcji badane estrogeny i ich pochodne poddano procesowi derywatyzacji, co spowodowało wzrost masy cząsteczkowej monitorowanych jonów i zmianę właściwości hydroksylowych pochodnych z hydrofilowych na lipofilowe. Derywatyzację przeprowadzono z użyciem chlorku dansylu jako odczynnika derywatyzującego. Ze względu na krótki czas trwania derywatyzacji i łagodne warunki (30 s, temp. pokojowa) wyróżnia się on na tle innych, wcześniej stosowanych w literaturze reagentów. Zaletą zastosowanego w wynalazku chlorku dansylu jest również łatwa dostępność na rynku i niedrogi koszt odczynnika. Przed jego zastosowaniem, derywatyzowane anality można zatężyć wykorzystując w tym celu ekstrakcję SPME. Estrogeny i ich pochodne poddawane analizie izolowano z matrycy biologicznej za pomocą techniki ekstrakcji ciecz-ciecz z użyciem rozpuszczalnika organicznego - dichlorometanu. Zaobserwowano, że procedura derywatyzacji badanych analitów pozwoliła na poprawę ich identyfikacji przez detektor mas, gdyż sygnał pochodzący od analitu uległ zwiększeniu kosztem zmniejszonych sygnałów pochodzących od szumów, dzięki czemu poprawiła się czułość metody. Wynikiem tego było uzyskanie niskiej wartości LOD rzędu pg. Również dzięki zmianie właściwości hydroksylowych pochodnych możliwe było zastosowanie kolumny C18 i doskonałe rozdzielenie oznaczanych analitów w odwróconym układzie faz.
Analiza wyników pozwoliła na obserwację, że istotne statystycznie różnice pomiędzy chorymi na PD a osobami zdrowymi dotyczą większości metabolitów, z wyjątkiem 2-ME-OE1 oraz E1 (Tabela nr 1-5). W grupie pacjentów chorych na PD, wyższa mediana dotyczy następujących parametrów: 4-ME-O-E1, 2-ME-O-E2 i E2. Odwrotna relacja jest charakterystyczna dla pozostałych, oznaczonych pogrubioną czcionką zmiennych. Największa wielkość efektu, mierzona współczynnikiem eta-kwadrat, dotyczy 5 zmiennych, tj.: 4-OH-E1,2-OH-E2, 16-OH-E1 oraz 4-ME-O-E1 oraz 2-OH-E1 (Tabela 4).
Reasumując, uwzględniając dane statystyczne, estradiol (E2), α-estradiol (ALFA E2), 2-hydroksyestron (2-OH-E1), 2-hydroksyestradiol (2-OH-E2), 2-metoksyestradiol (2-ME-OE2), 4-hydroksyestron (4-OH-E1), 4-metoksyestron (4-ME-O-E1) oraz 16-hydroksyestron (16-OH-E1) są najbardziej istotnymi biomarkerami PD.
Dodatkowo, według przeprowadzonych badań (Tabela nr 1-4) poziom 4-OH-E1 jest pięciokrotnie niższy u osób z PD niż w kontroli, jednak co wynika z masywnej kumulacji jednego z jego metabolitów, związek ten jest stale metabolizowany do 4-ME-O-E1 oraz alternatywnie do niezwykle silnego elektrofila estron-3,4-chinonu (E1-3,4-Q) [12] odpowiedzialnego najprawdopodobniej za stres oksydacyjny (prowadzący do neurodegeneracji) uszkodzenia DNA (skutkującego w dalszej perspektywie nowotworzeniem). Ze względu na wysoką reaktywność E1-3,4-Q i skłonność do tworzenia kompleksów z DNA oraz glutationem, jego poziom w komórce jest trudno mierzalny metodami bezpośrednimi [12] i nie mógł on być efektywnie zmierzony przez Twórców wynalazku.
Otrzymane wyniki badań można wytłumaczyć biorąc pod uwagę potencjał elektrofilowy badanych związków. Stąd, w kolejnym etapie badań wynalazku Twórcy przeprowadzili serię eksperymentów mającą na celu wyjaśnienie mechanizmów protekcji lub indukcji śmierci neuronów przez poszczególne metabolity estradiolu.
W badaniu potencjału elektrofilowego analizowanych związków (Tabela 5) wykazano, że kluczowe metabolity 4-OH-E1, tj. 4-ME-O-E1 oraz E1-3,4-Q są stosunkowo lipofilne (wysoka wartość logP i względnie mała powierzchnia polarna cząsteczki PSA), co umożliwia swobodną penetrację przez dwuwarstwy lipidowe w komórkach neuronalnych i nasilenie stresu oksydacyjnego w różnych kompartmentach komórkowych. Obliczenia wykonano w oparciu o teorię funkcjonału gęstości zgodnie z założeniami twierdzenia Koopmana. Skala elektrofilowości wg [13].
Estrogeny istotnie regulują poziom stresu oksydacyjnego. W publikacji Felty i wsp. [6] wykazali, że E2 indukuje mitochondrialny poziom reaktywnych form tlenu (ROS) jako przekaźników sygnału. Estradiol per se działa z kolei jako antyoksydant. Ponadto wykazano, że 2-ME-O-E2 indukuje reaktywne formy tlenu i azotu prowadząc do śmierci komórek nowotworowych [5,7-10], Z kolei He i wsp. [11] dowiedli, że biomarkerami choroby Parkinsona związanymi ze stresem oksydacyjnym są kwas moczowy, białko DJ-1, koenzym Q, homocysteina oraz 8-hydroksydeoksyguanozyna.
Zatem na podstawie przeprowadzonych przez Twórców wynalazku badań wykazano, że biomarkerem PD może być również poziom nadtlenku wodoru w surowicy krwi. Okazało się bowiem, że u badanych pacjentów ze stwierdzoną klinicznie chorobą Parkinsona zaobserwowano podwyższony poziom nadtlenku wodoru w surowicy krwi, względem grupy kontrolnej, u której poziom nadtlenku wodoru w surowicy był poniżej poziomu detekcji. Wysoki poziom nadtlenku wodoru pochodzi najprawdopodobniej z nieenzymatycznej konwersji 4-OHE1 do E1-3,4-Q z generowaniem znacznych ilości rodnika ponadtlenkowego O2 , który jest następnie konwertowany do H2O2 przez wewnątrz- i zewnątrzkomórkową formę dysmutazy ponadtlenkowej SOD (patrz fig. 5).
Dlatego też korzystnie w sposobie według wynalazku oznacza się w surowicy krwi poziomy E2, ALFA E2, 2-OH-E1,2-OH-E2, 2-ME-O-E2, 4-OH-E1,4-ME-O-E1, 16-OH-E1 oraz nadtlenku wodoru, co dostarcza pełnego obrazu stanu klinicznego pacjenta z PD.
Zaletą wynalazku jest fakt iż analizowane metabolity 17e-estradiolu pod względem stężenia są charakterystyczne dla osób chorujących na PD lub zdrowych, mogą być stosowane jako wiarygodne biomarkery różnicujące występowanie lub nie choroby neurodegeneracyjnej. Dlatego też zgodnie z wynalazkiem nadtlenek wodoru oraz 17e-estradiol i jego metabolity stanowią biomarkery, które stosuje się do diagnozowania choroby degeneracyjnej dotyczącej zmian w strukturach niedopaminergicznych mózgowia i/lub obwodowego układu nerwowego, zwłaszcza fazy prodromalnej choroby Parkinsona. Rozwiązanie według wynalazku zapewnia szybką i nieskomplikowaną metodę oceny stanu pacjenta i ryzyka rozwoju choroby neurodegeneracyjnej jeszcze zanim wystąpią objawy somatyczne.
Przedmiot wynalazku uwidoczniony jest na figurach rysunku, na których:
Fig. 1 Przedstawia związek pomiędzy wiekiem osób chorych na chorobę Parkinsona, a stężeniem 2OHE2 w surowicy.
Fig. 2 przedstawia związek pomiędzy czasem trwania choroby w grupie osób chorych na chorobę Parkinsona, a stężeniem E1.
Fig. 3 przedstawia graficznie wyniki pochodnych 17e-estradiolu w surowicy krwi pacjentów z chorobą Parkinsona w porównaniu do zdrowej kontroli.
Fig. 4 przedstawia porównanie poziomów nadtlenku wodoru w surowicy krwi pacjentów z chorobą Parkinsona ze zdrową kontrolą przy pomocy analizy stopped-flow. Test t-Studenta **** p<0,0001.
Fig. 5 (nie stanowi istoty wynalazku) przedstawia metabolizm i addukty DNA estrogenów, zapożyczone z Cavalieri i wsp. [12]
Fig. 6 przedstawia poziomy Ι/β-estradiolu i jego pochodnych (E1, E2, 2-E2, 2-OH-E1,2-OHE2, 2-MEO-E1, 2-MEO-E2, 4-OH-E1, 4-MEO-E1, 16-OH-E1) w osoczu pacjentów z PD w porównaniu do osób zdrowych. Dane analizowano za pomocą GraphPad Prism Software wersja 8.0.1, wykonując analizę t-testem * p<0,1, ** p<0,01, *** p<0,001, **** p<0,0001 względem kontroli.
Przykład realizacji wynalazku przedstawiono w poniżej.
Przykład 1
GRUPA BADANA
Próbki surowicy krwi uzyskano od zdrowych ochotników, uczestników projektu badawczego realizowanego we współpracy Oddziału Neurologicznego i Udarowego, Szpital św. Wojciecha, Gdańsk z Katedrą i Zakładem Chemii Medycznej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego (GUMed), za zgodą Komisji Bioetycznej nr 195/2020. Wszyscy uczestnicy biorący udział w badaniu wyrazili pisemną zgodę.
Ilość osób badanych: 9 osób grupa kontrolna zdrowych ochotników, 22 osoby z chorobą Parkinsona.
Kryteria włączenia do badania osób chorych i zdrowej kontroli:
• potwierdzona diagnoza wcześniej nieleczonej choroby Parkinsona stadium H-Y I-II, w wieku 45-70 lat. Rozpoznanie kliniczne choroby Parkinsona w oparciu o kryteria rozpoznania United Kingdom Parkinson’s Disease Society Brain Bank (UKPDS BB) (obecność spowoln ienia ruchowego oraz przynajmniej jednego z następujących objawów: sztywność typu pozapiramidowego, drżenie spoczynkowe lub zaburzenia odruchów postawnych oraz kryteria wspomagające rozpoznanie UKPDS BB), • brak danych z wywiadu, objawów w badaniu klinicznym i w badaniu obrazowym mózgu sugerujących rozpoznanie zespołu parkinsonowskiego (objawowego parkinsonizmu lub innej choroby neurodegeneracyjnej) zgodnie z kryteriami wykluczającymi rozpoznanie choroby Parkinsona UKPDS BB.
Kryteria wyłączenia do badania osób chorych i zdrowej kontroli:
• podejrzenie lub rozpoznanie zespołu parkinsonowskiego (chorzy z parkinsonizmem wtórnym, G21 wg ICD-10) lub zespołem parkinsonowskim towarzyszącym innym schorzeniom neurodegeneracyjnym (G23 wg ICD-10), atypowy parkinsonizm.
Próbki krwi od obu grup (osoby chore i zdrowa kontrola) pobierano przez wykwalifikowany personel medyczny pod nadzorem lekarzy klinicystów. Uzyskany materiał tego samego dnia przewożono do Katedry i Zakładu Chemii Farmaceutycznej GUMed i przechowywano w warunkach głębokiego zamrożenia w temp. -80°C aż do czasu analizy LC-MS/MS [chromatografia cieczowa sprzężona z tandemową detekcją mas] oraz stopped flow [metoda zatrzymanego przepływu],
A. Badanie poziomu estrogenów i ich metabolitów z wykorzystaniem LC-MS/MS.
Przed wykonaniem oznaczenia poziomu estrogenów i ich hydroksy- i metoksypochodnych przeprowadza się proces derywatyzacji próbek.
a) Derywatyzacja próbek
Z rozmrożonych próbek surowicy (obie grupy osoby chore i zdrowa kontrola) pobrano po 500 pl i przeniesiono do szklanych probówek z gwintem poj. 10 ml za pomocą pipety automatycznej. Następnie dodano po 4 ml dichlorometanu, próbki zakręcono z użyciem nakrętek i umieszczono na wytrząsarce o ruchu obrotowym, zawartość mieszano przez 30 min z prędkością 40 obr./min. Po upływie tego czasu probówki wyjęto i za pomocą pipety pobrano dolną warstwę organiczną, którą przeniesiono do nowych szklanych probówek. W dalszym etapie dodano po 10 pl roztworów znakowanych izotopowo pochodnych estrogenów o stęż. 1 pg/ml i wymieszano na wytrząsarce jednopunktowej przez 30 s. Tak przygotowane próbki umieszczono w koncentratorze próżniowym w temperaturze 30°C i odparowano do sucha w czasie 40 min. Kolejnym etapem było przeprowadzenie procesu derywatyzacji analitów. W tym celu do próbek dodano po 100 pl 0,1 M buforu wodorowęglanu sodu pH 9,0 i po 100 pl chlorku dansylu o stęż. 1 mg/ml w acetonie jako odczynnika derywatyzującego. Zawartość probówek mieszano przez 30 s na wytrząsarce jednopunktowej i przeniesiono do probówek typu Eppendorf poj. 250 pl, odwirowano przy 8000 obr./min w czasie 5 min.
b) Badanie poziomu estrogenów i ich metabolitów z wykorzystaniem LC-MS/MS.
Po przeprowadzeniu procesu derywatyzacji, z tak przygotowanych próbek pobrano po 100 pl i przeniesiono do wkładek szklanych (insertów) o poj. 200 pl, które następnie umieszczono w automatycznym podajniku próbek. Próbki poddano analizie techniką chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową detekcją mas - LC-MS/MS z wykorzystaniem zestawu LCMS-8050 firmy Shimadzu (Japonia) w celu oznaczenia w każdej z nich poziomów estrogenów (E1), (E2), (ALFA-E2), (2-OH-E2), (2-OH-E1), (2-ME-O-E2), (2-ME-O-E1), (4-OH-E1), (4-ME-O-E1) i (16-OH-E1).
Spektrometr mas wyposażony był w źródło jonów typu elektrorozpraszania (ang. electrospray, ESI) oraz analizator typu potrójny kwadrupol MS/MS. Estrogeny rozdzielono na kolumnie C18 typu „core-shell” o nazwie Poroshell 120, o wymiarach 100 x 3,0 mm; 2,7 pm, w układzie faz odwróconych (ang. reversed phase, RP). Zastosowano elucję gradientową, gdzie faza ruchoma A składała się z ultraczystej wody z dodatkiem 0,1% kwasu mrówkowego, fazę B stanowił metanol.
Zoptymalizowane warunki rozdzielenia analitycznego estrogenów i ich pochodnych techniką LC-MS/MS były następujące:
• objętość próbki zadozowana do kolumny: 3 pl, • całkowity czas pojedynczej analizy: 55 min, • objętościowa prędkość przepływu fazy ruchomej w czasie: 0,3 ml/min, • temperatura termostatowania kolumny: 40°C, • temperatura w komorze automatycznego podajnika próbek: 4°C, • tryb pracy MS: dodatni, • temperatura źródła jonów ESI: 300°C, • temperatura bloku grzejącego: 400°C, • objętościowa prędkość przepływu gazu grzejącego (azot) w jednostce czasu: 10 l/min, • objętościowa prędkość przepływu gazu suszącego (azot) w jednostce czasu: 10 l/min, • objętościowa prędkość przepływu gazu nebulizującego (rozpraszającego) w jednostce czasu:
l/min, • temperatura linii desolwatacyjnej (DL): 250°C, • napięcie przyłożone do kapilary: 3 kV.
Za pomocą zoptymalizowanej i zwalidowanej metody LC-MS/MS można oznaczyć 13 analitów: estrogenów i ich hydroksy- i metoksypochodnych, w czasie 55 min. Uzyskanie satysfakcjonującego rozdzielenia 13-u bardzo podobnych do siebie pod względem strukturalnym związków, wymagało zastosowania bardzo czułego aparatu - tandemowego spektrometru mas z analizatorem typu potrójny kwadrupol, a sygnały rejestrowano w trybie reakcji następczych MRM.
Pierwszy kwadrupol Q1 wychwytuje jon macierzysty (quasi-cząsteczkowy) m/z odpowiedni dla każdego analizowanego związku, który następnie wchodzi do komory kolizyjnej Q2. Po wywołaniu kolizji jony ulegają fragmentacji i są filtrowane przez trzeci kwadrupol. Każdy analit był identyfikowany oraz oznaczany poprzez monitorowanie odpowiednich przejść jonów w trybie monitorowania reakcji następczych MRM.
Próbki pochodzące od pacjentów analizowano za pomocą zaproponowanej metody LC-MS/MS w kolejności losowej, aby uniknąć błędu systematycznego.
c ) Analiza statystyczna wyników
Analizy statystycznej dokonano przy użyciu pakietu IBM SPSS Statistics 25.
W przypadku porównywania dwóch grup osób, zastosowano test U Manna-Whitneya.
Analiza korelacji Spearmana pozwoliła sprawdzić czy występuje istotny statystycznie związek pomiędzy analizowanymi zmiennymi. Wielkość efektu była mierzona przy użyciu współczynnika eta-kwadrat.
W analizie statystycznej zastosowano następujące statystyki opisowe: średnia, mediana, odchylenie standardowe, minimum, maksimum, pierwszy oraz trzeci kwartyl.
Analiza testem Kruskala-Wallisa pozwoliła sprawdzić czy występują istotne statystycznie różnice pomiędzy poszczególnymi grupami osób. W przypadku występowania istotnych statystycznie różnic, zastosowano test post-hoc Gamesa-Howella.
Wyboru takiego dokonano w oparciu o fakt, iż wariancje w porównywanych grupach osób nie były jednorodne, jak również z powodu niskiej liczebności osób. Dzięki temu możliwe było sprawdzenie pomiędzy którymi grupami występują istotne statystycznie różnice.
Za poziom istotny statystycznie przyjęto wartość p<0,05.
Przeprowadzono ocenę statystyczną opracowanej metody analitycznej pod względem specyficzności, liniowości, LOD i LOQ. Specyficzność zbadano porównując chromatogram uzyskany od próbki pozbawionej dodatku wzorca (blank) z chromatogramem próbki wzbogaconej dodatkiem roztworów wzorcowych estrogenów i ich pochodnych. Brak interferencji pików substancji endogennych pochodzących z matrycy biologicznej z pikami analizowanych estrogenów potwierdził specyficzność metody.
PL 249893 Β1
Potwierdzono liniowość metod w zakresie stężeń od 0,1 ng/ml do 50 ng/ml na podstawie wykreślenia wprost proporcjonalnej zależności nominalnych stężeń analitów i stosunku pola powierzchni pod pikiem substancji badanej do pola powierzchni piku wzorca wewnętrznego. Następnie wyliczono równania regresji metodą najmniejszych kwadratów, a wartości liczbowe współczynnika determinacji R2 zbliżone do wartości 1 są miarą stopnia skorelowania zmiennych. Granicę oznaczalności obliczono na podstawie stosunku sygnału do szumu (S/N = 3). Obliczono granicę wykrywalności w oparciu o zasadę, że stanowi ona trzykrotny poziom LOD.
Wyniki analiz przedstawiono w tabelach.
Tabela nr 1 przedstawia średni poziom wybranych pochodnych 17P-estradiolu w surowicy krwi pacjentów z chorobą Parkinsona, w porównaniu do zdrowej kontroli.
Tabela nr 2 przedstawia wartości stężeń estrogenów i ich metabolitów powyżej lub poniżej których może występować predyspozycja do rozwoju choroby Parkinsona.
Tabele nr 3, 4, 5 przedstawiają wyniki analizy statystycznej.
Tabela 6 przedstawia wskaźnik elektrofilowości pochodnych estradiolu.
Tabela 1. Średnie stężenie estrogenów i ich metabolitów surowicy pacjentów w porównaniu do zdrowej kontroli. Dane analizowano za pomocą GraphPad Prism Software wersja 8.0.1, wykonując analizę t-testem * p<0,1, ** p<0,01, *** p<0,001, **** p<0,0001, ns - brak istotności statystycznej względem kontroli.
| Kontrola [ng/ml] | PD ing/mf] | Różnica statystyczna | Stosunek stężeń u osób chorych do stężeń zdrowej kontroli | |
| El | 0,78 | 0,80 | ns | 1,03 |
| E2 | 0,41 | 0,48 | 1,16 | |
| a-E2 | 0,42 | 0,30 | 0,72 | |
| 2-MEO-E1 | 0,29 | 0,24 | 0.81 | |
| 2-MEC-E2 | 1,48 | 3,07 | £ $ 4Φ | 2,08 |
| 2-0 H- El | 0,62 | 0,00 | 0,00 | |
| 2-OH-E2 | 1,45 | 0,16 | 0,11 | |
| 4-OH-E1 | 2,79 | 0,62 | 0,22 | |
| 4-ME0-E1 | 0,08 | 0,94 | 11,25 | |
| 16-OH-E1 | 0,15 | 0,05 | 0,32 |
Tabela 2. Wartości stężeń estrogenów i ich metabolitów powyżej lub poniżej których może występować predyspozycja do rozwoju choroby Parkinsona
| Metabolit | Wartość predysponująca do choroby Parkinsona w [ng/ml] | |
| E2 | > | 0,41+0,04 |
| a-E2 | < | 0,42±0,06 |
| 2-MEO-E2 | > | 1,48+0,38 |
| 2-OH-E1 | < | 0,62+0,19 |
| 2-OH-E2 | < | 1,45+0,19 |
PL 249893 Β1
| 4-OH-E1 | < | 2,79+0,28 |
| 4-ME0-E1 | > | 0,08+0,03 |
| 16-OH-E1 | < | 0,15+0,05 |
Tabela 3. Statystyki opisowe dotyczące analizowanych metabolitów w grupie osób chorych na chorobę Parkinsona oraz grupie kontrolnej. * Test U Manna-Whitney-; 1 - choroba Parkinson-, 2 - grupa kontrolna Stężenie [ng/ml].
| M | Me | SD | Min | Mai | CU | Q3 | Wynik | ||||||||
| Zmła | testu | ||||||||||||||
| nna | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | 1 | 2 | statysty |
| inege· | |||||||||||||||
| 2ME O El | 0, 24 | 0, 29 | 0, 23 | 0, 25 | 0, 02 | 0, 11 | o, 2 | 0, 13 | o. 3 | 0, 46 | 0, 3 | 0, 22 | 0, 24 | 0, 3S | U = 44,5; p = 0,12; n2 = o,i |
| Ϊ 8 | 0, 94 | i a 08 | 0, 96 | 0, 08 | 0, 06 | 0, 03 | 0, 84 | 0, 06 | 1, 03 | 0, 14 | 1, 03 | 0, 07 | a 99 | 0, 1 | U * 0; p < 0-001; 02 = 0,67 |
| El | o. 8 | 0, 78 | 0. | 0. 8 | 0. 05 | 0. os | 0, 73 | 0, 67 | 0, 9 | 0, 84 | 0, 9 | o, 74 | 0, 95 | 0, 82 | U - 60.5; p = 0,52; 02 = 0,02 |
| 2 Me OE2 | 3, 07 | X 48 | X 93 | £ | 0, 94 | $ ! | 1, 93 | 0, 95 | 4, 61 | 2, 04 | X 61 | 1, 2 | 4. 13 | X 89 | U ® 4; p < 0,001; q2 »0,59 |
| ISO HE1 | 0, 05 | 0, 15 | 0, 05 | 0, 13 | 0, 01 | 0, 05 | 0. 04 | 0, 1 | 0, 06 | 0, 25 | 0, 06 | 0, 11 | 0, 05 | 0, 2 | U ® 0; p < 0,001; n2 «0,67 |
| E2 | 0, 48 | 0. 41 | 0, 49 | 0, 41 | o,. 05 | 0, 04 | 0, 41 | 0, 35 | 0, 59 | 0, 48 | o, 59 | o. 38 | 0, 52 | 0, 44 | Ił = 26; p = 0,009; rjł-0,27 |
| ALFA E2 | 0, 3 | 0, 42 | 0, 3 | 0. 41 | 0, 01 | 0, 06 | 0, 29 | 0, 31 | 0, 32 | 0, 52 | 0. 32 | 0, 4 | o. 31 | 0. 46 | U = 6,5;p < 0,001; 02 = 0,55 |
| 2OH | 0, | 1 | 0, | 1,. | 0, | 0, | 0, | 1, | 0. | 1, | 0, | 1. | 0, | 1, | U 3 0; p < |
| E2 | 16 | 45 | 15 | 45 | 04 | 19 | 12 | 24 | 23 | 9 | 23 | 31 | 16 | 53 | 0,001; η2 |
| = 0,67 |
PL 249893 Β1
| 40H El | 0, 62 | 2, 79 | 0, 2, 61 86 | 0. 03 | 0, 28 | 0, 57 | 2, 31 | 0, 67 | 3, 24 | 0, 67 | 2, 61 | 0, 63 | 2, 98 | U = 0; p < 0.001; n2 »0,67 |
| 2OH El | 0. 01 | 0, 61 | 0, 0, 01 58 | 0 | 0, 19 | 0, 01 | 0, 39 | 0, 01 | 0, 93 | 0, 01 | 0, 43 | 0, 01 | 0, 79 | U = 0; p < 0.001; η2 = 0,67 |
Tabela 4. Związek pomiędzy analizowanymi zmiennymi w grupie kontrolnej dobranej do grupy osób chorych na chorobę Parkinson-. 1 - wie-; 2 - Stężenie 2MEOE-; 3 - Stężenie 4MEOE-; 4 - Stężenie E-; 5 - Stężenie 2MeOE-; 6 - Stężenie 16OHE-; 7 - Stężenie E-; 8 - Stężenie ALFA E-; 9 - Stężenie 2OH E2-; 10 - Stężenie 4OH EI-; 11 - Stężenie 2OH El. Stężenie wyrażone w [ng/ml].
| Zmienna | 1 | 2 | 3 | 4 | |5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | |
| 1 | $ Ί i | 0,17 | 0,15 | 0,25 | 0,18 | 0,18 | 0,03 | -0,01 | 0,25 | 0,24 | 0,11 | |
| 4 | 0,67 | 0,7 | 0,51 | i 0,6S | 0,54 | 0,95 | 0,98 | 0,51 | 053 | 0,78 | ||
| 2 | ί 1 $ | 0,17 | - | 0,38 | 045 | 0,67 | 0,57 | 0,18 | -0,22 | 0,02 | 0,37 | 0,38 |
| p l ! | Q,67 | - | 0,31 | 0,22 | | 0,05 | 0,11 | 0,64 | 0,57 | 0,97 | 0,33 | 0,31 | |
| 3 | i r* | | 0,15 | 0,38 | w | 0,08 | । 0,73 | 0,62 | 0 | -0,14 | 0,23 | 0,77 | 0,52 |
| P ί | 0,7 | 0,31 | * | 0,83 | 1 0,02 | 0,08 | 1 | 0,71 | 0.55 | 0,02 | 0,15 | |
| 4 | i I | 0,25 | 0,45 | 0,08 | | -o, 3 | 0,13 | 0,70 | -0,85** | 0,52 | 0,27 | 0,45 | |
| p l 1 | 0,51 | 0,22 | 0,83 | * | | 0,4 3 | 0,73 | 0,04 | <0,001 | 0,15 | 0,49 | 0,22 | |
| 5 | ! i | i | 0,18 | 0,67 | w 0,73 | -0.3 | |. | 0,78 | 0,3 | 0,09 | 0,27 | 052 | 0,42 |
| p f i | 0,65 | 0,05 | 0,02 | 0,43 | | * | 0,01 | 0,43 | 0.81 | 0,49 | 0,15 | 0,26 | |
| 6 | r» ί | | Q,18 | 0,57 | 0,62 | -0,13 | | 0,78 [o,01 | - | 0,3 | 0,13 | 0,03 | 0,7 | 0,6 |
| P Ϊ j | 0,64 | 0,11 | 0,08 | 0,73 | 1 | - | 0,43 | 0,73 | 0,93 | 0,04 | 0,09 | |
| 7 | r, j | 0,03 | 0,18 | 0 | -0,7 | 0,3 | 0,3 | - | 0,63 | 0,45 | 0,42 | 0,4 |
| p 1 | 0,95 | 0,64 | 1 | 0,04 | 0,43 1 | 0,43 | * | 0,07 | 0,22 | 0,26 | 0,29 |
PL 249893 Β1
| 8 | i ~ 1 0,01 | 0,22 | 044 | -0,85 | 0,09 | 0,13 | 0,63 | - | 0,49 | 0,47 | 0,44 | |
| p | To/S | ojF | _______ | 0M~ | ojT | αοΓ | - | _____ | 0,24 | |||
| 9 | i | i * | 0,25 j | 0,02 | 0,23 ! | •0,52 | 0,27 | 0,03 | 0,45 | 0,49 | - | 0,15 | 0,37 | |
| | P | j 0,51 | 0,97 | 0,55 | 045 | 0,49 | 0,93 | 0,22 | 0,18 | OJ | 0,33 | ||
| 10 | | rt | j 0,24 | ’ Γ 0,37 j 0,77 | -0,27 | 0,52 | 0,70 | 0,42 | 0,47 | 0,15 | 0,72 | ||
| P | | 0,53 i | 0,33 | 0,02 | 0,49 | 0,15 | 0,04 | 0,26 | 0,2 | 0,7 | 0,03 | ||
| 11 | i 1_____________ | 10,11 | 0,38 | 032 | -0,45 | 0,42 | 0,6 | 0,4 | 0,44 | 0,37 | 0,72 | |
| 1p | I 0,78 | 0,31 | 0,15 | 0,22 | 0,26 | 0,09 | 0,29 | 0,24 | 0,33 | 0,03 |
Tabela 5. Związek pomiędzy analizowanymi zmiennymi w grupie osób chorych na chorobę Parkinson-. 1 - wie-; 2 - Czas trwania choroby (w latach)-; 3 - Skala HoehnYah-; 4 - Stężenie 2ME0E-; 5 - Stężenie 4ME0E-; 6 - Stężenie E-; 7 - Stężenie 2MeOE-; 8 - Stężenie 16OHE-; 9 - Stężenie E2-; 10 - Stężenie ALFA E2-; 11- Stężenie 2OHE2-; 12 - Stężenie 4OHE1. Stężenie wyrażone w [ng/ml].
| Zmienna | 1 ...............i | 6 j 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | |
| 1 | 0,1 ί 0,3 0,63 0,0 1 3 { 8 1 1 | 0,0 j 0,1 6 i 4 0,8 । 0,6 | 0,0 8 | 0,1 7 | 0,0 3 | 0,6* | OJ 3 | |
| P | 0,6 j <00 0,7 0,1 2 j 1 4 5 Ϊ l< II | .3 i 2 | 0,7 8 | 0,5 3 | 03 2 | 0,01 | 0,6 4 | |
| 2 | fj | 1 - 0,1 0,2 0.14 0,2 | 3 2 ! r | 0,5 । 0,0 1 i 6 | 0,1 5 | -0,3 | 0,1 5 | 0,23 | 0,3 4 |
| P | 0,6 | i 0,2 - : 0.6 0,4 2 j 8 ί | Ο,β i 0,8 2 ; 3 | 0,5 8 | 0,2 6 | 0,5 8 | 0,4 | 0,1 θ | |
| 3 | fi | 0,6 0,1 ! 0,4 h 0,4 » 4 i 9 ! 3 ’ 1 I | 0,0 ! 0,1 5 2 | 8,2 1 | -0.3 | 0,0 9 | 0,54 | 0,2 3 |
| P | < > 1 0,0 0,0 W ¢,6 j - 9 6 1 1 i 1 | 0,8 0,6 5 5 | 0,4 4 | 0,2 7 | 0,7 5 | 0,03 | 0,4 |
PL 249893 Β1
| 4 5 | fs P h | M a i & P MS p o | 0.2 -0,43 9 | oj ‘ < | ’ 1 w p I o ś 443 | ................._ ______i_________1................. V! O j - p | m p Ml W i O ..................... ! | | ΙΛ 1 O cs φ a 1 o o' 8Λ i ! | -0,4 0,1 3 0,2 2 __ 2 | 1 m «r lo o' tfs d* ft i o r- ________। | 0,2 3 0,4 0,0 2 | 037 t>,02 0,26 | 0,0 L 0,8 6 7 |
| 0,2 1 0,09 8 — 0,49 2 ί | |||||||||||
| P | 04 5 | i 0,4 0,06 i j | 0,9 9 | | 0,5 7 | 0,7 9 | 0,9 S | 0,32 | 0.1 6 | |||
| 6 | fę. P | 0,0 6 3 | Gg5 ( -0,05 7 1 | 0,0 2 | 0,1 5 | 0,2 7 | 0,0 2 | 0,5 5- | 0,2 5 | 0,01 | OJ 5 |
| 0,0 l l o,as 2 ( | 0,9 S | 0,5 7 | 0.3 1 | 0,9 4 | 0,0 3 | 0,3 5 | 0,98 | 0,5 7 .. . | |||
| 7 8 9 | r. | 0,1 4 | ’ 1 0,0 | -0,57 6 | | 0,0 5 | 0,0 0,1 f 2 S | 0,2 | 5 | δ | 0,03 | 0,5 3 | |
| P fs | 0,6 2 0,0 8 | 0,8 j i 0,02 3 1 ο,ι i i 0,21 5 * I ii | 0,8 5 -0Λ | 03 0,5 5 7 0,2 0,0 2 2 | -0,2 | 0,4 5 | 0,0 3 0.3 | 1 -0,3 | 0,91 0,08 | 3,0 3 0,8 3 | |
| P fs | 0,7 8 0,1 7 | 0,7 i i 0,44 8 ł j i Ϊ -0,3 j -OJ | 0,1 3 0,1 9 | tji t in C.....4»...........C? W................. I o O ry p CF ί*». ......................i___________________________________________ | 0,4 S 0,5 6 | 0,3 | 0,2 | 0,2 6 03 5 | 0,76 0,13 | 0,8 3 0,1 8 | |
| P | 0,5 3 | 0,2 t i 0,27 ii j ί | 9,4 9 | 0,7 | 0,0 9 3 | 0,0 3 | 0,2 7 | - | 0,1 8 | 0,62 | 0,5 i | |
| 10 | fs | 0,0 3 | 0,1 ί 0,09 5 ί 3 i 1 | 0,2 3 | 0,2 0,0 5 2 | 0 | -0,3 | 0,3 5 | - | 0,15 | 0,0 6 |
| P | 0,9 2 | 0,5 j °-75 i 8 [ | 0,4 | 0,9 0,3 S 5 | 1 | 0,2 6 | Op 8 | 0,57 | 0,8 3 |
PL 249893 Β1
| 11 | rs | 0,6 | 0,2 3 | AM | 0,5 7 | 0,2 6 | 0,0 1 | 0.0 3 | 0,0 8 | 04 · 04 3 1 5 | - | 04 6 |
| P | 0,0 1 | 0,4 | 0,03 | 0,0 2 | 03 2 | 0,9 8 | 0,9 1 | 0.7 6 | 0,6 0,5 2 7 | - | 0,5 5 | |
| 1.2 | i? | 0,1 3 | 03 4 | 0,23 | GP 5 | 03 7 | 0,1 5 | o,s 3 | 0,0 3 | 04 0,0 8 6 | 046 | - |
| P | 0,6 4 | 0,1 9 | 0,4 | 0,8 6 | 0,1 6 | 0,5 7 | 0,0 3 | 0,8 3 | 03 0,8 1 { 3 | 0,55 |
Tabela 6. Wskaźnik elektrofilowości pochodnych estradiolu. Lipofilowość wyrażona wskaźnikiem logP oraz polarną powierzchnią cząsteczki. Silne elektrofile w > 1,5 eV, słabe elektrofile w < 0,8 eV.
| Związek | Indeks etefctroWfowoic i w[eV] | tog P | PSA (AT | Komenterr |
| Estron-3,4- chnon (£l-34-Q) | 3,85 | ^58 | 51,21 | 8ardzo wyroki indeks eletaoftowści (niezwykle silny elektrofil), bardzo reaktywny: powodujący deplecję glutationu w komórce, co prowadzi do indukcji stresu oksydacyjnego w neuronach ł konsekwentnie do nwodegeneracji. Ponadto, wykazuje charakter potencjaJnie mutagenny poprzez tworzenie addutów depurynujących z OKA. Trudno mierzalny w układzie biologicznym ze względu na wysoką reaktywnoii cząsteczki. |
| 4-Metoteyestron (4-ME1) | 0,83 | 4,15 | 46,53 | Ponad MHtrotnie wyższy poziom w surowicy u pacjentów z chorobą Parkinsona w porównaniu z grupą kontrolną. Stosunkowo slaby etektrofil, względnie niereaktywny. Tym niemniej, tak znaczna tamuklKja 4-ME1 świadczy o wysokim poziomie produkcji intermediatu 4-OH-E1, który na drodze enzymatycatej lub «^enzymatycznej Jest meabolsowany do E1A4A [61 co generuje stres elektrofltawy w neuronie z konsekwencjami metabolicznymi opisanymi powyżej (patrz E1-3,4*Q). |
B. Oznaczenie nadtlenku wodoru w surowicy krwi z wykorzystaniem metody stopped-flow.
Z rozmrożonych próbek surowicy (obie grupy osoby chore i zdrowa kontrola) pobrano po 500 pl i przeniesiono do szklanych probówek z gwintem poj. 10 ml za pomocą pipety automatycznej.
Próbki z obu grup poddano analizie w celu oznaczenia stężenia nadtlenku wodoru. W tym celu zastosowano metodę zatrzymanego przepływu (stopped-flow) z wykorzystaniem mikro objętościowego zestawu do badań metodą zatrzymanego przepływu - stopped-flow SX.18MV-Rl, który znajduje się na wyposażeniu Wydziału Chemii UG.
Metoda zatrzymanego przepływu polega na oznaczaniu nadtlenku wodoru poprzez pomiar szybkości reakcji wychwytu uwalnianego tlenku węgla(IV) i zarazem określenia stężenia nadtlenku wodoru w materiale biologicznym.
W metodzie oznaczania tlenku węgla(IV) wykorzystano pirogronian sodu, który jest bezpośrednim źródłem CO2, co można zobrazować poniższym równaniem reakcji:
Pirogronian + H2O2 ^ octan + CO2 + H2O
Jak wynika z powyższej reakcji stosunek stechiometryczny tlenku węgla(IV) do nadtlenku wodoru jest jak 1:1, zatem obliczona ilość CO2 jest równoważna ilości nadtlenku wodoru, który znajduje się w badanym układzie.
Do badania zastosowano zsyntezowany uprzednio przez Twórców wynalazku biosensor - związek koordynacyjny chromu (III) z pirydoksaminą {cis-[Cr(C2O4)(pm)(OH2)2]+}.Przyjęto założenie selektywnej reakcji a-ketokwasu-pirogronianu z nadtlenkiem wodoru z następową dekarboksylacją intermediatu - nadkwasu pirogronowego i wychwytem uwolnionego tlenku węgla(IV) przez cis-[Cr(C2O4)(pm)(OH2)2]+ (dalej jako biosensor).
Roztwory reagentów umieszczono oddzielnie w dwóch strzykawkach roboczych A i B, odpowiednio w strzykawce A materiał biologiczny (próbka) i 5 mM roztwór pirogronianu potasu zmieszanego w stosunku molowym 1:1, natomiast w strzykawce B 1mM roztwór biosensora w roztworze buforu fosforanowego o pH równym 7,4. Następnie roztwory przepuszczono przez mieszalnik (mieszanie zachodzi bardzo szybko - 10-3 s), i kolejno przez celkę pomiarową, aż do strzykawki powrotnej B. Wypełnienie strzykawki powrotnej B roztworem powodowało wypchnięcie tłoka uderzającego w mikrowyłącznik. W tym momencie następowało zatrzymanie przepływu i początek pomiaru. Postęp reakcji w porcji roztworu zatrzymanego w celce pomiarowej kontrolowany był spektrofotometrycznie. Podczas pomiaru mierzono zmianę stężenia substratu w funkcji czasu.
Wartości stężeń nadtlenku wodoru obliczono wykorzystując do tego celu analizę globalną, która oparta jest na zebraniu wyników w postaci zbioru widm absorpcyjnych, które zostały zmierzone dla całego (charakterystycznego dla danego związku) zakresu długości fal (330-700 nm), w określonym przedziale czasowym.
Dla uzyskanych wyników przeprowadzono analizę statystyczną w programie GraphPad Prism v. 8.0.1 posługując się t-testem. Poziom istotności ustalono na p<0.0001.
Wnioski
Średnie stężenie 2-OH-E1 u osób zdrowych wynosiło 0,62 ng/ml, natomiast stężenie u pacjentów z PD, było poniżej progu oznaczalności, dlatego uznano, że brak 2-OH-E1 w osoczu krwi, może predysponować do rozwoju PD. Ponadto, średnie stężenie 2-OH-E2 u kontroli wynosiło 1,48 ng/ml, a u osób chorych było ono 9-krotnie niższe (0,16 ng/ml), natomiast poziom 4-OH-E1 był 4,5-krotnie niższy u pacjentów z PD (0,62 ng/ml) w porównaniu do zdrowej kontroli (2,79 ng/ml). Co więcej, średnie stężenie 16-OH-E1 u osób chorych było 3 razy niższe (0,05 ng/ml) niż u osób zdrowych (0,15 ng/ml). Z drugiej strony, badania wykazały znaczny wzrost metoksyestrogenów u chorych na PD. Średnie stężenie 2-MEO-E2 u pacjentów z PD było ponad 2 razy wyższe (3,07 ng/ml) w stosunku do stężenia u osób zdrowych (1,48 ng/ml), a średni poziom 4-MEO-E1 u osób chorych był ponad 11 razy wyższy (0,94 ng/ml) w porównaniu do kontroli (0,08 ng/ml).
Na poziomy różnic w stężeniach badanych związków wpływa także wiek badanych osób. Im próbka osocza pobrana jest od starszego pacjenta, tym niższa jest wartość 2OHE2 oraz wyższa dla skali HoehnYahr. Co więcej stężenie E1 obniżało się wraz z czasem trwania choroby. Stąd, poziom 2OHE2 w surowicy wydaje się być istotny dla diagnozy PD. Dodatkowo, we krwi osób chorych na PD oznaczono średnio 275,56 razy wyższe stężenie H2O2 niż u osób zdrowych.
U badanych pacjentów wykazano obniżony poziom hydroksylowanych pochodnych estradioli na rzecz metylowanych pochodnych oraz wysoki poziom H2O2. Z powyższych danych wynika, że obniżony poziom wskazanych wyżej hydroksyestardioli i podwyższony poziom wskazanych wyżej metoksyestradioli, skorelowany z poziomem H2O2, służą jako wiarygodne biomarkery w diagnozie chorób neurodegeneracyjnych, zwłaszcza choroby Parkinsona (PD).
Claims (6)
1. Sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona, znamienny tym, że obejmuje:
- pomiar poziomu nadtlenku wodoru i 17e-estradiolu oraz jego hydroksylowanych i metoksylowanych metabolitów w próbce surowicy krwi pacjenta, przy czym próbkę surowicy krwi w celu oznaczenia poziomów 17β-estradiolu oraz jego hydroksylowanych i metoksylowanych metabolitów poddaje się procesowi derywatyzacji za pomocą chlorku dansylu,
- porównanie wyników ze zdrową kontrolą,
- diagnozę choroby Parkinsona, kiedy stężenie nadtlenku wodoru i metoksylowanych metabolitów jest wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli, a stężenia hydroksylowanych metabolitów są niższe niż dla zdrowej kontroli.
2. Sposób według zastrz. 1, znamienny tym, że metabolity obejmują α-estradiol, 2-hydroksyestron, 2-hydroksyestradiol, 2-metoksyestradiol, 4-hydroksyestron, 4-metoksyestron oraz 16-hydroksyestron.
3. Sposób według z zastrz. 1 albo 2, znamienny tym, choroba Parkinsona jest w fazie prodromalnej.
4. Sposób według któregokolwiek z zastrz. 1-3, w którym analizę poziomu nadtlenku wodoru prowadzi się metodą zatrzymanego przepływu z wykorzystaniem biosensora, który stanowi związek koordynacyjny chromu (III) z pirydoksaminą {cis-[Cr(C2O4)(pm)(OH2)2]+ oraz, w którym analizę poziomu 17e—estradiolu i jego metabolitów obejmujących α-estradiol, 2-hydroksyestron, 2-hydroksyestradiol, 2-metoksyestradiol, 4-hydroksyestron, 4-metoksyestron oraz 16-hydroksyestron prowadzi się za pomocą chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową detekcją mas - LC-MS/MS, po uprzedniej ekstrakcji analitów techniką ciecz-ciecz za pomocą rozpuszczalnika organicznego.
5. Sposób według zastrz. 4, znamienny tym, że proces derywatyzacji próbki prowadzi się przez 30 s.
6. Sposób według zastrz. 4 albo 5, znamienny tym, że chorobę Parkinsona stwierdza się, kiedy stężenie nadtlenku wodoru w badanej próbce jest średnio 275 razy wyższe od stężenia oznaczonego dla zdrowej kontroli oraz kiedy w badanej próbce, względem stężeń oznaczanych dla zdrowej kontroli stężenie hydroksylowanych metabolitów 17e-estradiolu jest przynajmniej 3-krotnie niższe a stężenia metoksylowanych metabolitów 17e-estradiolu jest przynajmniej 2-krotnie wyższe.
Priority Applications (3)
| Application Number | Priority Date | Filing Date | Title |
|---|---|---|---|
| PL441360A PL249893B1 (pl) | 2022-06-02 | 2022-06-02 | Sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona |
| PCT/PL2023/050040 WO2023234790A1 (en) | 2022-06-02 | 2023-05-29 | APPLICATION OF HYDROGEN PEROXIDE AND 17β-ESTRADIOL AND ITS METABOLITES AS BIOMARKERS IN A METHOD OF DIAGNOSING NEURODEGENERATIVE DISEASES IN VITRO |
| EP23816430.5A EP4508436A4 (en) | 2022-06-02 | 2023-05-29 | APPLICATION OF HYDROGEN PEROXIDE AND 17ß-ESTRADIOL AND ITS METABOLITES AS BIOMARKERS IN A METHOD FOR DIAGNOSING NEURODEGENERATIVE DISEASES IN VITRO |
Applications Claiming Priority (1)
| Application Number | Priority Date | Filing Date | Title |
|---|---|---|---|
| PL441360A PL249893B1 (pl) | 2022-06-02 | 2022-06-02 | Sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona |
Publications (2)
| Publication Number | Publication Date |
|---|---|
| PL441360A1 PL441360A1 (pl) | 2023-12-04 |
| PL249893B1 true PL249893B1 (pl) | 2026-07-13 |
Family
ID=89025328
Family Applications (1)
| Application Number | Title | Priority Date | Filing Date |
|---|---|---|---|
| PL441360A PL249893B1 (pl) | 2022-06-02 | 2022-06-02 | Sposób diagnozowania in vitro choroby Parkinsona |
Country Status (3)
| Country | Link |
|---|---|
| EP (1) | EP4508436A4 (pl) |
| PL (1) | PL249893B1 (pl) |
| WO (1) | WO2023234790A1 (pl) |
Families Citing this family (1)
| Publication number | Priority date | Publication date | Assignee | Title |
|---|---|---|---|---|
| PL450034A1 (pl) * | 2024-10-15 | 2026-04-20 | Gdański Uniwersytet Medyczny | Zestaw biomarkerów oraz sposób diagnozowania in vitro nowotworu błony śluzowej trzonu macicy |
Citations (3)
| Publication number | Priority date | Publication date | Assignee | Title |
|---|---|---|---|---|
| EP0409176A2 (en) * | 1989-07-17 | 1991-01-23 | The Rockefeller University | Method and materials for detecting pathology from alterations in estrogen metabolism |
| WO2005038453A1 (en) * | 2003-10-17 | 2005-04-28 | Medvet Science Pty Ltd | Early assessment of motor recovery in spinal cord injury patients |
| WO2015161078A1 (en) * | 2014-04-17 | 2015-10-22 | The Regents Of The University Of California | Methods for comprehensive profiling of steroid metabolome |
-
2022
- 2022-06-02 PL PL441360A patent/PL249893B1/pl unknown
-
2023
- 2023-05-29 EP EP23816430.5A patent/EP4508436A4/en active Pending
- 2023-05-29 WO PCT/PL2023/050040 patent/WO2023234790A1/en not_active Ceased
Patent Citations (3)
| Publication number | Priority date | Publication date | Assignee | Title |
|---|---|---|---|---|
| EP0409176A2 (en) * | 1989-07-17 | 1991-01-23 | The Rockefeller University | Method and materials for detecting pathology from alterations in estrogen metabolism |
| WO2005038453A1 (en) * | 2003-10-17 | 2005-04-28 | Medvet Science Pty Ltd | Early assessment of motor recovery in spinal cord injury patients |
| WO2015161078A1 (en) * | 2014-04-17 | 2015-10-22 | The Regents Of The University Of California | Methods for comprehensive profiling of steroid metabolome |
Non-Patent Citations (1)
| Title |
|---|
| RIO, M.J.D., VELEZ-PARDO, C.: "Curr. Med. Chem. – Central Nervous System Agents, 2004, 4, 279-285", "THE HYDROGEN PEROXIDE AND ITS IMPORTANCE IN ALZHEIMER’S AND PARKINSON’S DISEASE" * |
Also Published As
| Publication number | Publication date |
|---|---|
| PL441360A1 (pl) | 2023-12-04 |
| WO2023234790A1 (en) | 2023-12-07 |
| EP4508436A4 (en) | 2025-08-13 |
| EP4508436A1 (en) | 2025-02-19 |