PL 441128 A1 2/11 Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobów z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego Przedmiotem wynalazku jest sposób wyrobów z biodegradowalnego kompozytu wielokrotnego przetwarzania termoplastycznego, maJ acego zastosowanie zarówno w wyrobach obciazonych w trakcie uzytkowania, jak i z mozliwoscia przeznaczenia do kontaktu z zywnoscia Z publikacji Singh S., Mohanty AK. pt.: ,,Wood fiber reinforced bacterial bioplastic composites: Fabrication and performance evaluation", Composites Science and Technology, 67 (2007), 1753-1763 znany jest kompozyt o osnowie poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3-hydroksywalerianowego) ze zmienna zawartoscia wlókien drzewnych, który byl przetwarzany na mini-wytlaczarce i mini-wtryskarce. Jako matryca polimerowa zostal w nim zastosowany PHBV o nazwie handlowej Biopol, zas jako napelniacz zostaly zastosowane wlókna drzewne o dlugosci wlókna od 1,6 mm do 1,65 111111 i srednicy w zakresie od 0,3 mm do 0,4 mm. Wytworzone biokompozyty o osnowie PHBV zawieraly od % mas. do 40% mas. wlókien drzewnych. Z opisu patentowego PL 234621 B l znany jest sposób otrzymywania termoplastycznych kompozytów wzmacnianych wlóknami krótkimi polegajacy na mieszaniu osnowy polimerowej i wlókien krótkich celulozy i kompatybilizatora. W tym znanym sposobie, w dwóch granulatach kompozytowych A i B modyfikuje sie interfaze osnowa polimerowa - wlókna celulozowe przy pomocy kompatybilizatora lub antykompatybilizatora, przy czym granulat kompozytowy A i B otrzymuje sie poprzez mieszanie w stanie stopionym osnowy polimerowej PL 441128 A1 3/11 z wlóknami celulozowymi w stosunku od 70:30% wagowych do 50:50~0 wagowych, przy udziale, w granulacie A kompatybilizatora, którym jest wosk polimerowy mieszalny z polimerem osnowy w ilosci 0,5-3% wagowych w stosunku do polimeru osnowy, zas w granulacie B przy udziale antykompatybilizatora, którym jest wosk polimerowy niemieszalny z polimerem osnowy w ilosci 0,25-3% wagowych w stosunku do polimeru osnowy, nastepnie granulaty A i B miesza sie w stanie stopionym w stosunku od 1: 1 do 3: 1 w czasie dalszego przetwórstwa wtryskowego lub ekstruzji, otrzymujac kompozyt o zróznicowanej interfazie wlókno-osnowa. Z opisu zgloszeniowego wynalazku CN 102850741 A, znany jest natomiast material kompozytowy biodegradowalny o osnowie polihydroksyalkanianu, który zawiera 30 - 80 czesci homopolimeru hydroksyalkanianu, 20 - 70 czesci kopolimern hydroksyalkanianu, 15 - 40 czesci wlókien pochodzenia roslinnego, 1,5 - 6 czesci kompatybilizatora, 0,5 - 1 O czesci przeciwutleniacza oraz 1 - 6 czesci srodku ulatwiajacego przetwórstwo. Z opisu zgloszenim.vego wynalazku CN 109467896 A znany jest material, który zawiera 48 do 53 cz. wag. PHBV, 50 do 55 cz. wag. bialka orzeszków ziemnych w formie proszku, 14 do 15 cz. wag. wlókna kokosowego, 30 do 40 cz. wag. skrobi, 20 do 24 cz. wag. chityny, 1,5 do 1,9 cz. wag. wlókna jutowego, 3 do 6 cz. wag. wlókna drzewnego, 1,5 do 2,2 cz. wag. silanowego srodka sprzegajacego, 20 do 30 cz. wag. bursztynianu polibutylenu, 2 do 3 cz. wag. sorbinianu potasu, 2 do 3 cz. wag. kwasu dehydrooctowego, 1,4 do 1,6 cz. wag. ftalanu dioktylu, 2,3 do 3,6 cz. wag. stearynianu cynku, 8 do 12 cz. wag. twardej gliny, 5 do 9 cz. wag. kaolinu, 7 do 11 cz. wag. sepiolitu i 1 do 1,4 cz. wag. 2, 6- di-tert-4-metylofenolu. Z opisu zgloszenia wynalazku CA 2641922 Al znany jest material, który zawiera poli(hydroksymaslan) (PHB) lub polikaprolaktan (PCL) jako matryce polimerowa oraz jako napelniacz w ilosci masowej od 5% do 70% wlókna naturalne takie jak: sizal, wytloki trzciny cukrowej, orzech kokosa, piasava, soja, juta, ramia, curaua. Równiez jako napelniacz stosowane moga byc od 5 do 70% PL 441128 A1 4/11 udzialu wagowego: maczka lub pyl drzewny, skrobia, luski ryzowe. Z opisu zgloszenia wynalazku US 2009023836 Al znany jest material, który zawiera poli(hydroksymaslan) (PHB) lub poli (kwas mlekowy) (PLA) jako matryce polimerowa oraz jako napelniacz w ilosci masowej od 5% do 70°,,o wlókna naturalne takie jak: sizal, wytloki trzciny cukrowej, orzech kokosa, piasava, soja, juta, ramia, curaua. Równiez jako napelniacz stosowane moga byc od 5 do 70% udzialu wagowego: maczka lub pyl drzewny, skrobia, luski ryzowe. Z opisu zgloszeniowego wynalazku P.434163 znany jest biodegradowalny kompozyt termoplastyczny oraz sposób jego otrzymywania. Kompozyt zawiera od 70 do 85 cz. wag. osnowy polimerowej, która jest poli(kwasu 3- hydroksymaslowy-co-3-hydroksywalerianowy) oraz od 15 do 30 cz. wag. wlókien lnianych, przy czym wlókna lniane maja dlugosc od 0,8 mm do 1,2 mm. W sposobie otrzymywania biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego miesza sie od 70 do 85 cz. wag. wlókien lnianych o dlugosci od 0,8 mm do 1,2 mm, a nastepnie mieszanine suszy sie w temperaturze co najwyzej 90°C, po czym mieszanine wytlacza sie za pomoca wytlaczarki slimakowej, a nastepnie wytloczyny granuluje sie Istotnym problemem jest stale zwiekszajaca sie ilosc odpadów z tworzyw polimerowych. Materialy z tworzyw polimerowych, sa w wiekszosci pochodzenia petrochemicznego i nie ulegaja biodegradacji oraz z róznym skutkiem poddawane sa recyklingowi. PHBV, nalezacy do grupy polihydroksyalkanianów (PHA) jest polimerem pochodzenia naturalnego, w pelni biodegradowalnym, obojetnym w organizmach zywych oraz majacym wlasciwosci zblizone do polipropylenu - materialu szeroko stosowanego w wyrobach wtryskowych i wytlaczanych. Z uwagi na stosunkowo wysokie koszty wytworzenia, PHBV jest rzadko stosowany na wyroby wytlaczane lub formowane wtryskowa, przez co ma obecnie niewielkie mozliwosci wdrozenia na szersza skale. Celem wynalazku jest zapewnienie ponownego przetworzenia wyrobów z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego o osnowie z PHBV oraz PL 441128 A1 /11 napelniacza w postaci wlókien lnianych i otrzymanie wyrobów o wlasciwosciach zblizonych do tych, którymi charakteryzuje sie wyrób pierwotnie wytworzony. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego zawierajacego osnowe polimerowa w postaci poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3-hydroksywalerianowego) oraz napelniacz w postaci wlókien lnianych o dlugosci 0,8 do 1,2 mm, wedlug wynalazku charakteryzuje sie tym, ze wyrób z biodegradowalnego kompozytu zawierajacego od 70 do 85 cz. wag. poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3- hydroksywalerianowego) oraz od 15 do 30 cz. wag. napelniacza w postaci wlókien lnianych mieli sie, po czym uzyskany regranulat suszy sie, a nastepnie uplastycznia sie w temperaturze od 170 do l 90°C oraz fommj e sie wyrób. Korzystnie uplastyczniony regranulat formuje sie poprzez wtryskiwanie w temperaturze z przedzialu od 17 5 do l 90°C. Dalsze korzysci uzyskuje sie, jesli wtryskiwanie prowadzi sie przy cisnieniu docisku wynoszacym od 45 MPa do 55 MPa. Kolejne korzysci uzyskiwane sa, jesli wtrvsk prowadzi sie przy temperaturze formy wynoszacej 90°C. Sposób pozwala na powtórne przetworzenie wyrobów z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego zawteraJacego osnowe polimerowa w postaci poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3- hydroksywalerianowego) oraz napelniacz w postaci wlókien lnianych przy jednoczesnej . . meznaczneJ zmianie wlasciwosci powtórnie przetworzonego kompozytu w stosunku do kompozytu pierwotnie wytworzonego. W wyniku przeprowadzonych badan stwierdzono, ze kompozyt moze byc ponownie przetworzony mmimum pieciokrotnie. Dodatkowo dzieki zastosowaniu wynalazku mozliwe jest obnizenie kosztów stosowania kompozytu do wytwarzania produktów codziennego uzytku. Przedmiot wynalazku zostal przedstawiony w przykladach realizacji. PL 441128 A1 6/11 Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego, w pierwszym przykladzie realizacji zostal przedstawiony ponizej. W pierwszej kolejnosci wykonano wyrób, w postaci ksztaltki, z granulatu biodegradowalnego kompozytu zawierajacego 70 cz. wag. poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3-hydroksywalerianowego) oraz 30 cz. wag. napelniacza w postaci mieszaniny wlókien lnianych o dlugosci od 0,8 mm do 1,2 mm. Granulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze 190°C, przy czym wtrysk prowadzi sie natezeniem przeplywu 35 cm 1 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 55 lv!Pa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozctaganm 6702 MPa, wytrzymaloscia na rozctagame 40 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem 14 kJ/m 2 , twardoscia 113 N/mm 2 , skurczem przetwórczym wzdluznym 0,75%, skurczem przetwórczym poprzecznym l,75~o oraz skurczem przetwórczym na grubosci 3%. Dla ponownego przetworzenia tak uzyskanego wyrobu w postaci ksztaltki z biodegradowalnego kompozytu, w pierwszej kolejnosci ksztaltke mieli sie w mlynie do tworzyw sztucznych. Stosuje sie mlyn wolnoobrotowy, o pojemnosci zasypu wynoszacej 6 I oraz o dwunastu nozach wirnika o srednicy 170 mm oraz dwóch nozach statycznych, wyposazony w sito o wielkosci oczka wynoszacej 5 111111. Mielenie prowadzi sie z predkoscia obrotowa wirnika wynoszaca 250 obr.Imin. Nastepnie uzyskany, w wyniku mielenia, regranulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Po czym uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze 185°C, przy czym wtrysk prowadzi sie z natezeniem przeplywu 35 cm 3 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 55 MPa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego PL 441128 A1 7/11 charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozc1agamu 7345 MPa, wytrzymaloscia na rozc1aga111e 40,8 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem 11 kJ/m 2 , twardoscia 112,2 N/mm 2 , skurczem przetwórczym wzdluznym 0,82%, skurczem przetwórczym poprzecznym l,68~0 oraz skurczem przetwórczym na grubosci 2,85%. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego, w drugim przykladzie realizacji prowadzony byl z wykorzystaniem wyrobu uzyskanego w pierwszym przykladzie realizacji, w postaci ksztaltki. W pierwszej kolejnosci wyrób mieli sie w mlynie do tworzyw sztucznych. Stosuje sie mlyn wolnoobrotowy o pojemnosci zasypu wynoszacej 6 1, o dwunastu nozach wirnika o srednicy 170 mm oraz dwóch nozach statycznych, wyposazony w sito o 5 mm oczkach. Mielenie prowadzi sie z predkoscia obrotowa wirnika wynoszaca 250 obr.Imin. Nastepnie uzyskany, w wyniku mielenia, regranulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Po czym uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze 185°C, przy czym wtrysk prowadzi sie z natezeniem przeplywu 35 cm 3 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 50 MPa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozc1agamu 7211 MPa, wytrzymaloscia na rozc1aga111e 39,8 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem 9,5 kJ/m 2 , twardoscia 115,5 N/mm 2 , skurczem przetwórczym wzdluznym 0,94%, skurczem przetwórczym poprzecznym l,52~o oraz skurczem przetwórczym na grubosci 2, 71 %. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego, w trzecim przykladzie realizacji prowadzony byl z wykorzystaniem wyrobu, w postaci ksztaltki uzyskanej w drugim przykladzie realizacji. W pierwszej kolejnosci wyrób mieli sie w mlynie do tworzyw sztucznych. Stosuje sie mlyn wolnoobrotowy o pojemnosci zasypu wynoszacej 6 PL 441128 A1 8/11 1, o dwunastu nozach wirnika o srednicy 170 mm oraz dwóch nozach statycznych, wyposazony w sito o 5 mm oczkach. Mielenie prowadzi sie z predkoscia obrotowa wirnika wynoszaca 250 obr.Imin. Nastepnie uzyskany, w wyniku mielenia regranulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Po czym uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze l 80°C, przy czym wtrysk prowadzi sie z natezeniem przeplywu wynoszacym 35 cm 3 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 50 MPa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozc1agamu 7051 MPa, wytrzymaloscia na rozc1agame 37,3 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem 9,1 kJ/me, twardoscia. 118, l N/mm 2 , skurczem przetwórczym wzdluznym 1, 14%, skurczem przetwórczym poprzecznym l ,5% oraz skurczem przetwórczym na grnbosci 2,34%. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego, w czwartym przykladzie realizacji prowadzony byl z wykorzystaniem wyrobu uzyskanego w trzecim przykladzie realizacji sposobu wielokrotnego przetwarzania. W pierwszej kolejnosci wyrób, w postaci ksztaltki, mieli sie w mlynie do tworzyw sztucznych. Stosuje sie mlyn wolnoobrotowy o pojemnosci zasypu wynoszacej 6 1, o dwunastu nozach wirnika o srednicy 170 mm oraz dwóch nozach statycznych, wyposazony w sito o 5 111111 oczkach. Mielenie prowadzi sie z predkoscia. obrotowa. wirnika wynosza.ca. 250 obr.Imin. Nastepnie uzyskany, w wyniku mielenia, regranulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Po czym uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze 180°C, przy czym wtrysk prowadzi sie z natezeniem przeplywu wynoszacym 35 cm 3 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 45 MPa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego PL 441128 A1 9/11 charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozc1agamu 7142 MPa, wytrzymaloscia na rozc1aga111e 37,6 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem ,1 kJ/m 2 , twardoscia 115,0 N/mm2, skurczem przetwórczym wzdluznym 1,28%, skurczem przetwórczym poprzecznym l,44~o oraz skurczem przetwórczym na grubosci I, 94%. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego, w piatym przykladzie realizacji prowadzony byl z wykorzystaniem wyrobu w postaci ksztaltki uzyskanej w czwartym przykladzie realizacji. W pierwszej kolejnosci wyrób w postaci ksztaltki mieli sie w mlynie do tworzyw sztucznych. Stosuje sie mlyn wolnoobrotowy o pojemnosci zasypu wynoszacej 6 1, o dwunastu nozach wirnika o srednicy 170 mm oraz dwóch nozach statycznych, wyposazony w sito o 5 mm oczkach. Mielenie prowadzi sie z predkoscia obrotowa wirnika wynoszaca 250 obr.Imin. Nastepnie uzyskany, w wyniku mielenia, regranulat suszy sie w temperaturze 90°C przez 3 godziny. Po czym uplastyczniony material wtryskuje sie w temperaturze 175°C, przy czym wtryskiwanie prowadzi sie z natezeniem przeplywu wynoszacym 35 cm 3 /s, przy cisnieniu docisku wynoszacym 45 l\IPa, temperaturze formy wynoszacej 90°C, czasie docisku wynoszacym 25 s oraz czasie chlodzenia wynoszacym 25 s. Uzyskana ksztaltka z biodegradowalnego kompozytu polimerowego charakteryzuje sie modulem sprezystosci przy rozc1agamu 7030 MPa, wytrzymaloscia na rozciaganie 36,6 MPa, udarnoscia wg Charpy z karbem l O kJ/m 2 , twardoscia 117,8 N/mm 2 , skurczem przetwórczym wzdluznym 1,37%, skurczem przetwórczym poprzecznym 1,39% oraz skurczem przetwórczym na grubosci 1,47%. PL 441128 A1 /11 Zastrzezenia patentowe I. Sposób wielokrotnego przetwarzania wyrobu z biodegradowalnego kompozytu termoplastycznego zawierajacego osnowe polimerowa w postaci poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3-hydroksywalerianowego) oraz napelniacz w postaci wlókien lnianych o dlugosci 0,8 do 1,2 mm, znamienny tym, ze vvyrób z biodegradowalnego kompozytu zawierajacego od 70 do 85 cz. wag. poli(kwasu 3-hydroksymaslowego-co-3-hydroksywalerianowego) oraz od 15 do 30 cz. wag. napelniacza w postaci wlókien lnianych mieli sie, po czym uzyskany regranulat suszy sie, a nastepnie uplastycznia sie w temperaturze od 170 do l 90°C oraz formuje sie wyrób. 2. Sposób wedlug zastrz. 1, znamienny tym, ze uplastyczniony regranulat formuje sie poprzez vviryskiwanie w temperaturze z przedzialu od 175 do 190°C. 3. Sposób wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze wtryskiwanie prowadzi sie przy cisnieniu docisku wynoszacym od 45 MPa do 55 MPa 4. Sposób wedlug zastrz. 2 albo 3, znamienny tym, ze wtrysk prowadzi sie przy temperaturze formy wynoszacej 90°C. PL 441128 A1 11/11 al. Niepodleglosci 188/192 00-950 Warszawa, skr. poczt. 203 URZAD PATENTOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ tel.: (+48) 22 579 OS SS I fax: (+48) 22 579 00 01 e-mail: kontakt@uprp.gov.pl I www.uprp,gov,pl SPRAWOZDANIE O STANIE TECHNIKI DO ZGLOSZENIA NR P.441128 Klasyfikacja zgloszenia: C08J 11/06. C08J 5/04. C08L 67/04, C08L 97/02. C08L 101/16 Podklasy, w któ0 eh prowadzono poszuki,v,mia: C08J, C08L Bazy komputem\\ e. \\ których prowadzono poszukimrnia: EPODOC. WPI, bazy UPRP, Espacenet, PatentScope, Springer Kategoria dokumentu A A A Dokumenty - z podana identyfikacja PL434163 Al (POLITECHNIKA RZESZOWSKA li\!. IGNACEGO LUKASlEWlCZA. PL) 2021-12-06 JP2018502977 A (lONlQA TECHNOLOGlES EV, NL) 2018-02-01 CNl 09467896 A (JURONG FENGLTNG TECHNOLOGY CO.LTD.) 2019-0J-15 D Dalszy ei,ig ,,:ykam dokumentów na nastepnej stronie A- dokument okresla1acy ogólny stan tecltmki, którv nie Jest uwazany za posiada1acy szczególne znaczeme, E-dokument sta11ov\1ac: \.\czesniejs:t.e zglosLeme lub patent, ale opublil-• .o\\any v\ lub po dacie zgloszenia. Odniesienie do zastrz. l - 4 l - 4 1 - 4 1- dol.,,_umcnt, l,._tó1) mozc poddawac w \\ atpli\vusc za1,Lrzcga11c p1crwszci1sl\VO(-\\ ;..i_), lub prL:, tucwn)' w celu ustalenia dat: publiL1c_11 im1cgo c: towancgu dol"-umcntu 111b 'I innego S"I.C'/.cgól11c&n pmvoch1 O dokument od110S7IJCY sle do Hlnw11ieni[l 1JC;tnego pr7ez 7:-1Stoso1va11le. w~·st[l·wle11le h1b 11_jrnvnienie ''" lmrv sposób P - dokument opublikowam pI?ed data zgloszenia. ale póiniei ni 1. zastrzegana daw piemszenstwa. T - dokument pózme,1sz,. opubl!kowany po dac1e zgloszema lub w dacie p1erwszenstwa 1 mebedac, w konfl!kc1e ze zgloszemem ale cytowam w celu zrozum1ema zasad lub Leoni lez4c, eh u podsta\l w, nalazlu, X - dol-, .. umcnt o szczególnym znacLcmu; LasLrLcgan:· \\ )' 11.alazd .... nic muLc byc UV\·azany La HO\\: lub me mozc b: c uwaLan: za pusiadajacy poz10m \\: nalazCL)'. jcLcli ten clnkumcnt brany jest pod uwage sarnocl/.iclnie. Y - dokument o S7.Czególn:vm z1rnc7.cni11; 7.r1Stf7.c.~m1~ 1 wyn;1Jn7ck nlc 11107.c byc uw:17.mrv 7.il posi:1cl;1j~cy po7.10m 1Yyn:1ln7.c7_\·. je7.cli ten clokmncnt 70st:1nlc pol~c7ony z jedmm lub kilkoma tego tvpu dokumentam( a takie polaczenie bedzie ocz,wiste dla znawc,. & - dokument nalezacy do teJ sameJ rodzmy patentoweJ Sprawozdanie wykonala: Elzbieta Krupska Ekspert Data: .01.2023 Uwagi do zgloszenia Sprawozdanie zostalo wykonane w oparciu o zastrz. z dnia 09-05-2022 r. Podpis: /podpisano kwalifikowanym podpisem elektronicznym/ Pismo wydane w fonnie dokumentu elektronicznego PL