Pierwszenstwo: Opublikowano: 30.1.1970 58921 KI. 39 c, 30 MKP C 08 g Wspóltwórcy wynalazku: mgr inz. Tadeusz Sniezek, mgr inz. Wlodzi¬ mierz Montewski, mgr inz. Jerzy Wojciechow¬ ski, mgr inz. Ryszard Jagiello Wlasciciel patentu: Instytut Ciezkiej Syntezy Organicznej, Blachownia Slaska (Polska) Sposób wytwarzania rozgalezionych polieterów Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarza¬ nia rozgalezionych polieterów zawierajacych w swej strukturze trzeciorzedowy azot.Wedlug dotychczas znanych sposobów polietery zawierajace trzeciorzedowy azot otrzymuje sie 5 przez poliaddycje amin aromatycznych z tlenkami alkilenowymi.Proces wytwarzania tego typu zwiazków prowa¬ dzony jest podobnie jak proces wytwarzania poli¬ eterów z wieloalkoholi, a mianowicie na aminy 10 aromatyczne dziala sie tlenkami alkilenowymi w obecnosci katalizatorów kationowych, na przyklad BF3, H3PO4, AICI3 lub ZnCl2 w temperaturze 110— 150°C i pod cisnieniem 1—10 atmosfer.Otrzymane polietery zawierajace trzeciorzedowy 15 azot po oczyszczeniu stosowane sa do produkcji pianek poliuretanowych, najczesciej pianek sztyw¬ nych wytwarzanych metoda natryskowa.Obecnosc trzeciorzedowego azotu w polieterze pozwala na zmniejszenie ilosci katalizatorów ami- 20 nowych stosowanych podczas spieniania i popra¬ wia wlasnosci fizykomechaniczne pianek poliure¬ tanowych, szczególnie odpornosc termiczna.Opisana metoda wytwarzania polieterów wyma¬ ga stosowania stosunkowo drogich i trujacych 25 amin aromatycznych, a otrzymane produkty sa barwne. Ponadto stos nowych w procesie poliaddycji stwarza duze klo¬ poty aparaturowe, zwiazane z korozja. Oprócz wy¬ mienionych istnieje jeszcze ta niedogodnosc, ze ka- 30 talizatory te zanieczyszczaja produkt i sa bardzo trudne do usuniecia.Celem wynalazku bylo iznalezienie taniego su¬ rowca dla wytwarzania nowego typu polieterów zawierajacych trzeciorzedowy azot, poprawienie barwy produktu.Sposobem wedlug wynalazku rozgalezione poli¬ etery o wzorze 1 przedstawionym na rysunku wy¬ twarza sie przez poliaddycje kwasu cyjanurowego technicznego lub odpadkowego z tlenkami alkile¬ nowymi lub epichlorowcohydrrynami. Stosujac epi- chlorowcohydryne uzyskuje sie produkt zawiera¬ jacy w miejsce lancucha -0(RO)n H lancuch o wzo¬ rze 2. Proces przeprowadza sie w autoklawie ze stali kwasoodpornej ogrzewanym elektrycznie i za¬ opatrzonym w mieszadlo, termometr, zawór bez¬ pieczenstwa i krócce do odprowadzania gazów i produktu.W reaktorze sporzadza sie zawiesine kwasu cy¬ janurowego w wodzie lub w obojetnych rozpusz¬ czalnikach organicznych wzglednie w mieszaninie rozpuszczalników dobierajac tak ilosci by powsta¬ la papka latwa w mieszaniu. Jako inertne rozpusz¬ czalniki stosuje sie weglowodory aromatyczne, mieszaniny weglowodorów, chlorowcopochodne we¬ glowodorów, wzglednie etery a zwlaszcza anizol.Nastepnie do utworzonej zawiesiny wprowadza sie katalizator alkaliczny w ilosci 0,5% wagowych w stosunku do masy koncowego produktu, przy czym najczesciej stosuje sie staly NaOH, KOH 5892158921 lub Sr(OH)2. Jesli do poliaddycji stosuje sie epi- chlorowcohydryn nalezy uzyc dodatkowej stechio- metrycznej ilosci katalizatora.Mieszanine reakcyjna ogrzewa sie do temperatu¬ ry 80°—200°C, a nastepnie pod cisnieniem w gra¬ nicach od 1 do 10 atmosfer wprowadza sie w spo¬ sób periodyczny lub ciagly tlenki alkilenowe, epi- chlorowcohydryny lub mieszaniny tych zwiazków w ilosciach potrzebnych do uzyskania polieteru o ciezarze czasteczkowym od 250 do 6000.Poliaddycje mozna prowadzic dzialajac na za¬ wiesine kwasu cyjanurowego poszczególnymi tlen¬ kami alkilenowymi na przyklad tlenkiem propy¬ lenu lub etylenu, sama epichlorowcohydryna, mie¬ szanina tlenków alkilenowych z epichlorowcohyd¬ ryna lub dzialajac na przemian wymienionymi zwiazkami. Proces przebiega od kilku do 20 go¬ dzin w zaleznosci od warunków syntezy. W zalez¬ nosci od wymaganych wlasnosci produktów do spienienia, dobiera sie odpowiednio warunki pro¬ cesu i surowce podczas wytwarzania polieterów.Najkorzystniej proces zachodzi w temperaturze 110—140°C i pod cisnieniem 2—4 atmosfer.Nieoczekiwanie stwierdzono, ze korzystne wyni¬ ki uzyskuje sie jezeli jako rozpuszczalnik stosuje sie wode. Wówczas do zawiesiny kwasu cyjanuro¬ wego w wodzie w stosunku wagowym 1 :1 wpro¬ wadza sie wobec katalizatora uzytego w ilosci 0,5°/o w stosunku do masy koncowego produktu, tlenek alkilenowy w ilosci 2—6 moli tlenku na 1 mol kwasu cyjanurowego, a nastepnie odpedza zawarta w mieszaninie wode i przeprowadza dalsza poli¬ addycje w srodowisku bezwodnym az do otrzyma¬ nia polieteru o wymaganym ciezarze czasteczko¬ wym. Polieter taki zawiera duza ilosc lancuchów bocznych i zanieczyszczony jest tylko niewielkimi ilosciami glikoli, wytworzonymi z tlenków alkile¬ nowych i wody.Jezeli natomiast w charakterze rozpuszczalnika kwasu cyjanurowego zastosuje sie w procesie po¬ lieter z poprzedniej szarzy w stanie surowym, to otrzymuje sie bezposrednio czysty produkt, co upraszcza proces, eliminujac faze oddzielania roz¬ puszczalnika ze srodowiska reakcji.Bardzo ciekawe produkty uzyskuje sie przez po¬ liaddycje tlenków alkilenowych z mieszanina kwa¬ su cyjanurowego ze zwiazkami zawierajacymi ak¬ tywny wodór, na przyklad glikolenem, gliceryna lub pentaerytrytem. W procesie tym tlenki alki¬ lenowe wprowadza sie w sposób periodyczny lub ciagly do mieszaniny zawierajacej od 0,5 do 95% wagowych kwasu cyjanurowego uzupelnionej do 100°/o dwu lub wielohydroksy-zwiazkiem lub ich mieszanina w obecnosci katalizatora alkalicznego.W ten sposób uzyskuje sie produkty nadajace sie do wytwarzania pianki metoda natryskowa.Natomiast polietery szybkowiazace otrzymuje sie wówczas, jezeli w koncowej fazie poliaddycji wprowadza sie tlenek etylenu. Lancuchy polieteru zakonczone sa wtedy I-rzedowymi grupami hy¬ droksylowymi.Tak otrzymane surowe polietery po ewentual¬ nym usunieciu rozpuszczalnika oczyszcza sie przez neutralizacje kwasami mineralnymi, kwasem szcza¬ wiowym lub najlepiej za pomoca kationitów. Uzy¬ skany produkt stanowi lepka ciecz bezbarwna lub jasnozólta, wzglednie biala mase, posiada odczyn alkaliczny i wykazuje ciezar czasteczkowy od 250 do 6000. 5 Wytworzone sposobem wedlug wynalazku polie¬ tery nie wymagaja stosowania drogich katalizato¬ rów aminowych podczas spieniania do pianek po¬ liuretanowych, a jedynie odpowiednio dobranych katalizatorów metalo-organicznych. W zaleznosci 10 od ciezaru czasteczkowego stosowanego polieteru otrzymuje sie pianki poliuretanowe elastyczne lub sztywne.Przyklad I. Do autoklawu ze stali kwasood- * pornej ogrzewanego elektrycznie i zaopatrzonego 15 w mieszadlo, termometr, zawór bezpieczenstwa^ wprowadza sie 1 kg kwasu cyjanurowego, 16 g KOH i 1 kg wody destylowanej.W temperaturze 125°C podczas mieszania wpro¬ wadza sie 1,5 kg tlenku propylenowego, stosujac 20 cisnienie okolo 4 atmosfer. Gdy cisnienie w auto¬ klawie obnizy sie do 2—2,5 atmosfer przez zawór odpuszcza sie pare wodna. Po odparowaniu calej wody wprowadza sie jeszcze okolo 1 kg tlenku propylenowego w temperaturze 120°—140°C. Czas 25 poliaddycji wynosi od 3—4 godzin. Po ukonczonym procesie przedmuchuje sie autoklaw azotem dla usuniecia resztek tlenku alkilenowego. Uzyskuje sie 3,5 kg produktu surowego, który w temperatu¬ rze pokojowej jest bezbarwna ciecza. 30 Po oczyszczaniu na kationicie produkt posiada, ciezar czasteczkowy ponizej 400 i wykazuje pH 8—8,5.Przyklad II. Do autoklawu wprowadza sie okolo 400 g polieteru nieoczyszczonego otrzymanego 35 w przykladzie I, 2 mole kwasu cyjanurowego, 13 g NaOH i po ewakuowaniu powietrza azotem ga¬ zowym i uzyskaniu temperatury 120°C, wprowa¬ dza sie podczas mieszania tlenek propylenowy w ilosci 1,5 kg w ciagu 2—3 godzin. Cisnienie w au- 40 toklawie waha sie od 1—5 atmosfer. Uzyskany pro¬ dukt po oczyszczeniu jest ciecza o barwie zóltawej 0 odczynie pH 8 i ciezarze czasteczkowym okolo 600. Lepkosc produktu w 25°C wynosi od 60—70 cP.Przyklad III. Do autoklawu, jak w przykla- *s dzie I wprowadza sie 1 mol gliceryny bezwodnej, 1 mol kwasu cyjanurowego i 200 g polieteru o cie¬ zarze czasteczkowym okolo 3000 uzyskanego z gli¬ ceryny i tlenku propylenowego.Do mieszaniny wprowadza sie 20 g wodorotlen- 50 ku strontowego i 60 g KOH. Calosc przedmuchuje sie azotem i ogrzewa do temperatury 120°C. Pod¬ czas mieszania wprowadza sie epichlorohydryne z tlenkiem propylenowym w stosunku 1 :5. Po wpro¬ wadzeniu 1 mola epichiorohydryny i 5 moli tlenku 55 propylenowego w ciagu 3 godzin uzyskuje sie bar¬ dzo lepka ciemna ciecz, która po oczyszczeniu ma. pH 7,6 i ciezar czasteczkowy okolo 300.Przyklad IV. Do autoklawu, jak w przykla¬ dzie I, wprowadza sie 10 moli kwasu cyjanuro- 60 wego, 1 1 anizolu o temperaturze wrzenia 156°C,. 25 g KOH w pastylkach i po ewakuowaniu powie¬ trza gazowym azotem i ogrzaniu calosci do 130°C wprowadza sie stopniowo 5 kg tlenku propyleno¬ wego stosujac cisnienie od 3—10 atmosfer. Nastep¬ ca nie odpedza sie rozpuszczalnik i wprowadza je-58921 szcze okolo 1 kg tlenku etylenowego. Po przed¬ muchaniu autoklawu azotem uzyskany polieter oczyszcza sie metoda kationitowa.Uzyskuje sie jasnozólta ciecz o ciezarze cza¬ steczkowym okolo 600, która po oczyszczeniu po¬ siada odczyn alkaliczny.Przyklad V. Do autoklawu pojemnosci 2 1 wprowadza sie 65 g kwasu cyjanurowego, 6,2 g glikolu etylenowego, 27,2 g pentaerytrytu, 18,4 g gliceryny technicznej odwodnionej i 5 g KOH. Ca¬ losc przeplukuje sie 3 razy azotem. Po ogrzaniu do temperatury 120°C rozpoczyna sie dozowanie tlenku propylenu w ilosci 900 g. Tlenek propylenu dozuje sie; utrzymujac cisnienie 2—3 atmosfer. Rea¬ kcje przy ciaglym mieszaniu prowadzi sie w tem¬ peraturze 130—150°C. Po wprowadzeniu 900 g tlen¬ ku propylenu chlodzi sie autoklaw i przeplukuje azotem.Otrzymuje sie okolo 1000 g produktu cieklego barwy jasnobrazowej silnie alkalicznego o ciezarze czasteczkowym 1000. Polieter oczyszcza sie katio- nitem SD, a nastepnie odwadnia.Przyklad VI. Do autoklawu pojemnosci 4 1 wprowadza sie 51,6 g kwasu cyjanurowego, 13,6 g pentaerytrytu, 12,5 g KOH i 100 g ksylenu. Calosc przeplukuje sie trzy Nrazy azotem. Po uzyskaniu temperatury 120°C rozpoczyna sie dozowanie do autoklawu tlenku propylenu. Tlenek dozuje sie utrzymujac cisnienie 8—10 atmosfer. Reakcje pro¬ wadzi sie w temperaturze 130—140°C ciagle . mie¬ szajac. Po dodaniu 800 g (tlenku propylenu odpa¬ rowuje sie ksylen pod próznia. Nastepnie wprowa¬ dza sie jeszcze porcjami 1630 g tlenku propylenu.Po dodaniu calej ilosci tlenku, zawartosc autokla¬ wu ogrzewa sie jeszcze pól godziny. Po ochlodze¬ niu autoklawu przeplukuje sie go azotem. Uzysku¬ je sie 2500 g polieteru cieklego barwy jasno-bra- zowej, silnie alkalicznego, który oczyszcza sie kationitem SD a nastepnie odwadnia. Ciezar cza¬ steczkowy produktu wynosi 5000.Przyklad VII. Produkt uzyskany w przykla¬ dzie VI bez oczyszczania poddaje sie dalszej poli- addycji z 0,5 kg tlenku etylenowego w ciagu 3 go¬ dzin. Po zakonczonej reakcji surowy polieter oczy- sizcza sie w kationicie i odwadnia. 15 Uzyskany produkt posiada ponad 50°/o grup hy¬ droksylowych I-rzedowych i ciezar drobinowy oko¬ lo 6000. PL PL