TR201909721T4 - 1700-2200 MPa çekme direncine sahip martensitli çelikler. - Google Patents

Abstract

Bu buluş çekme mukavemeti 1700 ila 2200 MPa değerleri arasında değişen bir martensitli çelik ailesi ile ilgilidir. Bu buluş ayrıca oldukça yüksek çekme mukavemetine sahip martensitli çelikler üretilmesi için bir proses de içermektedir.

Description

TARIFNAME 1700-2200 MPa ,Cekme Direncine Sahip Martensitli çelikler Teknik Alan Bu bulus martensitli çelik bilesimleri ve bunlarin üretim yöntemleri ile ilgilidir. Daha belirgin bir biçimde, martensitli çelikler 1700 ile 2200 MPa arasinda degisen çekme mukavemeti degerlerine sahiptir. En açik sekilde, bulus nihai çekme mukavemeti 1700-2200 MPa olan ince (s 1 mm kalinlik) ultra yüksek mukavemetli çelikler ve bunlarin üretim yöntemleri ile Onceki Teknik Martensitli mikro yapiya sahip düsük karbonlu çelikler çelik saclarda en yüksek mukavemet degerlerinin elde edilebildigi Gelismis Yüksek Mukavemetli Çelikler (AHSS) sinifini teskil etmektedir. ArcelorMittal firmasi yirmi yildir çeligin karbon içerigini degistirmek suretiyle çekme mukavemeti 900 ila 1500 MPa arasinda degisen martensitli çelikler üretmektedir. Martensitli çelikler yandan darbeye ve devrilmeye karsi araç korumasi bakimindan yüksek mukavemet gerektiren uygulamalarda gittikçe daha fazla kullanilmaktadir ve kolaylikla sicak sekillendirilebilen tamponlar benzeri uygulamalarda uzun süredir kullanilmaktadir. Hâlihazirda, basarili hadde ile biçimlendirilebilirlik, kaynaklanabilirlik, delinebilirlik ve gecikmeli dayanimina sahip olan bulus konusu nihai çekme mukavemeti 1700-2200 MPa olan ince (s 1 mm kalinlik) ultra yüksek mukavemetli çelikler tampon kirisleri benzeri otomobil parçalarinin üretimi açisindan talep edilmektedir. Hafif ve yüksek mukavemetli çeliklerin hafif ?xxx serisi alüminyum alasimlari benzeri alternatif malzemeler ile rekabeti savusturmasi gerekmektedir. Karbon içerigi martensitli çeliklerin nihai çekme mukavemetinin tespit edilmesinde en önemli etmen olmustur. Çelik süper kritik bir tavlama sicakligindan su verilmesi durumunda tamamen martensite dönüsüm saglamak amaciyla yeterli sertlesebilirlige sahip olmalidir. açiklamaktadir. P424/7060 TARIFNAME 1700-2200 MPa ,Cekme Direncine Sahip Martensitli çelikler Teknik Alan Bu bulus martensitli çelik bilesimleri ve bunlarin üretim yöntemleri ile ilgilidir. Daha belirgin bir biçimde, martensitli çelikler 1700 ile 2200 MPa arasinda degisen çekme mukavemeti degerlerine sahiptir. En açik sekilde, bulus nihai çekme mukavemeti 1700-2200 MPa olan ince (s 1 mm kalinlik) ultra yüksek mukavemetli çelikler ve bunlarin üretim yöntemleri ile Onceki Teknik Martensitli mikro yapiya sahip düsük karbonlu çelikler çelik saclarda en yüksek mukavemet degerlerinin elde edilebildigi Gelismis Yüksek Mukavemetli Çelikler (AHSS) sinifini teskil etmektedir. ArcelorMittal firmasi yirmi yildir çeligin karbon içerigini degistirmek suretiyle çekme mukavemeti 900 ila 1500 MPa arasinda degisen martensitli çelikler üretmektedir. Martensitli çelikler yandan darbeye ve devrilmeye karsi araç korumasi bakimindan yüksek mukavemet gerektiren uygulamalarda gittikçe daha fazla kullanilmaktadir ve kolaylikla sicak sekillendirilebilen tamponlar benzeri uygulamalarda uzun süredir kullanilmaktadir. Hâlihazirda, basarili hadde ile biçimlendirilebilirlik, kaynaklanabilirlik, delinebilirlik ve gecikmeli dayanimina sahip olan bulus konusu nihai çekme mukavemeti 1700-2200 MPa olan ince (s 1 mm kalinlik) ultra yüksek mukavemetli çelikler tampon kirisleri benzeri otomobil parçalarinin üretimi açisindan talep edilmektedir. Hafif ve yüksek mukavemetli çeliklerin hafif ?xxx serisi alüminyum alasimlari benzeri alternatif malzemeler ile rekabeti savusturmasi gerekmektedir. Karbon içerigi martensitli çeliklerin nihai çekme mukavemetinin tespit edilmesinde en önemli etmen olmustur. Çelik süper kritik bir tavlama sicakligindan su verilmesi durumunda tamamen martensite dönüsüm saglamak amaciyla yeterli sertlesebilirlige sahip olmalidir. açiklamaktadir. P424/7060 sicak preslenmis bir çelik sac eleman açiklamaktadir. Bu bulus Istem 1'e göre martensitli çelik alasim içermektedir. MPa degerinde bir nihai çekme mukavemetine sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim 1700 ile 2200 MPa degerleri arasinda bir nihai çekme mukavemetine sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim en az %35 ve daha tercih edilen sekilde en az %5 oraninda bir toplam uzamaya sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim bir soguk haddelenmis sac, serit ya da bobin seklinde olabilmektedir ve 1 mm degerine esit ya da altinda bir kalinliga sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim agirlikça %022 ile %036 oranlari arasinda karbon içermektedir. Daha belirgin bir biçimde, alasim agirlikça %022 ile %028 oranlari arasinda karbon içerebilecegi gibi alternatif bir alasim ise agirlikça %028 ile %036 oranlari arasinda karbon içerebilmektedir. Sekil 13 ve 1b bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan tavlama prosedürlerinin sematik gösterimleridir; Sekil 2a, 2b ve 20 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri Sekil 3 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 4a - 4b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir; Sekil 5 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan diger deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 6a - 6b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir; P424/7060 sicak preslenmis bir çelik sac eleman açiklamaktadir. Bu bulus Istem 1'e göre martensitli çelik alasim içermektedir. MPa degerinde bir nihai çekme mukavemetine sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim 1700 ile 2200 MPa degerleri arasinda bir nihai çekme mukavemetine sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim en az %35 ve daha tercih edilen sekilde en az %5 oraninda bir toplam uzamaya sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim bir soguk haddelenmis sac, serit ya da bobin seklinde olabilmektedir ve 1 mm degerine esit ya da altinda bir kalinliga sahip olabilmektedir. Martensitli çelik alasim agirlikça %022 ile %036 oranlari arasinda karbon içermektedir. Daha belirgin bir biçimde, alasim agirlikça %022 ile %028 oranlari arasinda karbon içerebilecegi gibi alternatif bir alasim ise agirlikça %028 ile %036 oranlari arasinda karbon içerebilmektedir. Sekil 13 ve 1b bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan tavlama prosedürlerinin sematik gösterimleridir; Sekil 2a, 2b ve 20 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri Sekil 3 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 4a - 4b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir; Sekil 5 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan diger deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 6a - 6b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir; P424/7060 Sekil 7 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan bir baska deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 8a - 8f demlendirme sicakliginin (830, 850 ve ve çelik bilesiminin (Sekil Ba ve 8b degisken C içerigini, 80 ve 8d degisken Mn içerigini ve 8e ve 8f degisken Nb içerigini göstermektedir) bu bulus konusu çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir; degisken C içerigini, 90 ve 9d degisken Mn içerigini ve 9e ve 9f degisken Nb içerigini göstermektedir) bu bulus konusu baska çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 103 ve 10b bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan ekstra tavlama döngülerinin sematik tasvirleridir; Sekil 11a ve 11b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin grafigidir; Sekil 12a - 12d 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sicak haddelenmis çeliklerin mikro yapinin 1000x büyütme oraninda SEM mikrograflaridir; Sekil 138 - 13b deneysel sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin grafigidir; Sekil 14a - 14d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 15a - 15d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 16a - 160 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan tavlama döngülerinin baska sematik tasvirleridir; Sekil 17a ila 179 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir; P424/7060 Sekil 7 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan bir baska deneysel çelik sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin bir grafigidir; Sekil 8a - 8f demlendirme sicakliginin (830, 850 ve ve çelik bilesiminin (Sekil Ba ve 8b degisken C içerigini, 80 ve 8d degisken Mn içerigini ve 8e ve 8f degisken Nb içerigini göstermektedir) bu bulus konusu çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir; degisken C içerigini, 90 ve 9d degisken Mn içerigini ve 9e ve 9f degisken Nb içerigini göstermektedir) bu bulus konusu baska çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 103 ve 10b bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan ekstra tavlama döngülerinin sematik tasvirleridir; Sekil 11a ve 11b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan sicak seritlerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin grafigidir; Sekil 12a - 12d 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sicak haddelenmis çeliklerin mikro yapinin 1000x büyütme oraninda SEM mikrograflaridir; Sekil 138 - 13b deneysel sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakligindaki çekme özelliklerinin grafigidir; Sekil 14a - 14d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 15a - 15d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 16a - 160 bulus konusu alasimlarin üretilmesinde faydali olan tavlama döngülerinin baska sematik tasvirleridir; Sekil 17a ila 179 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir; P424/7060 Sekil 18a ve 18b Sekil 17a - 17e'de gösterilen sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigidir (580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda); Sekil 198 - 1% 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir; Sekil 20a ve 20b Sekil 19a - 19e'de gösterilen sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigidir (660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda); Sekil 21a - 21d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 22a - 22d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; 23d) süneklik üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 24a - 24I çesitli batirma/su verme sicakligi çiftleri kullanilarak tavlanan dört alasimin mikrograflaridir ve için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %20 Mn içeren çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve çesitli tavlama çevrimleri sonrasinda %05 ila %20 Mn içeren çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Bu bulus çekme mukavemeti 1700 ila 2200 MPa degerleri arasinda degisen bir martensitli çelik ailesi ile ilgilidir. Çelik ince (kalinligi 1 mm degerine esit ya da altinda) bir çelik sac olabilmektedir. Bu bulus ayrica oldukça yüksek çekme mukavemetine sahip martensitli çelikler üretilmesi için bir proses de içermektedir. Bu bulusun örnekleri ve düzenlemeleri asagida sunulmaktadir. Tablo 1-3 içerisinde verilen çelikler karsilastirmali örneklerdir. Malzemeler ve Deneysel Prosedürler P424/7060 Sekil 18a ve 18b Sekil 17a - 17e'de gösterilen sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigidir (580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda); Sekil 198 - 1% 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir; Sekil 20a ve 20b Sekil 19a - 19e'de gösterilen sicak haddelenmis çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigidir (660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda); Sekil 21a - 21d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 22a - 22d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir; 23d) süneklik üzerindeki etkilerini göstermektedir; Sekil 24a - 24I çesitli batirma/su verme sicakligi çiftleri kullanilarak tavlanan dört alasimin mikrograflaridir ve için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %20 Mn içeren çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve çesitli tavlama çevrimleri sonrasinda %05 ila %20 Mn içeren çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Bu bulus çekme mukavemeti 1700 ila 2200 MPa degerleri arasinda degisen bir martensitli çelik ailesi ile ilgilidir. Çelik ince (kalinligi 1 mm degerine esit ya da altinda) bir çelik sac olabilmektedir. Bu bulus ayrica oldukça yüksek çekme mukavemetine sahip martensitli çelikler üretilmesi için bir proses de içermektedir. Bu bulusun örnekleri ve düzenlemeleri asagida sunulmaktadir. Tablo 1-3 içerisinde verilen çelikler karsilastirmali örneklerdir. Malzemeler ve Deneysel Prosedürler P424I7060 Tablo 1 bu bulus kapsaminda yer alan bazi çeliklerin agirlikça %022 ila %028 arasinda degisen karbon içeriginden (2, 4 ve 5 numarali çelikler), agirlikça %1.5 ila %20 arasinda degisen manganez içeriginden (1 ve 3 numarali çelikler) ve agirlikça %0 ila %0.02 arasinda degisen niyobyum içeriginden (2 ve 3 numarali alasimlar) olusan kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Çelik bilesiminin geriye kalan kismi demir ve kaçinilmaz safsizliklardan meydana gelmektedir. Laboratuvarda bes adet 45 Kg levha dökülmüstür. Yeniden isitma ve 3 saat boyunca 1230 °C sicakliginda östenitleme sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mmlden 20 mm'ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230 °C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik olarak 45 °C/s degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler 1 saat boyunca 580 C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak seritten üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyi tüm karbonsuzlasmis katman uzaklastirilmasi amaciyla taslanmistir. Bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 0.6 mm nihai P424I7060 Tablo 1 bu bulus kapsaminda yer alan bazi çeliklerin agirlikça %022 ila %028 arasinda degisen karbon içeriginden (2, 4 ve 5 numarali çelikler), agirlikça %1.5 ila %20 arasinda degisen manganez içeriginden (1 ve 3 numarali çelikler) ve agirlikça %0 ila %0.02 arasinda degisen niyobyum içeriginden (2 ve 3 numarali alasimlar) olusan kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Çelik bilesiminin geriye kalan kismi demir ve kaçinilmaz safsizliklardan meydana gelmektedir. Laboratuvarda bes adet 45 Kg levha dökülmüstür. Yeniden isitma ve 3 saat boyunca 1230 °C sicakliginda östenitleme sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mmlden 20 mm'ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230 °C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik olarak 45 °C/s degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler 1 saat boyunca 580 C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak seritten üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyi tüm karbonsuzlasmis katman uzaklastirilmasi amaciyla taslanmistir. Bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 0.6 mm nihai P424/7060 kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %75 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Tavlama simülasyonu iki tuz potasi ve bir yag banyosu kullanilarak gerçeklestirilmistir. Demlendirme ve su verme sicakliklarinin etkileri çeliklerin tamami açisindan analiz edilmistir. Sekil 1(a) ve 1(b)`de isil islemin sematik bir tasviri gösterilmektedir. Sekil 1(a) 830 °C ila 870 °C arasinda degisen farkli demlendirme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Sekil 1{b) 780 °C ila 840 °C arasinda degisen farkli su verme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Demlendirme sicakliginin etkisinin incelenmesi amaciyla, tavlama prosesi soguk sicakliklarina isitilmasi ve bunun ardindan 60 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi islemlerini kapsamaktadir. Numuneler vakit geçirmeksizin 810 °C sicakliginda bekletilen ikinci tuz potasina aktarilmistir ve izotermal olarak 25 saniye boyunca bekletilmistir. Bu islemi bir su verme islemi izlemistir. Numuneler daha sonra bir yag banyosu içerisinde 60 saniye boyunca yeniden 200 °C sicakligina isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Demlendirme, su verme ve asiri yaslandirma sicakliklarinda bekletme süreleri bu kalibre için endüstriyel kosullara en çok yaklasacak sekilde seçilmistir. Su verme sicakliginin etkisinin incelenmesi amaciyla gerçeklestirilen analiz soguk haddelenmis seritlerin 60 saniye boyunca 870 °C sicakligina yeniden isitilmasini ve bunun arindan vakit geçirmeden 840 °C, 810 °C ve 780 °C sicakliklarina sogutulmasini kapsamaktadir. Su verme sicakliginda 25 saniyelik bir izotermal bekletme süresi sonrasinda, numunelere su içerisinde su verilmistir. Çelikler daha sonra 60 saniye boyunca 200 °C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir islenmemis parçadan ASTM-T standardina göre üç adet numune hazirlanmistir. 870 °C demlendirme sicakliginda isleme tabi tutulan ve 810 °C sicakliginda su verilen numuneler bükme testi için seçilmistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu P424/7060 kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %75 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Tavlama simülasyonu iki tuz potasi ve bir yag banyosu kullanilarak gerçeklestirilmistir. Demlendirme ve su verme sicakliklarinin etkileri çeliklerin tamami açisindan analiz edilmistir. Sekil 1(a) ve 1(b)`de isil islemin sematik bir tasviri gösterilmektedir. Sekil 1(a) 830 °C ila 870 °C arasinda degisen farkli demlendirme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Sekil 1{b) 780 °C ila 840 °C arasinda degisen farkli su verme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Demlendirme sicakliginin etkisinin incelenmesi amaciyla, tavlama prosesi soguk sicakliklarina isitilmasi ve bunun ardindan 60 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi islemlerini kapsamaktadir. Numuneler vakit geçirmeksizin 810 °C sicakliginda bekletilen ikinci tuz potasina aktarilmistir ve izotermal olarak 25 saniye boyunca bekletilmistir. Bu islemi bir su verme islemi izlemistir. Numuneler daha sonra bir yag banyosu içerisinde 60 saniye boyunca yeniden 200 °C sicakligina isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Demlendirme, su verme ve asiri yaslandirma sicakliklarinda bekletme süreleri bu kalibre için endüstriyel kosullara en çok yaklasacak sekilde seçilmistir. Su verme sicakliginin etkisinin incelenmesi amaciyla gerçeklestirilen analiz soguk haddelenmis seritlerin 60 saniye boyunca 870 °C sicakligina yeniden isitilmasini ve bunun arindan vakit geçirmeden 840 °C, 810 °C ve 780 °C sicakliklarina sogutulmasini kapsamaktadir. Su verme sicakliginda 25 saniyelik bir izotermal bekletme süresi sonrasinda, numunelere su içerisinde su verilmistir. Çelikler daha sonra 60 saniye boyunca 200 °C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir islenmemis parçadan ASTM-T standardina göre üç adet numune hazirlanmistir. 870 °C demlendirme sicakliginda isleme tabi tutulan ve 810 °C sicakliginda su verilen numuneler bükme testi için seçilmistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu P424/7060 test için 90° kalip kovani ve matkaplar içeren özel bir Instron mekanik test sistemi kullanilmistir. Numunelerin mikro çatlaklar olusmadan bükülebilecegi minimum kalip çapinin tespit edilmesi amaciyla farkli kalip çaplarina sahip bir dizi birbirinin yerine geçebilir matkap kullanilmistir. Test islemi numune 90°bükülene kadar 15 mm/saniye degerinde sabit bir kurs degerinde gerçeklestirilmistir. Asilmasi üzerine yükün serbest birakildigi ve numunenin geriye dogru yaylanmasina izin verildigi maksimum bükülme açisinda 80 KN degerinde bir kuvvet ve 5 saniyelik bir bekletme süresi kullanilmistir. Bu testte, kalip çapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 1.75 ila 2.75 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 05 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Haddelenmis Seritlerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri Bilesimin Sicak Haddelenmis Çeliklerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri üzerindeki etkileri Sekil Za, 2b ve 20, 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri %028 C içerigine sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Karbon içerigindeki artis perlitin hacim oraninda ve koloni boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 3'te deneysel çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise karbon içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Sekil 3'te ve burada, UTS ifadesi nihai çekme mukavemetini, YS ifadesi akma mukavemetini, TE ifadesi toplam uzamayi ve UE ifadesi birim uzamayi ifade etmektedir. Gösterilen sekilde, karbon içeriginin %022 oranindan %028 oranina artmasi nihai çekme mukavemetinde 609 MPa degerinden 632 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde 440 degerinden 426 MPa degerine küçük bir azalma ve süneklikte küçük bir azalma (ortalama TE ve UE sirasiyla yaklasik olarak %16 ve %11 degerlerindedir) ile sonuçlanmistir. P424/7060 test için 90° kalip kovani ve matkaplar içeren özel bir Instron mekanik test sistemi kullanilmistir. Numunelerin mikro çatlaklar olusmadan bükülebilecegi minimum kalip çapinin tespit edilmesi amaciyla farkli kalip çaplarina sahip bir dizi birbirinin yerine geçebilir matkap kullanilmistir. Test islemi numune 90°bükülene kadar 15 mm/saniye degerinde sabit bir kurs degerinde gerçeklestirilmistir. Asilmasi üzerine yükün serbest birakildigi ve numunenin geriye dogru yaylanmasina izin verildigi maksimum bükülme açisinda 80 KN degerinde bir kuvvet ve 5 saniyelik bir bekletme süresi kullanilmistir. Bu testte, kalip çapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 1.75 ila 2.75 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 05 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Haddelenmis Seritlerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri Bilesimin Sicak Haddelenmis Çeliklerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri üzerindeki etkileri Sekil Za, 2b ve 20, 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri %028 C içerigine sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Karbon içerigindeki artis perlitin hacim oraninda ve koloni boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 3'te deneysel çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise karbon içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Sekil 3'te ve burada, UTS ifadesi nihai çekme mukavemetini, YS ifadesi akma mukavemetini, TE ifadesi toplam uzamayi ve UE ifadesi birim uzamayi ifade etmektedir. Gösterilen sekilde, karbon içeriginin %022 oranindan %028 oranina artmasi nihai çekme mukavemetinde 609 MPa degerinden 632 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde 440 degerinden 426 MPa degerine küçük bir azalma ve süneklikte küçük bir azalma (ortalama TE ve UE sirasiyla yaklasik olarak %16 ve %11 degerlerindedir) ile sonuçlanmistir. P424/7060 Sekil 4a - 4b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Mn içeriginde yasanan bir artis perlit kolonisinin hacim oraninda ve boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Yüksek Mn içerikli çeliklerdeki büyük tane boyutu son haddeleme ve bunu izleyen sogutma islemleri esnasinda gerçeklesen tane irilesmesine atfedilebilmektedir. Sicak haddeleme bitirme sicakligi yaklasik 900 °C degerindedir ve bu deger de her iki deneysel çelik için östenit bölgesinde kalirken yüksek Mn içerikli çelik açisindan ise Ara sicakligindan çok daha yüksektir. Bu nedenle, bitirme haddelemesi esnasinda ve sonrasinda, yüksek Mn içerikli çelik içerisindeki östenit daha yüksek irilesme sansina sahiptir ve bu da faz dönüsümü sonrasinda daha iri bir ferrit- perlit mikro yapisi ile sonuçlanmaktadir. Sekil 5'te %022 C - %20 Mn içeren deneysel çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise manganez içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Gösterilen sekilde, Mn içeriginde %1.48 oranindan %2.0 oranina yasanan bir artis nihai çekme mukavemetinde 655 MPa degerinden 680 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde 540 degerinden 416 MPa degerine ciddi bir azalma yasanmasi ve süneklikte TE açisindan %22 oranindan %18 oranina ve UE açisindan %12 oranindan %11 oranina küçük bir azalma ile sonuçlanmistir. Mn içeriginde artis üzerine ilgili akma orani (YR) ise ve YPE oranlarinda yasanan bu muazzam azalma yüksek Mn içerikli çelikte martensit olusumuna atfedilebilir. Az miktarda martensit (%5 oraninin altinda dahi olsa) DP çelikler açisindan iyi bilinen sekilde ilk plastik deformasyonu kolaylastirmak amaciyla ferriti çevreleyen kaymalar yaratabilmektedir. Buna ek olarak, yüksek Mn içerikli çeligin yüksek sertlesebilirlik özelligi iri östenit tane boyutu ile de sonuçlanabilir. Sekil 6a - 6b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Nb içeriginde yasanan bir artis Nb içerikli çeligin daha yüksek sertlesebilirligi ve perlit olusumunun düsük sicakligi ile P424/7060 Sekil 4a - 4b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Mn içeriginde yasanan bir artis perlit kolonisinin hacim oraninda ve boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Yüksek Mn içerikli çeliklerdeki büyük tane boyutu son haddeleme ve bunu izleyen sogutma islemleri esnasinda gerçeklesen tane irilesmesine atfedilebilmektedir. Sicak haddeleme bitirme sicakligi yaklasik 900 °C degerindedir ve bu deger de her iki deneysel çelik için östenit bölgesinde kalirken yüksek Mn içerikli çelik açisindan ise Ara sicakligindan çok daha yüksektir. Bu nedenle, bitirme haddelemesi esnasinda ve sonrasinda, yüksek Mn içerikli çelik içerisindeki östenit daha yüksek irilesme sansina sahiptir ve bu da faz dönüsümü sonrasinda daha iri bir ferrit- perlit mikro yapisi ile sonuçlanmaktadir. Sekil 5'te %022 C - %20 Mn içeren deneysel çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise manganez içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Gösterilen sekilde, Mn içeriginde %1.48 oranindan %2.0 oranina yasanan bir artis nihai çekme mukavemetinde 655 MPa degerinden 680 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde 540 degerinden 416 MPa degerine ciddi bir azalma yasanmasi ve süneklikte TE açisindan %22 oranindan %18 oranina ve UE açisindan %12 oranindan %11 oranina küçük bir azalma ile sonuçlanmistir. Mn içeriginde artis üzerine ilgili akma orani (YR) ise ve YPE oranlarinda yasanan bu muazzam azalma yüksek Mn içerikli çelikte martensit olusumuna atfedilebilir. Az miktarda martensit (%5 oraninin altinda dahi olsa) DP çelikler açisindan iyi bilinen sekilde ilk plastik deformasyonu kolaylastirmak amaciyla ferriti çevreleyen kaymalar yaratabilmektedir. Buna ek olarak, yüksek Mn içerikli çeligin yüksek sertlesebilirlik özelligi iri östenit tane boyutu ile de sonuçlanabilir. Sekil 6a - 6b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sahiptir) sahip deneysel çeliklerin SEM mikrograflaridir. Nb içeriginde yasanan bir artis Nb içerikli çeligin daha yüksek sertlesebilirligi ve perlit olusumunun düsük sicakligi ile P424/7060 açiklanabilecek sekilde perlitin hacim oraninda ve koloni boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 7'de %022 C - %20 Mn içeren karsilastirilmis çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise niyobyum içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Gösterilen sekilde, %0.018 Nb ilave edilmesi nihai çekme mukavemetinde (UTS) 609 MPa degerinden 680 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde (YS) 440 MPa degerinden 416 MPa degerine küçük bir azalma yasanmasi ve ortalama TE oraninda %16.8'den %18.0'e hafif bir artis ve UE oraninda %11.8"den düsmüs ve akma noktasi uzamasi (YPE) ise %23 oranindan %03 oranina azalmistir. Incelenen Çeliklerin Soguk Haddeleme ve Tavlama Simülasyonundan Sonraki Çekme Ozellikleri Sekil 8a - 8f demlendirme sicakliginin (830, 850 ve ve çelik bilesiminin (Sekil 8a & 8b degisken C içerigini, 80 ve 8d degisken Mn içerigini ve 8e ve 8f degisken Nb içerigini göstermektedir) çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir. Demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 850 °C sicakligina azaltilmasi daha düsük demlendirme sicakligindaki daha küçük tane boyutuna atfedilebilecek sekilde akma mukavemetinde (YS) MPa degerleri arasinda bir artis ile sonuçlanmistir. Demlendirme sicakliginin 850 °C sicakligindan 830 °C sicakligina azaltilmasi ise UTS'de anlamli bir degisiklige yol açmamistir. Demlendirme sicakliginin süneklik üzerinde bir etkisi bulunmamaktadir ve s'üneklik ve birim/toplam uzama deneysel çeliklerin tamaminda %3 ila %475 araligindadir. degerini asan bir UTS degeri ve ~%3.5 - %45 oranlari arasinda bir birim/toplam uzama elde edildigi vurgulanmalidir. degisken C içerigini, 90 ve 9d degisken Mn içerigini ve 9e ve 9f degisken Nb içerigini göstermektedir) incelenen çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir. P424/7060 açiklanabilecek sekilde perlitin hacim oraninda ve koloni boyutunda bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 7'de %022 C - %20 Mn içeren karsilastirilmis çeliklerin oda sicakligindaki karsilik gelen çekme özelliklerinin grafigi verilirken, MPa cinsinden dayanim (grafigin üst yarisi) ve yüzde cinsinden süneklik (grafigin alt yarisi) ise niyobyum içerigine karsi grafiksel olarak belirtilmistir. Gösterilen sekilde, %0.018 Nb ilave edilmesi nihai çekme mukavemetinde (UTS) 609 MPa degerinden 680 MPa degerine küçük bir artis yasanmasi, akma mukavemetinde (YS) 440 MPa degerinden 416 MPa degerine küçük bir azalma yasanmasi ve ortalama TE oraninda %16.8'den %18.0'e hafif bir artis ve UE oraninda %11.8"den düsmüs ve akma noktasi uzamasi (YPE) ise %23 oranindan %03 oranina azalmistir. Incelenen Çeliklerin Soguk Haddeleme ve Tavlama Simülasyonundan Sonraki Çekme Ozellikleri Sekil 8a - 8f demlendirme sicakliginin (830, 850 ve ve çelik bilesiminin (Sekil 8a & 8b degisken C içerigini, 80 ve 8d degisken Mn içerigini ve 8e ve 8f degisken Nb içerigini göstermektedir) çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir. Demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 850 °C sicakligina azaltilmasi daha düsük demlendirme sicakligindaki daha küçük tane boyutuna atfedilebilecek sekilde akma mukavemetinde (YS) MPa degerleri arasinda bir artis ile sonuçlanmistir. Demlendirme sicakliginin 850 °C sicakligindan 830 °C sicakligina azaltilmasi ise UTS'de anlamli bir degisiklige yol açmamistir. Demlendirme sicakliginin süneklik üzerinde bir etkisi bulunmamaktadir ve s'üneklik ve birim/toplam uzama deneysel çeliklerin tamaminda %3 ila %475 araligindadir. degerini asan bir UTS degeri ve ~%3.5 - %45 oranlari arasinda bir birim/toplam uzama elde edildigi vurgulanmalidir. degisken C içerigini, 90 ve 9d degisken Mn içerigini ve 9e ve 9f degisken Nb içerigini göstermektedir) incelenen çeliklerin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerini göstermektedir. P424/7060 üzerinde anlamli bir etkisi bulunmamaktadir. Birim/toplam uzama deneysel çeliklerin tamaminda %275 ila %55 araliginda degismektedir. Veriler tavlama islemi esnasinda genis bir proses penceresinin kullanilabilir oldugunu ileri sürmektedir. Sekil 8a, 8b, 9a ve 9!) C içeriginde yasanan bir artisin çekme mukavemetinde önemli bir artis ile sonuçlandigini ancak süneklik üzerinde çok düsük bir etkiye sahip oldugunu göstermektedir. degerlerindeki tavlama çevrimi bir 'örnek olarak alindiginda, C içeriginin agirlikça %022 oranindan %028 oranina yükselmesi durumunda YS ve UTS degerlerindeki artis sirasiyla 163 ve 233 MPa degerindedir. Mn içeriginin agirlikça %15 oranindan %20 oranina yükselmesi durumunda bu artisin mukavemet ve süneklik üzerinde neredeyse hiç etkisi olmamaktadir (bakiniz Sekil 8c, 8d, 96 ve 9d ). Nb ilave edilmesi (agirlikça yaklasik %002) UTS 'üzerinde neredeyse hiçbir etkisi olmadan YS degerinde 94 MPa degerine varan bir artisa yol açarken toplam uzamada %24 oraninda azalmaya yol açmistir (bakiniz Sekil 8e, 8f, 9e ve 9f ). Incelenen Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo 2 içerisinde C, Mn ve Nb içeriklerinin %75 soguk haddeleme ve tavlama islemleri sonrasinda deneysel çeliklerin çekme özellikleri ve bükülebilirlik 'üzerindeki etkilerini bzetlemektedir. Uygulanan tavlama çevrimi soguk haddelenmis seritlerin (yaklasik 0.6 mm kalinliginda) 870 °C sicakligina isitilmasi, demlendirme sicakliginda 60 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi, 810 °C sicakligina hizlica sogutulmasi, bu sicaklikta 25 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su içerisinde hizlica su verilmesi islemlerinden meydana gelmektedir. Paneller daha sonra bir yag banyosu içerisinde 200 °C sicakligina yeniden isitilmakta ve bu sicaklikta 60 saniye boyunca bekletilmektedir, bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Veriler karbonun mukavemet 'üzerinde en güçlü etkiye sahip oldugunu ve bükülebilirlik üzerinde az bir etkiye sahip oldugunu göstermektedir. Nb ilave edilmesi akma mukavemetini artirmakta ve bükülebilirlik özelligini gelistirmektedir. Bükülebilirlik özelligindeki iyilesme marjinal anlamda düsük uzamaya ragmen elde edilmektedir. Nb içeren çelikte Mn içeriginde %15 oranindan %2.0 oranina yasanan bir artisin çekme 'özellikleri `üzerinde anlamli bir etkisi bulunmamakla beraber bükülebilirlik özelliginde ciddi bir iyilesme ile sonuçlanmaktadir. P424/7060 üzerinde anlamli bir etkisi bulunmamaktadir. Birim/toplam uzama deneysel çeliklerin tamaminda %275 ila %55 araliginda degismektedir. Veriler tavlama islemi esnasinda genis bir proses penceresinin kullanilabilir oldugunu ileri sürmektedir. Sekil 8a, 8b, 9a ve 9!) C içeriginde yasanan bir artisin çekme mukavemetinde önemli bir artis ile sonuçlandigini ancak süneklik üzerinde çok düsük bir etkiye sahip oldugunu göstermektedir. degerlerindeki tavlama çevrimi bir 'örnek olarak alindiginda, C içeriginin agirlikça %022 oranindan %028 oranina yükselmesi durumunda YS ve UTS degerlerindeki artis sirasiyla 163 ve 233 MPa degerindedir. Mn içeriginin agirlikça %15 oranindan %20 oranina yükselmesi durumunda bu artisin mukavemet ve süneklik üzerinde neredeyse hiç etkisi olmamaktadir (bakiniz Sekil 8c, 8d, 96 ve 9d ). Nb ilave edilmesi (agirlikça yaklasik %002) UTS 'üzerinde neredeyse hiçbir etkisi olmadan YS degerinde 94 MPa degerine varan bir artisa yol açarken toplam uzamada %24 oraninda azalmaya yol açmistir (bakiniz Sekil 8e, 8f, 9e ve 9f ). Incelenen Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo 2 içerisinde C, Mn ve Nb içeriklerinin %75 soguk haddeleme ve tavlama islemleri sonrasinda deneysel çeliklerin çekme özellikleri ve bükülebilirlik 'üzerindeki etkilerini bzetlemektedir. Uygulanan tavlama çevrimi soguk haddelenmis seritlerin (yaklasik 0.6 mm kalinliginda) 870 °C sicakligina isitilmasi, demlendirme sicakliginda 60 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi, 810 °C sicakligina hizlica sogutulmasi, bu sicaklikta 25 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su içerisinde hizlica su verilmesi islemlerinden meydana gelmektedir. Paneller daha sonra bir yag banyosu içerisinde 200 °C sicakligina yeniden isitilmakta ve bu sicaklikta 60 saniye boyunca bekletilmektedir, bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Veriler karbonun mukavemet 'üzerinde en güçlü etkiye sahip oldugunu ve bükülebilirlik üzerinde az bir etkiye sahip oldugunu göstermektedir. Nb ilave edilmesi akma mukavemetini artirmakta ve bükülebilirlik özelligini gelistirmektedir. Bükülebilirlik özelligindeki iyilesme marjinal anlamda düsük uzamaya ragmen elde edilmektedir. Nb içeren çelikte Mn içeriginde %15 oranindan %2.0 oranina yasanan bir artisin çekme 'özellikleri `üzerinde anlamli bir etkisi bulunmamakla beraber bükülebilirlik özelliginde ciddi bir iyilesme ile sonuçlanmaktadir. P424/7060 god En 0 @v v mwd www_ mmmr mod com 05 ONw :EoNAvmNo EN «m N 0 Nm w m mm 0 @Sir m _br mm 0 com o 5 ONw .ONNO nzwvoö EN 5 v 0 v w m Nm o ?HF m Fmv mm 0 com 0 Fm ONw .ONNO P424/7060 god En 0 @v v mwd www_ mmmr mod com 05 ONw :EoNAvmNo EN «m N 0 Nm w m mm 0 @Sir m _br mm 0 com o 5 ONw .ONNO nzwvoö EN 5 v 0 v w m Nm o ?HF m Fmv mm 0 com 0 Fm ONw .ONNO P424I7060 Örnek 1'de açiklanan çeliklerin kaynaklanabilirlik özelligini gelistirmek amaciyla karbon esdegerinin azaltilmasi için, agirlikça %028 karbon içerigine ve azaltilmis manganez içerigine (Örnek 1ide verilen agirlikça %2.0 oranina karsin agirlikça yaklasik %10) sahip çelikler üretilmistir. Alasimlar levhalar seklinde dökülmüs, sicak haddelenmis, soguk haddelenmis, tavlanmis (benzetim) ve asiri yaslandirma islemine tabi tutulmustur. Buna ek olarak, Mn içeriginin (%10 ile %20 Mn) sicak haddelenmis seritler ve tavlanmis ürünlerinin özellikleri üzerindeki etkisi ayrintili olarak açiklanmaktadir. Tablo 3 incelenen çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Alasim tasarimi kullanilan Ti (1 ve 2 numarali çelikler), B (2 ve 3 numarali çelikler) ve Nb (3 ve 4 numarali alasimlar) elementlerinin etkilerini analiz etmektedir. Laboratuvarda 45 kg agirliginda dört adet levha dökülmüstür. 1230 °C sicakliginda üç saat boyunca yeniden isitma ve östenitleme islemleri sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mm'den 20 mm"ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Sicak Haddeleme ve Mikro Yapi / Çekme Özelligi Arastirmasi Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230 °C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik P424I7060 Örnek 1'de açiklanan çeliklerin kaynaklanabilirlik özelligini gelistirmek amaciyla karbon esdegerinin azaltilmasi için, agirlikça %028 karbon içerigine ve azaltilmis manganez içerigine (Örnek 1ide verilen agirlikça %2.0 oranina karsin agirlikça yaklasik %10) sahip çelikler üretilmistir. Alasimlar levhalar seklinde dökülmüs, sicak haddelenmis, soguk haddelenmis, tavlanmis (benzetim) ve asiri yaslandirma islemine tabi tutulmustur. Buna ek olarak, Mn içeriginin (%10 ile %20 Mn) sicak haddelenmis seritler ve tavlanmis ürünlerinin özellikleri üzerindeki etkisi ayrintili olarak açiklanmaktadir. Tablo 3 incelenen çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Alasim tasarimi kullanilan Ti (1 ve 2 numarali çelikler), B (2 ve 3 numarali çelikler) ve Nb (3 ve 4 numarali alasimlar) elementlerinin etkilerini analiz etmektedir. Laboratuvarda 45 kg agirliginda dört adet levha dökülmüstür. 1230 °C sicakliginda üç saat boyunca yeniden isitma ve östenitleme islemleri sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mm'den 20 mm"ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Sicak Haddeleme ve Mikro Yapi / Çekme Özelligi Arastirmasi Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230 °C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik P424/7060 olarak 45 °Cls degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler 1 saat boyunca sirasiyla 580 °C ve 660 °C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Iki farkli sarma sicakliginin kullanimi bu ürünün üretilmesi için sicak haddeleme esnasinda kullanilabilir proses penceresinin anlasilmasi amaciyla tasarlanmistir. Etkilesik çiftlenmis plazma (ICP) islemi kullanilarak sicak serit bilesimleri için yeniden kontrol gerçeklestirilmistir. Külçeden elde edilen veriler ile karsilastirildiginda, sicak seritlerde genellikle karbon kaybi gözlemlenmistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak seritten üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Soguk haddeleme Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyinin mevcut olabilecek karbonsuzlasmis katmanin uzaklastirilmasi amaciyla taslanmasi sonrasinda bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 1.0 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %50 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Tavlama simülasyonu Deneysel çeliklerin tamaminda tavlama islemi esnasinda demlendirme ve su verme sicakliklarinin çeliklerin mekanik özellikleri 'üzerindeki etkileri arastirilmistir. Sekil 10a ve arasinda degisen farkli demlendirme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Sekil 10b 780 °C ila 840 °C arasinda degisen farkli su verme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Tavlama prosesi demlendirme sicakliginin nihai özellikler üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca sirasiyla 870°C, 850°C ve 830°C sicakligina yeniden isitilmasini içermektedir. 810°C sicakligina hizli sogutma ve 40 saniye boyunca bu sicaklikta izotermal olarak bekletme sonrasinda, su içerisinde su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C P424/7060 olarak 45 °Cls degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler 1 saat boyunca sirasiyla 580 °C ve 660 °C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Iki farkli sarma sicakliginin kullanimi bu ürünün üretilmesi için sicak haddeleme esnasinda kullanilabilir proses penceresinin anlasilmasi amaciyla tasarlanmistir. Etkilesik çiftlenmis plazma (ICP) islemi kullanilarak sicak serit bilesimleri için yeniden kontrol gerçeklestirilmistir. Külçeden elde edilen veriler ile karsilastirildiginda, sicak seritlerde genellikle karbon kaybi gözlemlenmistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak seritten üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Soguk haddeleme Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyinin mevcut olabilecek karbonsuzlasmis katmanin uzaklastirilmasi amaciyla taslanmasi sonrasinda bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 1.0 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %50 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Tavlama simülasyonu Deneysel çeliklerin tamaminda tavlama islemi esnasinda demlendirme ve su verme sicakliklarinin çeliklerin mekanik özellikleri 'üzerindeki etkileri arastirilmistir. Sekil 10a ve arasinda degisen farkli demlendirme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Sekil 10b 780 °C ila 840 °C arasinda degisen farkli su verme sicakliklarina sahip tavlama proseslerini göstermektedir. Tavlama prosesi demlendirme sicakliginin nihai özellikler üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca sirasiyla 870°C, 850°C ve 830°C sicakligina yeniden isitilmasini içermektedir. 810°C sicakligina hizli sogutma ve 40 saniye boyunca bu sicaklikta izotermal olarak bekletme sonrasinda, su içerisinde su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C P424/7060 sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Tavlama prosesi su verme sicakliginin çeliklerin mekanik özellikleri üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin 100 saniye boyunca 870°C sicakligina yeniden isitilmasini ve ardindan sirasiyla 840°C, 810°C ve 780°C sicakliklarina hizla sogutulmasini içermektedir. Su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletildikten sonra su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Tavlanmis Çeliklerin Çekme Özelligi ve Bükülebilirligi Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir seritten ASTM-T standardina göre üç adet numune hazirlanmistir. Bükme testi için bir tavlama çevrimi ile islenmis numuneler seçilmistir. Bu tavlama çevrimi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810°C sicakligina hizli sogutulmasi, su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir 200 °C ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu çalismada, kalip yariçapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 2.75 ila 4.00 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 0.5 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Seritlerin Kimyasal Analizi Tablo 4 sicak haddeleme islemi sonrasinda farkli Ti, B ve Nb içeriklerine sahip çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Külçelerin bilesimleri ile karsilastirildiginda (Tablo 3), P424/7060 sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Tavlama prosesi su verme sicakliginin çeliklerin mekanik özellikleri üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin 100 saniye boyunca 870°C sicakligina yeniden isitilmasini ve ardindan sirasiyla 840°C, 810°C ve 780°C sicakliklarina hizla sogutulmasini içermektedir. Su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletildikten sonra su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Tavlanmis Çeliklerin Çekme Özelligi ve Bükülebilirligi Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir seritten ASTM-T standardina göre üç adet numune hazirlanmistir. Bükme testi için bir tavlama çevrimi ile islenmis numuneler seçilmistir. Bu tavlama çevrimi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810°C sicakligina hizli sogutulmasi, su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir 200 °C ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla havayla sogutma islemi izlemistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu çalismada, kalip yariçapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 2.75 ila 4.00 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 0.5 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Seritlerin Kimyasal Analizi Tablo 4 sicak haddeleme islemi sonrasinda farkli Ti, B ve Nb içeriklerine sahip çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Külçelerin bilesimleri ile karsilastirildiginda (Tablo 3), P424I7060 sicak haddeleme sonrasinda yaklasik %003 karbon ve %0.001 B kaybi yasanmistir. lD Çelik 0 Mn si 8 P N Al Ti B Nb Sekil 11a ve 11b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda deneysel çeliklerin (Tablo 4'te açiklanan) oda sicakliginda çekme özelliklerini (JlS-T standardi) göstermektedir. Temel bilesim %028 C - %1.0 Mn - %02 Si içermektedir. Sekil 11a dört alasimin mukavemetini grafik olarak gösterirken, Sekil 11b ise sünekligi grafik olarak göstermektedir. Ti, B ve Nb elementlerinin eklenmesinin nihai çekme mukavemetinde degerine önemli artislara ve toplam ve birim uzamalarda bir azalmaya (TE: %32"den %13'e; UE: %17`den %11'e) yol açtigi görülebilmektedir. Ti-B çeligine Nb ilavesi ise toplam uzamanin %28'den %13'e ciddi oranda düsmesi ile sonuçlanmistir. Sekil 12a-12d'de gösterilen sekilde, çeliklerin 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetim sarma islemleri sonrasindaki mikro yapisi laboratuvarda islenen her deneysel çelikte ferrit ve perlit içermektedir. Sekil 12a - 12d sirasiyla temel alasim, temel alasim + Ti, temel alasim +Ti ve B ve temel alasim + Ti, B ve Nb için 1000x büyütme oraninda SEM mikrograflaridir. B ilavesinin biraz daha büyük boyutlu perlit adalari (Sekil 12c ) ile sonuçlandigi görülmektedir. Ferrit-perlit mikro yapisi Nb ilave edilmis çelikte (Sekil 12d ) haddeleme yönü boyunca uzamistir ve bu sicak haddeleme esnasinda östenit yeniden kristallesmesini durduran Nb ilavesine atfedilebilmektedir. Bu nedenle, bitirme haddesi östenit yeniden kristallesmeme bölgesinde meydana gelmektedir ve uzamis ferrit-perlit mikro yapi dogrudan deforme olmus senitten dönüsmektedir. Sekil 13a - 13b'de deneysel çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri gösterilmektedir. Sekil 13a dört alasimin mukavemetini grafik olarak gösterirken, Sekil 13b ise sünekligi grafik olarak göstermektedir. Nb (%003) ilavesinin nihai çekme mukavemetinde P424I7060 sicak haddeleme sonrasinda yaklasik %003 karbon ve %0.001 B kaybi yasanmistir. lD Çelik 0 Mn si 8 P N Al Ti B Nb Sekil 11a ve 11b 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda deneysel çeliklerin (Tablo 4'te açiklanan) oda sicakliginda çekme özelliklerini (JlS-T standardi) göstermektedir. Temel bilesim %028 C - %1.0 Mn - %02 Si içermektedir. Sekil 11a dört alasimin mukavemetini grafik olarak gösterirken, Sekil 11b ise sünekligi grafik olarak göstermektedir. Ti, B ve Nb elementlerinin eklenmesinin nihai çekme mukavemetinde degerine önemli artislara ve toplam ve birim uzamalarda bir azalmaya (TE: %32"den %13'e; UE: %17`den %11'e) yol açtigi görülebilmektedir. Ti-B çeligine Nb ilavesi ise toplam uzamanin %28'den %13'e ciddi oranda düsmesi ile sonuçlanmistir. Sekil 12a-12d'de gösterilen sekilde, çeliklerin 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetim sarma islemleri sonrasindaki mikro yapisi laboratuvarda islenen her deneysel çelikte ferrit ve perlit içermektedir. Sekil 12a - 12d sirasiyla temel alasim, temel alasim + Ti, temel alasim +Ti ve B ve temel alasim + Ti, B ve Nb için 1000x büyütme oraninda SEM mikrograflaridir. B ilavesinin biraz daha büyük boyutlu perlit adalari (Sekil 12c ) ile sonuçlandigi görülmektedir. Ferrit-perlit mikro yapisi Nb ilave edilmis çelikte (Sekil 12d ) haddeleme yönü boyunca uzamistir ve bu sicak haddeleme esnasinda östenit yeniden kristallesmesini durduran Nb ilavesine atfedilebilmektedir. Bu nedenle, bitirme haddesi östenit yeniden kristallesmeme bölgesinde meydana gelmektedir ve uzamis ferrit-perlit mikro yapi dogrudan deforme olmus senitten dönüsmektedir. Sekil 13a - 13b'de deneysel çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri gösterilmektedir. Sekil 13a dört alasimin mukavemetini grafik olarak gösterirken, Sekil 13b ise sünekligi grafik olarak göstermektedir. Nb (%003) ilavesinin nihai çekme mukavemetinde P424/7060 degerine önemli artislara ve toplam uzamada %31.3'den %29.0,a ve birim uzamada Sarma Sicakliginin Çekme Özellikleri üzerindeki Etkisi Sekil 11 ve 13ite verilen çekme özellikleri karsilastirildiginda, sarma sicakliginin 580°C sicakligindan 660 °C sicakligina artirilmasi daha yüksek soguk incelme olanagi ve gelismis kalibre genisligi yetenegi açisindan olumlu özellikler olan mukavemette bir azalmaya ve süneklikte bir artisa yol açmistir. Temel çelige Ti, B ve Nb ilavesi 580 °C sicakligi ile karsilastirildiginda daha yüksek 660 °C sarma sicakliginda çeliklerin çekme 'özellikleri üzerinde daha az etki yapmistir. Laboratuvarda 660 °C sicakliginda sarma isleminin etkisinin incelenmesinin amaci sarma sicakliginin hem sicak serit mukavemeti hem de soguk haddelenmis ve tavlanmis martensitli çeliklerin mukavemeti Üzerindeki etkisinin anlasilmasidir. Çeliklerin Tavlama simülasyonu sonrasi Çekme özellikleri Sekil 14a - 14d demlendirme sicakligi (, sarma sicakligi (580 °C ve tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini temsil etmektedir. Sekil 14a ve 14b dört alasimin sirasiyla 580 "C ve 660 °C olan farkli demlendirme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 140 ve 14d dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli demlendirme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki sünekliklerinin grafigini göstermektedir. Demlendirme sicakliginda 870°C sicakligindan 830°C sicakligina azalmanin Ti-B çeligi açisindan 580°C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda (Sekil 14a) akma mukavemetinde 41 MPa degerinde, nihai çekme mukavemetinde 56 MPa degerinde bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir. Ti-B-Nb çeligi için, ayni sicaklikta ( Sekil 14a ) benzetimli sarma sonrasinda, en yüksek mukavemet elde edilmistir. Demlendirme sicakliginda diger artis ya da azalma Ti-B-Nb çeliginin mukavemetini iyilestirmemektedir. Demlendirme sicakliginin 660 °C sicakliginda benzetim sarma islemi sonrasinda Ti-B ya da Ti-B-Nb çeliklerinin mukavemeti 'üzerinde belirgin bir etkisi söz konusu degildir. Ayrica her iki sarma sicakliginda temel ve Ti çeliklerin P424/7060 degerine önemli artislara ve toplam uzamada %31.3'den %29.0,a ve birim uzamada Sarma Sicakliginin Çekme Özellikleri üzerindeki Etkisi Sekil 11 ve 13ite verilen çekme özellikleri karsilastirildiginda, sarma sicakliginin 580°C sicakligindan 660 °C sicakligina artirilmasi daha yüksek soguk incelme olanagi ve gelismis kalibre genisligi yetenegi açisindan olumlu özellikler olan mukavemette bir azalmaya ve süneklikte bir artisa yol açmistir. Temel çelige Ti, B ve Nb ilavesi 580 °C sicakligi ile karsilastirildiginda daha yüksek 660 °C sarma sicakliginda çeliklerin çekme 'özellikleri üzerinde daha az etki yapmistir. Laboratuvarda 660 °C sicakliginda sarma isleminin etkisinin incelenmesinin amaci sarma sicakliginin hem sicak serit mukavemeti hem de soguk haddelenmis ve tavlanmis martensitli çeliklerin mukavemeti Üzerindeki etkisinin anlasilmasidir. Çeliklerin Tavlama simülasyonu sonrasi Çekme özellikleri Sekil 14a - 14d demlendirme sicakligi (, sarma sicakligi (580 °C ve tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini temsil etmektedir. Sekil 14a ve 14b dört alasimin sirasiyla 580 "C ve 660 °C olan farkli demlendirme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 140 ve 14d dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli demlendirme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki sünekliklerinin grafigini göstermektedir. Demlendirme sicakliginda 870°C sicakligindan 830°C sicakligina azalmanin Ti-B çeligi açisindan 580°C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda (Sekil 14a) akma mukavemetinde 41 MPa degerinde, nihai çekme mukavemetinde 56 MPa degerinde bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir. Ti-B-Nb çeligi için, ayni sicaklikta ( Sekil 14a ) benzetimli sarma sonrasinda, en yüksek mukavemet elde edilmistir. Demlendirme sicakliginda diger artis ya da azalma Ti-B-Nb çeliginin mukavemetini iyilestirmemektedir. Demlendirme sicakliginin 660 °C sicakliginda benzetim sarma islemi sonrasinda Ti-B ya da Ti-B-Nb çeliklerinin mukavemeti 'üzerinde belirgin bir etkisi söz konusu degildir. Ayrica her iki sarma sicakliginda temel ve Ti çeliklerin P424/7060 mukavemeti üzerinde önemli bir etkisi olmazken deneysel çeliklerin tamaminda süneklik üzerinde hiçbir etkisi olmamaktadir. Sekil 15a - 15d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini temsil etmektedir. Sekil 15a ve 15b dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli su verme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 150 ve 15d dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli su verme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki sünekliklerinin grafigini göstermektedir. Su verme sicakliginda 840°C sicakligindan ?80°C sicakligina azalmanin temel ve Ti çeliklerde 580°C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda hem akma hem de nihai çekme mukavemeti degerlerinde yaklasik 50-60 MPa degerinde bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir (Sekil 15a). Su verme sicakliginin 660 °C sicakliginda benzetim sarma islemi sonrasinda temel ve Ti çeliklerinin mukavemeti üzerinde belirgin bir etkisi söz konusu degildir. Ayrica her iki sarma sicakliginda Ti-B ve Ti-B-Nb çeliklerin mukavemeti üzerinde 'önemli bir etkisi olmazken deneysel çeliklerin tamaminda süneklik üzerinde hiçbir etkisi olmamaktadir. Sarma sicakliginin etkisi ( sicakligindan 660 °C sicakligina artirilmasi çekme mukavemetinde önemli bir degisiklige yol açmazken muhtelif tavlama kosullarinda deneysel çeliklerin tamaminda akma mukavemeti ortalama yaklasik 50 MPa degerinde küçük bir azalma ile sonuçlanmistir. Sarma sicakliginin artirilmasi Ti ve Ti-B çeliklerde süneklik `üzerinde blçülebilir bir etkiye sahip olmazken temel ve Ti-B-Nb çeliklerin sünekliginde yaklasik %05 oraninda hafif bir azalmaya yol açmistir. Ancak, bütün bu ufak degisiklikler testin sapma degerleri araligindadir ve dolayisiyla çok anlamli degildir. B ilavesi 580 °C ve 660 °C degerlerindeki her iki sarma sicakliginda da mukavemet üzerinde anlamli bir etkiye sahip olmamistir. Nb ilavesi ise 580 °C degerindeki sarma sicakliginda P424/7060 mukavemeti üzerinde önemli bir etkisi olmazken deneysel çeliklerin tamaminda süneklik üzerinde hiçbir etkisi olmamaktadir. Sekil 15a - 15d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini temsil etmektedir. Sekil 15a ve 15b dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli su verme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 150 ve 15d dört alasimin sirasiyla 580 °C ve 660 °C olan farkli su verme sicakliklari ve sarma sicakliklarindaki sünekliklerinin grafigini göstermektedir. Su verme sicakliginda 840°C sicakligindan ?80°C sicakligina azalmanin temel ve Ti çeliklerde 580°C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda hem akma hem de nihai çekme mukavemeti degerlerinde yaklasik 50-60 MPa degerinde bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir (Sekil 15a). Su verme sicakliginin 660 °C sicakliginda benzetim sarma islemi sonrasinda temel ve Ti çeliklerinin mukavemeti üzerinde belirgin bir etkisi söz konusu degildir. Ayrica her iki sarma sicakliginda Ti-B ve Ti-B-Nb çeliklerin mukavemeti üzerinde 'önemli bir etkisi olmazken deneysel çeliklerin tamaminda süneklik üzerinde hiçbir etkisi olmamaktadir. Sarma sicakliginin etkisi ( sicakligindan 660 °C sicakligina artirilmasi çekme mukavemetinde önemli bir degisiklige yol açmazken muhtelif tavlama kosullarinda deneysel çeliklerin tamaminda akma mukavemeti ortalama yaklasik 50 MPa degerinde küçük bir azalma ile sonuçlanmistir. Sarma sicakliginin artirilmasi Ti ve Ti-B çeliklerde süneklik `üzerinde blçülebilir bir etkiye sahip olmazken temel ve Ti-B-Nb çeliklerin sünekliginde yaklasik %05 oraninda hafif bir azalmaya yol açmistir. Ancak, bütün bu ufak degisiklikler testin sapma degerleri araligindadir ve dolayisiyla çok anlamli degildir. B ilavesi 580 °C ve 660 °C degerlerindeki her iki sarma sicakliginda da mukavemet üzerinde anlamli bir etkiye sahip olmamistir. Nb ilavesi ise 580 °C degerindeki sarma sicakliginda P424/7060 degerlerinde artisa yol açarken, ise bir artisa yol açmamistir. 660 °C sarma sicakliginda biraz daha iyi süneklik sergileyen Ti ilave edilmis çelik haricinde (Sekil 14d ve 15d ), alasim ilaveleri genellikle süneklikte hafif bir azalmaya (< %1) neden olmustur. Tavlama Simülasyonunun ardindan Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo Site 580 °C sicakliginda sarma simülasyonunun ardindan %50 soguk haddeleme ve tavlama islemlerinden sonra Ti, B ve Nb elementlerinin çeliklerin çekme `özellikleri ve bükülebilirligi 'üzerindeki etkilerini özetlemektedir. Tavlama prosesi soguk seridin (yaklasik sicakligina hizli sogutulmasindan ve 40 saniye boyunca "su verme" sicakliginda izotermal olarak bekletme sonrasinda su içerisinde su verme isleminden olusmaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma (OA) islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Gösterilen sekilde, alasim bilesiminin degistirilmesi suretiyle nihai çekme mukavemeti 1850 ile 2000 MPa arasinda olan çelikler üretilmesi mümkün olmustur. Sadece C, Mn ve Si içeren çelik en iyi bükülebilirlik özelligini sergilemistir. Nb ilavesi bükülebilirlik özelliginde hafif bir kötülesme ile mukavemeti artirmistir. Bükülebilirlik testinden geçme kriteri 10X büyütme oraninda 0.5 mm'den daha kisa uzunlukta mikro çatlaklar" olarak tanimlanmistir. P424/7060 degerlerinde artisa yol açarken, ise bir artisa yol açmamistir. 660 °C sarma sicakliginda biraz daha iyi süneklik sergileyen Ti ilave edilmis çelik haricinde (Sekil 14d ve 15d ), alasim ilaveleri genellikle süneklikte hafif bir azalmaya (< %1) neden olmustur. Tavlama Simülasyonunun ardindan Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo Site 580 °C sicakliginda sarma simülasyonunun ardindan %50 soguk haddeleme ve tavlama islemlerinden sonra Ti, B ve Nb elementlerinin çeliklerin çekme `özellikleri ve bükülebilirligi 'üzerindeki etkilerini özetlemektedir. Tavlama prosesi soguk seridin (yaklasik sicakligina hizli sogutulmasindan ve 40 saniye boyunca "su verme" sicakliginda izotermal olarak bekletme sonrasinda su içerisinde su verme isleminden olusmaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma (OA) islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Gösterilen sekilde, alasim bilesiminin degistirilmesi suretiyle nihai çekme mukavemeti 1850 ile 2000 MPa arasinda olan çelikler üretilmesi mümkün olmustur. Sadece C, Mn ve Si içeren çelik en iyi bükülebilirlik özelligini sergilemistir. Nb ilavesi bükülebilirlik özelliginde hafif bir kötülesme ile mukavemeti artirmistir. Bükülebilirlik testinden geçme kriteri 10X büyütme oraninda 0.5 mm'den daha kisa uzunlukta mikro çatlaklar" olarak tanimlanmistir. P424I7060 umßm @v md 5.0 mm? mum_ o r oom o& omw mpoo o-Fmmo.o-Nmm m P424I7060 umßm @v md 5.0 mm? mum_ o r oom o& omw mpoo o-Fmmo.o-Nmm m P424I7060 1. Ornek ile Karsilastirma - Manganezin Etkisi davranisi Mn (%1.0 ve %20) elementinin çekme özellikleri üzerindeki etkilerinin arastirilmasi amaciyla Ornek 2'de verilen ve %0.28C -%1.0Mn - %02 Si içeren çelik ile karsilastirilabilmektedir. Her iki çeligin ayrintili kimyasal bilesimleri Tablo 6'da gösterilmektedir. Çelik C Mn si 8 P N AI Tablo 7 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sirasiyla %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Sicak haddelenmis seritlerin çekme özellikleri açisindan daha düsük Mn içerigine sahip çelik daha yüksek Mn içerigine sahip çeligin sergiledigi mukavemetin altinda bir mukavemet sergilemistir (YS açisindan 51 MPa ve UTS açisindan 61 MPa daha düsük deger). Bu durum düsük Mn içerigine sahip çelik açisindan daha fazla soguk haddeleme islemi uygulanmasini kolaylastirabilir. Çelik Kalibre, mm YPE,% YS, MPa urs, MPa YS/UTS UE,% TE,% Tablo 8 sirasiyla %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin soguk haddeleme (%1.0 Mn içerigine sahip çelik için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %2.0 Mn içerigine sahip çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve muhtelif tavlama döngülerinin ardindan çekme özelliklerini göstermektedir. Buradan Mn içeriginin ve sicakliklarindaki ayni tavlama isleminde mukavemet üzerinde P424I7060 1. Ornek ile Karsilastirma - Manganezin Etkisi davranisi Mn (%1.0 ve %20) elementinin çekme özellikleri üzerindeki etkilerinin arastirilmasi amaciyla Ornek 2'de verilen ve %0.28C -%1.0Mn - %02 Si içeren çelik ile karsilastirilabilmektedir. Her iki çeligin ayrintili kimyasal bilesimleri Tablo 6'da gösterilmektedir. Çelik C Mn si 8 P N AI Tablo 7 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda sirasiyla %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Sicak haddelenmis seritlerin çekme özellikleri açisindan daha düsük Mn içerigine sahip çelik daha yüksek Mn içerigine sahip çeligin sergiledigi mukavemetin altinda bir mukavemet sergilemistir (YS açisindan 51 MPa ve UTS açisindan 61 MPa daha düsük deger). Bu durum düsük Mn içerigine sahip çelik açisindan daha fazla soguk haddeleme islemi uygulanmasini kolaylastirabilir. Çelik Kalibre, mm YPE,% YS, MPa urs, MPa YS/UTS UE,% TE,% Tablo 8 sirasiyla %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin soguk haddeleme (%1.0 Mn içerigine sahip çelik için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %2.0 Mn içerigine sahip çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve muhtelif tavlama döngülerinin ardindan çekme özelliklerini göstermektedir. Buradan Mn içeriginin ve sicakliklarindaki ayni tavlama isleminde mukavemet üzerinde P424I7060 önemli bir etkiye sahip olmadigi görülmektedir. 810°C degerinde ayni su verme sicakliginda, demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 830 °C sicakligina düsürülmesi %1.0 Mn içerigine sahip çeligin mukavemetini etkilemezken %2.0 Mn içerigine sahip çeligin mukavemetini ise yaklasik 90 MPa degerinde önemli ölçüde artirmistir. Bu durum %10 Mn içerigine sahip çeligin demlendirme sicakligindan (870 ila bagimsiz olarak mukavemet açisindan nispeten kararli oldugunu ve %2.0 Mn içerigine sahip çeligin ise muhtemelen daha yüksek tavlama sicakliklarinda tane irilesmesi nedeniyle demlendirme sicakligina karsi daha hassas oldugunu göstermektedir. %1.0 Mn içerigine sahip çelik daha genis proses pencereleri nedeniyle üretim esnasinda nispeten daha kolay islenecektir. Kalibre Tema" °c T suvermsc TOA 0C YPE YS TS UE TE Tablo 9 tavlama simülasyonu sonrasinda %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin çekme özelliklerini ve bükülebilirligini liste olarak vermektedir. %1.0 Mn içerigine sahip çelik karsilastirilabilir mukavemet seviyesinde daha iyi bir bükülebilirlik (4.0t isle karsilastirildiginda 3.5t) sergilemistir. Bük'uiebilirlik açisindan geçerlilik 10X büyütme oraninda 0.5 mm'den daha kisa uzunlukta mikro çatlak olarak tanimlidir. P424I7060 önemli bir etkiye sahip olmadigi görülmektedir. 810°C degerinde ayni su verme sicakliginda, demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 830 °C sicakligina düsürülmesi %1.0 Mn içerigine sahip çeligin mukavemetini etkilemezken %2.0 Mn içerigine sahip çeligin mukavemetini ise yaklasik 90 MPa degerinde önemli ölçüde artirmistir. Bu durum %10 Mn içerigine sahip çeligin demlendirme sicakligindan (870 ila bagimsiz olarak mukavemet açisindan nispeten kararli oldugunu ve %2.0 Mn içerigine sahip çeligin ise muhtemelen daha yüksek tavlama sicakliklarinda tane irilesmesi nedeniyle demlendirme sicakligina karsi daha hassas oldugunu göstermektedir. %1.0 Mn içerigine sahip çelik daha genis proses pencereleri nedeniyle üretim esnasinda nispeten daha kolay islenecektir. Kalibre Tema" °c T suvermsc TOA 0C YPE YS TS UE TE Tablo 9 tavlama simülasyonu sonrasinda %1.0 ve %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin çekme özelliklerini ve bükülebilirligini liste olarak vermektedir. %1.0 Mn içerigine sahip çelik karsilastirilabilir mukavemet seviyesinde daha iyi bir bükülebilirlik (4.0t isle karsilastirildiginda 3.5t) sergilemistir. Bük'uiebilirlik açisindan geçerlilik 10X büyütme oraninda 0.5 mm'den daha kisa uzunlukta mikro çatlak olarak tanimlidir. P424I7060 Kalibre Tema" TGJC TOA YPE Ys Ts YS/ UE TE Bükülebilirlik Çelik mm °C OC 00 % MPa MPa UTS % % 0.280- 1.0Mn- 0 0.280- 2.0Mn- 0 Çeliklerde iyi kaynaklanabilirlik özelligi saglamak amaciyla, karbon esdegeri (Ceq) 0.44 degerinin altinda olmalidir. Burada açiklanan çelikler için karbon esdegeri ceq = 0 + ivinie + (Cr+Mo+V)/5 + (Ni+Cu)/15. formülü ile tanimlidir. Bu nedenle, agirlikça %028 C içeriginde ve agirlikça %1 ya da %2 Mn içeriginde kaynak bütünlügünün kabul edilemez nitelikte oldugu tespit edilmistir. Burada verilen örnekler Ceq degerini azaltirken ayni zamanda mukavemet ve süneklik ihtiyaçlarini da karsilamak üzere tasarlanmistir. Yüksek karbon içerigi mukavemetin artirilmasi açisindan faydali iken kaynaklanabilirlik özelligini kötülestirmektedir. Karbon esdegeri formülüne göre, Mn kaynaklanabilirlik özelligini kötülestiren diger bir elementtir. Bu nedenle, motivasyon yeterince ultra-yüksek mukavemet elde edilmesi ve Mn içeriginin UTS üzerindeki etkisini incelemek için belirli miktarda karbon içeriginin (en az %028) muhafaza edilmesidir. Bulus sahipleri kaynaklanabilirlik özelligini gelistirirken ayni zamanda ultra-yüksek bir mukavemet seviyesinin muhafaza etmek amaciyla Mn içeriginin azaltilmasinin yollarini aramistir. Tablo 10 Ornek 3'te incelenen çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Alasim tasarimi C içeriginin ve B ilavesinin nihai tavlanmis ürünlerin çekme 'Özellikleri üzerindeki etkisinin anlasilmasini amaçlamistir. P424I7060 Kalibre Tema" TGJC TOA YPE Ys Ts YS/ UE TE Bükülebilirlik Çelik mm °C OC 00 % MPa MPa UTS % % 0.280- 1.0Mn- 0 0.280- 2.0Mn- 0 Çeliklerde iyi kaynaklanabilirlik özelligi saglamak amaciyla, karbon esdegeri (Ceq) 0.44 degerinin altinda olmalidir. Burada açiklanan çelikler için karbon esdegeri ceq = 0 + ivinie + (Cr+Mo+V)/5 + (Ni+Cu)/15. formülü ile tanimlidir. Bu nedenle, agirlikça %028 C içeriginde ve agirlikça %1 ya da %2 Mn içeriginde kaynak bütünlügünün kabul edilemez nitelikte oldugu tespit edilmistir. Burada verilen örnekler Ceq degerini azaltirken ayni zamanda mukavemet ve süneklik ihtiyaçlarini da karsilamak üzere tasarlanmistir. Yüksek karbon içerigi mukavemetin artirilmasi açisindan faydali iken kaynaklanabilirlik özelligini kötülestirmektedir. Karbon esdegeri formülüne göre, Mn kaynaklanabilirlik özelligini kötülestiren diger bir elementtir. Bu nedenle, motivasyon yeterince ultra-yüksek mukavemet elde edilmesi ve Mn içeriginin UTS üzerindeki etkisini incelemek için belirli miktarda karbon içeriginin (en az %028) muhafaza edilmesidir. Bulus sahipleri kaynaklanabilirlik özelligini gelistirirken ayni zamanda ultra-yüksek bir mukavemet seviyesinin muhafaza etmek amaciyla Mn içeriginin azaltilmasinin yollarini aramistir. Tablo 10 Ornek 3'te incelenen çeliklerin kimyasal bilesimlerini göstermektedir. Alasim tasarimi C içeriginin ve B ilavesinin nihai tavlanmis ürünlerin çekme 'Özellikleri üzerindeki etkisinin anlasilmasini amaçlamistir. P424I7060 No. ID 0 Mn si Ti B Al N 8 P ceq Laboratuvarda 45 kg agirliginda bes adet levha dökülmüstür. 1230 °C sicakliginda üç saat boyunca yeniden isitma ve östenitleme islemleri sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mm'den 20 mm"ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak degerindedir 900 °C. levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Sicak Haddeleme ve Mikro Yapi / Çekme Özelligi Arastirmasi Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230°C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik olarak 45 °C/s degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler sirasiyla 1 saat boyunca 580°C ve 660°C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Iki farkli sarma sicakliginin kullanimi bu ürünün üretilmesi için sicak haddeleme esnasinda kullanilabilir proses penceresinin anlasilmasi amaciyla tasarlanmistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak haddelenmis seritten (ayrica bir "sicak serit" olarak da bilinmektedir) üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Soguk Haddeleme ve Tavlama Simülasyonu Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyinin mevcut olabilecek karbonsuzlasmis katmanin P424I7060 No. ID 0 Mn si Ti B Al N 8 P ceq Laboratuvarda 45 kg agirliginda bes adet levha dökülmüstür. 1230 °C sicakliginda üç saat boyunca yeniden isitma ve östenitleme islemleri sonrasinda, levhalar bir laboratuvar frezesinde kalinlik olarak 63 mm'den 20 mm"ye sicak haddelenmistir. Bitirme sicakligi yaklasik olarak degerindedir 900 °C. levhalar sicak haddeleme sonrasinda hava ile sogutulmustur. Sicak Haddeleme ve Mikro Yapi / Çekme Özelligi Arastirmasi Önceden haddelenmis 20 mm kalinligindaki Ievhalarin 2 saat boyunca 1230°C sicakliginda kesilmesi ve yeniden isitilmasi sonrasinda, levhalar 20 mm kalinligindan 3.5 mm kalinligina sicak haddelenmistir. Hadde bitirme sicakligi yaklasik olarak 900 °C degerindedir. Yaklasik olarak 45 °C/s degerinde bir ortalama sogutma hizinda kontrollü sogutma islemi sonrasinda, her bilesimden üretilmis sicak seritler sirasiyla 1 saat boyunca 580°C ve 660°C sicakliginda bir firinda tutulmustur ve bunu endüstriyel sarma islemini simüle etmek amaciyla 24 saat boyunca bir firinda sogutma islemi izlemistir. Iki farkli sarma sicakliginin kullanimi bu ürünün üretilmesi için sicak haddeleme esnasinda kullanilabilir proses penceresinin anlasilmasi amaciyla tasarlanmistir. Oda sicakliginda çekme testi için her bir sicak haddelenmis seritten (ayrica bir "sicak serit" olarak da bilinmektedir) üç adet JIS-T standart numunesi hazirlanmistir. Sicak seritlerin mikro yapi karakterizasyonu boyuna ek kesitlerin çeyrek kalinlik konumunda Tarayici Elektron Mikroskopi (SEM) yöntemi ile gerçeklestirilmistir. Soguk Haddeleme ve Tavlama Simülasyonu Sicak haddelenmis seritlerin her iki yüzeyinin mevcut olabilecek karbonsuzlasmis katmanin P424/7060 uzaklastirilmasi amaciyla taslanmasi sonrasinda bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 0.6 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %75 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Bu çelikler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 1.0 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %50 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Deneysel çeliklerin tamaminda demlendirme, su verme sicakliklarinin ve tavlama islemi esnasinda demlendirme ve su verme sicakliklarinin farkli kombinasyonlarinin çeliklerin mekanik özellikleri 'Uzerindeki incelenmistir. Sekil 16a-16c'de tavlama çevrimlerinin bir semasi gösterilmektedir. Sekil 16a 830°C ila 870°C arasinda degisen demlendirme sicakliklarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Sekil 16b 780°C ila 840 °C arasinda degisen su verme sicakliklarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Sekil 16c farkli demlendirme ve su verme sicakligi kombinasyonlarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Demlendirme sicakliginin etkisi Tavlama prosesi demlendirme sicakliginin nihai özellikler üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca sirasiyla 870 °C, 850 °C ve 830 °C sicakligina yeniden isitilmasini içermektedir. 810°C sicakligina hizli sogutma ve 40 saniye boyunca bu sicaklikta izotermal olarak bekletme sonrasinda, su içerisinde su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tavlama prosesi su verme sicakliginin çeliklerin mekanik özellikleri üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin 100 saniye boyunca 870 °C sicakligina yeniden isitilmasini ve ardindan sirasiyla 840 °C, 810 °C ve 780 °C sicakliklarina hizla sogutulmasini içermektedir. Su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletildikten sonra su verme islemi uygulanmistir. çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. P424/7060 uzaklastirilmasi amaciyla taslanmasi sonrasinda bu seritler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 0.6 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %75 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Bu çelikler daha sonra diger tavlama simülasyonlari için 1.0 mm nihai kalinliginda tamamen sertlesmis çelikler elde edilmesi amaciyla laboratuvarda %50 oraninda soguk haddeleme islemine tabi tutulmustur. Deneysel çeliklerin tamaminda demlendirme, su verme sicakliklarinin ve tavlama islemi esnasinda demlendirme ve su verme sicakliklarinin farkli kombinasyonlarinin çeliklerin mekanik özellikleri 'Uzerindeki incelenmistir. Sekil 16a-16c'de tavlama çevrimlerinin bir semasi gösterilmektedir. Sekil 16a 830°C ila 870°C arasinda degisen demlendirme sicakliklarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Sekil 16b 780°C ila 840 °C arasinda degisen su verme sicakliklarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Sekil 16c farkli demlendirme ve su verme sicakligi kombinasyonlarinda tavlama çevrimini tasvir etmektedir. Demlendirme sicakliginin etkisi Tavlama prosesi demlendirme sicakliginin nihai özellikler üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca sirasiyla 870 °C, 850 °C ve 830 °C sicakligina yeniden isitilmasini içermektedir. 810°C sicakligina hizli sogutma ve 40 saniye boyunca bu sicaklikta izotermal olarak bekletme sonrasinda, su içerisinde su verme islemi uygulanmistir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tavlama prosesi su verme sicakliginin çeliklerin mekanik özellikleri üzerindeki etkisinin arastirilmasi amaciyla soguk seridin 100 saniye boyunca 870 °C sicakligina yeniden isitilmasini ve ardindan sirasiyla 840 °C, 810 °C ve 780 °C sicakliklarina hizla sogutulmasini içermektedir. Su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletildikten sonra su verme islemi uygulanmistir. çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. P424/7060 Farkli Tavlama Çevrimleri Kombinasyonlarinin Etkisi Tavlama çevrimi soguk haddelenmis çeliklerin 100 saniye boyunca sirasiyla 790 °C, 810 °C ve 830 °C sicakliklarina yeniden isitilmasini ve ardindan muhtelif su verme sicakliklarina (sirasiyla hizla sogutulmasini, 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesini ve ardindan su verme isleminin uygulanmasini içermektedir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tavlanmis Çeliklerin Çekme Özelligi ve Bükülebilirligi Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir tavlanmis seritten ASTM-T standardina göre çekme numuneleri hazirlanmistir. Bükme testi için bir tavlama çevrimi ile islenmis numuneler seçilmistir. Bu tavlama çevrimi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810 °C sicakligina hizli sogutulmasi, su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir 200 ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu çalismada, kalip yariçapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 2.75 ila 4.00 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 0.5 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Seritlerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri Sekil 17a ila 17e 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri P424/7060 Farkli Tavlama Çevrimleri Kombinasyonlarinin Etkisi Tavlama çevrimi soguk haddelenmis çeliklerin 100 saniye boyunca sirasiyla 790 °C, 810 °C ve 830 °C sicakliklarina yeniden isitilmasini ve ardindan muhtelif su verme sicakliklarina (sirasiyla hizla sogutulmasini, 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesini ve ardindan su verme isleminin uygulanmasini içermektedir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslanma isleminin simüle edilmesi amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tavlanmis Çeliklerin Çekme Özelligi ve Bükülebilirligi Oda sicakliginda çekme testi gerçeklestirmek için tavlanmis her bir tavlanmis seritten ASTM-T standardina göre çekme numuneleri hazirlanmistir. Bükme testi için bir tavlama çevrimi ile islenmis numuneler seçilmistir. Bu tavlama çevrimi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810 °C sicakligina hizli sogutulmasi, su verme sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C sicakligina yeniden isitilmistir 200 ve bunu asiri yaslandirma islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Bükülebilirlik özelliginin nitelendirilmesi amaciyla haddeleme yönünde bükülme ekseni ile 90° açi yapan serbest bir V-dirsek kullanilmistir. Bu çalismada, kalip yariçapinin araligi 0.25 mm artis adimlari ile 2.75 ila 4.00 mm degerleri arasinda degiskenlik göstermistir. Bükme testinin ardindan numunenin yüzeyi 10X büyütme orani altinda incelenmistir. Numune bükülme yüzeyi üzerinde 0.5 mm'den daha kisa olan bir çatlak uzunlugu bir "mikro çatlak" olarak degerlendirilirken 0.5 mm'den daha büyük olan bütün çatlaklar ise bir çatlak olarak kabul edilmis ve test basarisiz olarak kaydedilmistir. Gözle görülebilir çatlaklar olmayan numuneler "basarili" olarak kaydedilmistir. Sicak Seritlerin Mikro Yapisi ve Çekme Ozellikleri Sekil 17a ila 17e 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri P424/7060 SEM mikrograflaridir. Karbon içeriginde artis ve bor ilavesi martensit hacim oraninda bir artisa yol açmistir ve bu durum C ve B elementlerinin sertlesebilirligin artirtilmasindaki rolüne atfedilebilmektedir. Sekil 17a %028 C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 17e %0.36C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Deneysel çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri (580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda) Sekil 18a ve 18b'de gösterilmektedir. Sekil 18a bor varken ve yokken alasimlarin mukavemetinin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Sekil 18b bor varken ve yokken alasimlarin sünekliginin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Karbon içeriginin %028 oranindan %0.36 oranina artmasi nihai çekme mukavemetinde 529 MPa degerinden 615 MPa degerine, akma mukavemetinde ise 374 MPa degerinden 417 MPa degerine bir artis ile sonuçlanmistir. Toplam ve birim uzamalar sirasiyla %29 ve %15 oranlari ile benzer seviyelerde kalmistir. degerinde bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 1% - 19e 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir. Sekil 1% %028 C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 19d %0.32C-%0.002B içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 1% %0.36C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Bor ilavesi soguma esnasinda faz dönüsümünü engelleyen Bor elementine atfedilebilecek sekilde hafif bir tane irilesmesine yol açmistir. Bu nedenle, bitirme haddesi B ilave edilmis çelikler açisindan nispeten iri östenit tanelerine sahip 'östenit bölgede meydana gelmistir ve iri östenit dogrudan iri bir ferrit-perlit mikro yapisina dönüsmüstür. Sekil 203 ve 20b'de oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri (660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda) gösterilmektedir. Sekil 20a bor varken ve yokken alasimlarin mukavemetinin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Sekil 20b bor varken ve yokken alasimlarin sünekliginin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Karbon içeriginin %028 oranindan %0.36 oranina artmasi P424/7060 SEM mikrograflaridir. Karbon içeriginde artis ve bor ilavesi martensit hacim oraninda bir artisa yol açmistir ve bu durum C ve B elementlerinin sertlesebilirligin artirtilmasindaki rolüne atfedilebilmektedir. Sekil 17a %028 C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 17e %0.36C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Deneysel çeliklerin oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri (580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda) Sekil 18a ve 18b'de gösterilmektedir. Sekil 18a bor varken ve yokken alasimlarin mukavemetinin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Sekil 18b bor varken ve yokken alasimlarin sünekliginin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Karbon içeriginin %028 oranindan %0.36 oranina artmasi nihai çekme mukavemetinde 529 MPa degerinden 615 MPa degerine, akma mukavemetinde ise 374 MPa degerinden 417 MPa degerine bir artis ile sonuçlanmistir. Toplam ve birim uzamalar sirasiyla %29 ve %15 oranlari ile benzer seviyelerde kalmistir. degerinde bir artis ile sonuçlanmistir. Sekil 1% - 19e 660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri SEM mikrograflaridir. Sekil 1% %028 C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 19d %0.32C-%0.002B içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Sekil 1% %0.36C içerigine sahip çeligin SEM mikrograflaridir. Bor ilavesi soguma esnasinda faz dönüsümünü engelleyen Bor elementine atfedilebilecek sekilde hafif bir tane irilesmesine yol açmistir. Bu nedenle, bitirme haddesi B ilave edilmis çelikler açisindan nispeten iri östenit tanelerine sahip 'östenit bölgede meydana gelmistir ve iri östenit dogrudan iri bir ferrit-perlit mikro yapisina dönüsmüstür. Sekil 203 ve 20b'de oda sicakliginda karsilik gelen çekme özellikleri (660 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda) gösterilmektedir. Sekil 20a bor varken ve yokken alasimlarin mukavemetinin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Sekil 20b bor varken ve yokken alasimlarin sünekliginin karbon içerigine karsin grafigini göstermektedir. Karbon içeriginin %028 oranindan %0.36 oranina artmasi P424/7060 çekme özelliklerini önemli derecede etkilememistir. %0.28 ve %032 C içerikli çeliklere tane irilesmesi olabilmektedir. Gözlemlenen mukavemet seviyelerine dayali olarak, çelikler herhangi bir zorluk yasanmadan ince kalibrelere kolaylikla soguk haddelenebilmektedir. Sarma Sicakliginin Çekme Özellikleri üzerindeki Etkisi Sekil 18a - 18b ile Sekil 208 - 20b'de verilen çekme özellikleri karsilastirildiginda, sarma sicakliginin 580°C sicakligindan 660°C sicakligina artirilmasi daha yüksek soguk incelme olanagi ve gelismis kalibre genisligi yetenegi açisindan olumlu özellikler olan mukavemette bir azalmaya ve süneklikte bir artisa yol açmistir. C içeriginin %028 oranindan %036 oranina artirilmasi ve temel çelige B ilavesi 580°C sicakligi ile karsilastirildiginda daha yüksek 660°C sarma sicakliginda çeliklerin çekme özellikleri 'üzerinde daha az etki yapmistir. Laboratuvarda 660 °C sicakliginda sarma isleminin etkisinin incelenmesinin amaci sarma sicakliginin hem sicak serit mukavemeti hem de soguk haddelenmis ve tavlanmis martensitli çeliklerin mukavemeti üzerindeki etkisinin anlasilmasidir. Çeliklerin Tavlama simülasyonu sonrasi Çekme özellikleri Demlendirme sicakliginin etkisi ( Sekil 21a - 21d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin (580°C ve 660°C) ve alasim bilesiminin (C içerigi ve temel çelige B ilavesi) tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 21c ve 21d bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580 °C ve 660 "C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. UTS seviyesi 2000 ila 2100 MPa °C arasinda demlendirme sicakliklarinda %032 ve %086 C çelik bilesimleri kullanilarak laboratuvarda elde edilebilecegi görülebilmektedir. Demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 850 °C sicakligina indirilmesi çeliklerin çogunda mukavemette hafif bir artis ile sonuçlanmistir. Sarma sicakliginin artirilmasi mukavemet üzerinde önemli bir etki sergilemezken çogu durumda sünekligin hafifçe artmasina yol açmistir. C içeriginin %028 P424/7060 çekme özelliklerini önemli derecede etkilememistir. %0.28 ve %032 C içerikli çeliklere tane irilesmesi olabilmektedir. Gözlemlenen mukavemet seviyelerine dayali olarak, çelikler herhangi bir zorluk yasanmadan ince kalibrelere kolaylikla soguk haddelenebilmektedir. Sarma Sicakliginin Çekme Özellikleri üzerindeki Etkisi Sekil 18a - 18b ile Sekil 208 - 20b'de verilen çekme özellikleri karsilastirildiginda, sarma sicakliginin 580°C sicakligindan 660°C sicakligina artirilmasi daha yüksek soguk incelme olanagi ve gelismis kalibre genisligi yetenegi açisindan olumlu özellikler olan mukavemette bir azalmaya ve süneklikte bir artisa yol açmistir. C içeriginin %028 oranindan %036 oranina artirilmasi ve temel çelige B ilavesi 580°C sicakligi ile karsilastirildiginda daha yüksek 660°C sarma sicakliginda çeliklerin çekme özellikleri 'üzerinde daha az etki yapmistir. Laboratuvarda 660 °C sicakliginda sarma isleminin etkisinin incelenmesinin amaci sarma sicakliginin hem sicak serit mukavemeti hem de soguk haddelenmis ve tavlanmis martensitli çeliklerin mukavemeti üzerindeki etkisinin anlasilmasidir. Çeliklerin Tavlama simülasyonu sonrasi Çekme özellikleri Demlendirme sicakliginin etkisi ( Sekil 21a - 21d demlendirme sicakliginin (, sarma sicakliginin (580°C ve 660°C) ve alasim bilesiminin (C içerigi ve temel çelige B ilavesi) tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 21c ve 21d bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580 °C ve 660 "C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. UTS seviyesi 2000 ila 2100 MPa °C arasinda demlendirme sicakliklarinda %032 ve %086 C çelik bilesimleri kullanilarak laboratuvarda elde edilebilecegi görülebilmektedir. Demlendirme sicakliginin 870 °C sicakligindan 850 °C sicakligina indirilmesi çeliklerin çogunda mukavemette hafif bir artis ile sonuçlanmistir. Sarma sicakliginin artirilmasi mukavemet üzerinde önemli bir etki sergilemezken çogu durumda sünekligin hafifçe artmasina yol açmistir. C içeriginin %028 P424/7060 oranindan %036 oranina artirilmasi UTS'de yaklasik 200 MPa degerinde bir artisa yol açmistir. Temel çelige %0.002 B ilave edilmesi 580 °C degerindeki düsük sarma sicakliginda mukavemette bir azalmaya yol açarken 660 °C sarma sicakliginda bir degisiklige neden olmamistir. B ilavesinin sarma sicakligindan bagimsiz olarak süneklik üzerinde önemli bir etkisi söz konusu olmamistir. Sekil 22a - 22d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme 'özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil 22a ve 22b bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580°C ve 660°C sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 220 ve 22d bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. UTS seviyesi 2100 MPa degerinin yakinlarinda ya da demlendirme sicakliginda ve muhtelif su verme sicakliklarinda %036 C çelik bilesimleri kullanilarak laboratuvarda elde edilebilecegi görülebilmektedir. Sekil 21a ve 21b'de verilen sonuçlar ile karsilastirildiginda, sadece %036 C içerigine sahip çelikler degil ayni zamanda isil isleme tabi tutulabilecegi görülmektedir. Bu nedenle, yaklasik 850 °C degerindeki bir demlendirme sicakligi optimal mekanik özelliklerin elde edilmesine yardimci olabilmektedir. Su verme sicakliginin 840 °C sicakligindan 780 °C sicakligina indirilmesi B ilavesinden ve sarma sicakligindan bagimsiz olarak %032 ve %036 C içerigine sahip çelikler açisindan çekme 'özelliklerinde önemli bir etki kaydetmemistir. Ancak, su verme sicakliginin %028 C içerigine sahip çelikler ( için 840 °C sicakligindan 780 °C sicakligina indirilmesi B ilavesi olmadiginda mukavemetin 100 MPa degerinde azalmasina neden olurken bu etki B ilavesi söz konusu oldugunda daha az belirgindir yani sadece 40 MPa artis kaydedilmistir. Bu durum B ilavesinin özellikle nispeten düsük C içerigine sahip çelikler açisindan çekme 'özelliklerinin kararli hale getirilmesi açisindan faydali oldugunu göstermektedir. C içeriginin %028 oranindan %036 oranina artirilmasi özelikle daha yüksek olan 660 °C sarma sicakliginda sünbeklik açisindan belirgin bir fark olmadan UTS degerinde P424/7060 oranindan %036 oranina artirilmasi UTS'de yaklasik 200 MPa degerinde bir artisa yol açmistir. Temel çelige %0.002 B ilave edilmesi 580 °C degerindeki düsük sarma sicakliginda mukavemette bir azalmaya yol açarken 660 °C sarma sicakliginda bir degisiklige neden olmamistir. B ilavesinin sarma sicakligindan bagimsiz olarak süneklik üzerinde önemli bir etkisi söz konusu olmamistir. Sekil 22a - 22d su verme sicakliginin (, sarma sicakliginin ( tavlama benzetimi sonrasinda çeliklerin çekme 'özellikleri üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil 22a ve 22b bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580°C ve 660°C sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 220 ve 22d bes alasimin farkli demlendirme sicakliklarinda ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. UTS seviyesi 2100 MPa degerinin yakinlarinda ya da demlendirme sicakliginda ve muhtelif su verme sicakliklarinda %036 C çelik bilesimleri kullanilarak laboratuvarda elde edilebilecegi görülebilmektedir. Sekil 21a ve 21b'de verilen sonuçlar ile karsilastirildiginda, sadece %036 C içerigine sahip çelikler degil ayni zamanda isil isleme tabi tutulabilecegi görülmektedir. Bu nedenle, yaklasik 850 °C degerindeki bir demlendirme sicakligi optimal mekanik özelliklerin elde edilmesine yardimci olabilmektedir. Su verme sicakliginin 840 °C sicakligindan 780 °C sicakligina indirilmesi B ilavesinden ve sarma sicakligindan bagimsiz olarak %032 ve %036 C içerigine sahip çelikler açisindan çekme 'özelliklerinde önemli bir etki kaydetmemistir. Ancak, su verme sicakliginin %028 C içerigine sahip çelikler ( için 840 °C sicakligindan 780 °C sicakligina indirilmesi B ilavesi olmadiginda mukavemetin 100 MPa degerinde azalmasina neden olurken bu etki B ilavesi söz konusu oldugunda daha az belirgindir yani sadece 40 MPa artis kaydedilmistir. Bu durum B ilavesinin özellikle nispeten düsük C içerigine sahip çelikler açisindan çekme 'özelliklerinin kararli hale getirilmesi açisindan faydali oldugunu göstermektedir. C içeriginin %028 oranindan %036 oranina artirilmasi özelikle daha yüksek olan 660 °C sarma sicakliginda sünbeklik açisindan belirgin bir fark olmadan UTS degerinde P424/7060 yaklasik 200-300 MPa degerinde bir artis ile sonuçlanmistir. Genel anlamda, 580 °C sicakliginda sarma islemine tabi tutulan çelikler ile karsilastirildiginda, 660 °C sicakliginda sarma islemine tabi tutulan çeliklerin çekme özellikleri su verme sicakliklarina karsi daha az hassasiyet göstermektedir. 23d) süneklik üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil 22a ve 22b bes alasimin üç farkli demlendirme/su verme sicakligi çiftinde ( ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 22c ve 22d bes alasimin 'üç farkli demlendirme/su verme sicakligi çiftinde ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. 790 °C demlenme sicakliginda ve 770 °C su verme sicakliginda islenen çelikler en düsük mukavemeti sergilemistir ve bu durum 790 °C demlendirme sicakliginda östenitleme isleminin tamamlanmamasina atfedilebilmektedir. Sekil 24a - 24d 660 °C, sicakliginda soguk haddelenmis ve 790 °C/770 °C demlendirme/su verme sicakligi çifti kullanilarak tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Buradan görülebilecegi üzere, çelik bilesimlerinin dördünde de tavlama çevrimi sonrasinda ferrit olusmustur. Benzer tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Ferrit olusumu %028 C ve % 0.32 C içerigine sahip çeliklerde hala gözlemlenebilmektedir. C içerigindeki artis ayni tavlama çevrimi nde daha az ferrit olusacak sekilde sertlesebilirlik özelliginde bir artis ile sonuçlanmistir. Son olarak, Sekil 24i - 24I 830 °C/81O °C demlendirme/su verme sicakligi çifti kullanilarak tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Çeliklerin çogu tavlama sonrasi en yüksek mukavemet degerini su sicakliklarda elde etmistir ve bunun nedeni elde edilen neredeyse tamamen martensitli mikro yapidan kaynaklanabilmektedir. Tavlama Simülasyonunun ardindan Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo 11 C ve B elementlerinin %50 soguk haddeleme ve 580 °C sicakliginda sarma simülasyonu sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri ve bükülebilirligi üzerindeki etkilerini özetlemektedir. Tavlama prosesi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810 °C sicakligina hizli sogutulmasi, "su verme" sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C P424/7060 yaklasik 200-300 MPa degerinde bir artis ile sonuçlanmistir. Genel anlamda, 580 °C sicakliginda sarma islemine tabi tutulan çelikler ile karsilastirildiginda, 660 °C sicakliginda sarma islemine tabi tutulan çeliklerin çekme özellikleri su verme sicakliklarina karsi daha az hassasiyet göstermektedir. 23d) süneklik üzerindeki etkilerini göstermektedir. Sekil 22a ve 22b bes alasimin üç farkli demlendirme/su verme sicakligi çiftinde ( ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda mukavemetlerinin grafigini göstermektedir. Sekil 22c ve 22d bes alasimin 'üç farkli demlendirme/su verme sicakligi çiftinde ve sirasiyla 580 °C ve 660 °C sarma sicakliklarinda sünekliklerinin grafigini göstermektedir. 790 °C demlenme sicakliginda ve 770 °C su verme sicakliginda islenen çelikler en düsük mukavemeti sergilemistir ve bu durum 790 °C demlendirme sicakliginda östenitleme isleminin tamamlanmamasina atfedilebilmektedir. Sekil 24a - 24d 660 °C, sicakliginda soguk haddelenmis ve 790 °C/770 °C demlendirme/su verme sicakligi çifti kullanilarak tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Buradan görülebilecegi üzere, çelik bilesimlerinin dördünde de tavlama çevrimi sonrasinda ferrit olusmustur. Benzer tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Ferrit olusumu %028 C ve % 0.32 C içerigine sahip çeliklerde hala gözlemlenebilmektedir. C içerigindeki artis ayni tavlama çevrimi nde daha az ferrit olusacak sekilde sertlesebilirlik özelliginde bir artis ile sonuçlanmistir. Son olarak, Sekil 24i - 24I 830 °C/81O °C demlendirme/su verme sicakligi çifti kullanilarak tavlanmis bes alasimdan dördünün mikrograflaridir. Çeliklerin çogu tavlama sonrasi en yüksek mukavemet degerini su sicakliklarda elde etmistir ve bunun nedeni elde edilen neredeyse tamamen martensitli mikro yapidan kaynaklanabilmektedir. Tavlama Simülasyonunun ardindan Çeliklerin Bükülebilirligi Tablo 11 C ve B elementlerinin %50 soguk haddeleme ve 580 °C sicakliginda sarma simülasyonu sonrasinda çeliklerin çekme özellikleri ve bükülebilirligi üzerindeki etkilerini özetlemektedir. Tavlama prosesi soguk seridin (yaklasik 1.0 mm kalinliginda) 100 saniye boyunca 850 °C sicakligina yeniden isitilmasi, 810 °C sicakligina hizli sogutulmasi, "su verme" sicakliginda 40 saniye boyunca izotermal olarak bekletilmesi ve ardindan su ile su verilmesi islemlerini kapsamaktadir. Çelikler daha sonra 100 saniye boyunca 200°C P424/7060 sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma (0A) islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tablo 11'de gösterilen sekilde, alasim bilesiminin degistirilmesi suretiyle nihai çekme mukavemeti 1830 ile 2080 MP3 arasinda olan çelikler üretilmesi mümkün olmustur. P424/7060 sicakligina yeniden isitilmistir ve bunu asiri yaslandirma (0A) islemini simüle etmek amaciyla hava ile oda sicakligina sogutma islemi izlemistir. Tablo 11'de gösterilen sekilde, alasim bilesiminin degistirilmesi suretiyle nihai çekme mukavemeti 1830 ile 2080 MP3 arasinda olan çelikler üretilmesi mümkün olmustur. P424/7060 En& Nm Nm Evo www_ ev? 0 00._ com 05 omw möwm N um& v m& mwd @09 mm? 0 80 com 05 omw Own F P424/7060 En& Nm Nm Evo www_ ev? 0 00._ com 05 omw möwm N um& v m& mwd @09 mm? 0 80 com 05 omw Own F P424I7060 1. ve 2. Ornek ile karsilastirma - Manganezin %028 C içerigine sahip çelikler açisindan verilmistir. Simdi Mn (%0.5 ila %2.0) elementinin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerinin arastirilmasi amaciyla bu çelikler %028 C ve %0.5 Mn içeren çelikler ile karsilastirilmistir. Çeliklerin ayrintili kimyasal bilesimleri Tablo 12'de gösterilmektedir. No. ID C Mn si Ti B Al N 8 P Ceq Tablo 13 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda ilave edilen çeliklerde, Mn içeriginin %0.5 oranindan %1.0 oranina artirilmasi hem akma hem de çekme mukavemeti degerlerinde ve akma oraninda bir artis ile sonuçlanirken süneklik üzerinde önemli bir etkisi olmamistir. Ti ilave edilmis %0.5 ila %10 Mn içerigine sahip çeliklere B ilavesi mukavemetin artmasi ile sonuçlanmistir. "28C-1.0Mn" çeligi ile karsilastirildiginda, Ti ilavesi hem mukavemetin hem de akma oraninin artirilmasi açisindan faydalidir ve bu durum Ti çökelme sertlesmesinin etkisine atfedilebilmektedir. Daha düsük Mn içerigine sahip çelikler daha yüksek Mn içerigine sahip çeliklerden daha düsük bir mukavemet sergilemistir. Bu durum düsük Mn içerigine sahip çelikler açisindan daha fazla soguk haddeleme islemini kolaylastirabilmektedir. P424I7060 1. ve 2. Ornek ile karsilastirma - Manganezin %028 C içerigine sahip çelikler açisindan verilmistir. Simdi Mn (%0.5 ila %2.0) elementinin çekme özellikleri 'üzerindeki etkilerinin arastirilmasi amaciyla bu çelikler %028 C ve %0.5 Mn içeren çelikler ile karsilastirilmistir. Çeliklerin ayrintili kimyasal bilesimleri Tablo 12'de gösterilmektedir. No. ID C Mn si Ti B Al N 8 P Ceq Tablo 13 580 °C sicakliginda sicak haddeleme ve benzetimli sarma islemleri sonrasinda ilave edilen çeliklerde, Mn içeriginin %0.5 oranindan %1.0 oranina artirilmasi hem akma hem de çekme mukavemeti degerlerinde ve akma oraninda bir artis ile sonuçlanirken süneklik üzerinde önemli bir etkisi olmamistir. Ti ilave edilmis %0.5 ila %10 Mn içerigine sahip çeliklere B ilavesi mukavemetin artmasi ile sonuçlanmistir. "28C-1.0Mn" çeligi ile karsilastirildiginda, Ti ilavesi hem mukavemetin hem de akma oraninin artirilmasi açisindan faydalidir ve bu durum Ti çökelme sertlesmesinin etkisine atfedilebilmektedir. Daha düsük Mn içerigine sahip çelikler daha yüksek Mn içerigine sahip çeliklerden daha düsük bir mukavemet sergilemistir. Bu durum düsük Mn içerigine sahip çelikler açisindan daha fazla soguk haddeleme islemini kolaylastirabilmektedir. P424I7060 Çelik Kalibre, YPE,% YS, UTS, YS/UTS UE,% TE,% için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %20 Mn içeren çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve çesitli tavlama çevrimleri sonrasinda %05 ila %20 Mn içeren çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Sekil 25a - 25d'de verilen grafigin x ekseni demlendirme ve su verme sicakliklarini ifade etmektedir, yani, 870/840 ifadesi 870 °C sicakliginda demlendirme ve 840 °C sicakliginda su verme islemini ifade etmektedir. 850 °C-810 °C (demlendirme-su verme sicakligi) ve degerlerinde ayni tavlama isleminde, Mn içeriginin %05 oranindan %10 oranina artirilmasinin Ti ilave edilen çelik açisindan mukavemet üzerinde önemli bir etkiye sahip degilken, Ti ve B ilave edilen çeliklerde mukavemette bir artis ve süneklikte bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir. Mn içeriginin MPa degerinin üzerinde bir artis ve süneklikte bir azalmaya yol açmistir. Bu etki %20 Mn içerigine sahip çeliklerin mukavemetinde bir artis gözlemlenmeyen 870 °C degerindeki yüksek demlendirme sicakliginda söz konusu degildir. Bu durum %20 Mn içerigine sahip çeligin demlendirme sicakligina karsi daha hassas oldugunu göstermektedir ki bu durum yüksek tavlama sicakliklarinda tane irilesmesinden kaynaklanabilmektedir. 870 °C demlendirme sicakliginda, Mn içeriginin %05 oranindan %10 oranina artirilmasi 810 °C ile 780 °C su verme sicakliklarinda hem mukavemeti hem de sünekligin artmasi ile sonuçlanmistir. %05 ila %10 Mn içeren çeligin üretim esnasinda islenmesi daha genis proses penceresi nedeniyle nispeten daha kolay olacaktir. P424I7060 Çelik Kalibre, YPE,% YS, UTS, YS/UTS UE,% TE,% için %50 soguk haddeleme inceltmesi ve %20 Mn içeren çelik için %75 soguk haddeleme inceltmesi) ve çesitli tavlama çevrimleri sonrasinda %05 ila %20 Mn içeren çeliklerin çekme özelliklerini göstermektedir. Sekil 25a - 25d'de verilen grafigin x ekseni demlendirme ve su verme sicakliklarini ifade etmektedir, yani, 870/840 ifadesi 870 °C sicakliginda demlendirme ve 840 °C sicakliginda su verme islemini ifade etmektedir. 850 °C-810 °C (demlendirme-su verme sicakligi) ve degerlerinde ayni tavlama isleminde, Mn içeriginin %05 oranindan %10 oranina artirilmasinin Ti ilave edilen çelik açisindan mukavemet üzerinde önemli bir etkiye sahip degilken, Ti ve B ilave edilen çeliklerde mukavemette bir artis ve süneklikte bir artis ile sonuçlandigi görülebilmektedir. Mn içeriginin MPa degerinin üzerinde bir artis ve süneklikte bir azalmaya yol açmistir. Bu etki %20 Mn içerigine sahip çeliklerin mukavemetinde bir artis gözlemlenmeyen 870 °C degerindeki yüksek demlendirme sicakliginda söz konusu degildir. Bu durum %20 Mn içerigine sahip çeligin demlendirme sicakligina karsi daha hassas oldugunu göstermektedir ki bu durum yüksek tavlama sicakliklarinda tane irilesmesinden kaynaklanabilmektedir. 870 °C demlendirme sicakliginda, Mn içeriginin %05 oranindan %10 oranina artirilmasi 810 °C ile 780 °C su verme sicakliklarinda hem mukavemeti hem de sünekligin artmasi ile sonuçlanmistir. %05 ila %10 Mn içeren çeligin üretim esnasinda islenmesi daha genis proses penceresi nedeniyle nispeten daha kolay olacaktir. P424I7060 Tablo 14 önceden 580 °C sicakliginda sarilmis %05 ila %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin tavlama simülasyonu sonrasi çekme 'özelliklerini ve bükülebilirligini liste olarak vermektedir. çeliginden daha iyi bükülebilirlik (4.0t ile karsilastirildiginda 3.5t) sergilemistir. Temdii Tsuverme TOA Kalibre YPE Ys UTS UE TE Bükülebilirlik Çelik 00 0C 0c mm % MPa MPa YS/UTS % % 0.5Mn- 0 28C- 0 0.5M- 28C- 0 1.0Mn- 28C- 0 1.0M- 280- 0 280- 0 Yukarida yer alan açiklamanin bu bulusun tam ve eksiksiz bir açiklamasinin yapilmasi gayesiyle açiklanan ayrintili düzenlemeler seklinde sunuldugu ve bu ayrintilarin bu bulusun ekli istemlerde açiklanan ve tanimlanan gerçek kapsamini sinirlandirici olarak yorumlanmamasi gerektigi anlasilmalidir. P424I7060 Tablo 14 önceden 580 °C sicakliginda sarilmis %05 ila %2.0 Mn içerigine sahip çeliklerin tavlama simülasyonu sonrasi çekme 'özelliklerini ve bükülebilirligini liste olarak vermektedir. çeliginden daha iyi bükülebilirlik (4.0t ile karsilastirildiginda 3.5t) sergilemistir. Temdii Tsuverme TOA Kalibre YPE Ys UTS UE TE Bükülebilirlik Çelik 00 0C 0c mm % MPa MPa YS/UTS % % 0.5Mn- 0 28C- 0 0.5M- 28C- 0 1.0Mn- 28C- 0 1.0M- 280- 0 280- 0 Yukarida yer alan açiklamanin bu bulusun tam ve eksiksiz bir açiklamasinin yapilmasi gayesiyle açiklanan ayrintili düzenlemeler seklinde sunuldugu ve bu ayrintilarin bu bulusun ekli istemlerde açiklanan ve tanimlanan gerçek kapsamini sinirlandirici olarak yorumlanmamasi gerektigi anlasilmalidir. TR TR TR TR

Claims (11)

ISTEMLER P424/7060 1. En az 1700 MPa degerinde bir azami çekme mukavemetine sahip, agirlikça % 0.22 ila silikon ve Nb, Ti, B, AI elementlerinden birini ya da birkaçini içeren, geriye kalan kismi demirden ve kaçinilmaz safsizliklardan meydana gelen, Ceq = C + Mn/6 + (Cr + M0 + V)/5 + (Ni + Cu)/15 formülü kullanilarak 0.44 degerinin altinda bir karbon esdegerine sahip olan martensitli çelik alasim olup, bu denklemde Ceq karbon esdegerini, C, Mn, Cr, M0, V, Ni ve Cu alasimda yer alan elementlerin agirlikça yüzde degerini ifade etmektedir, ve söz konusu alasim en az %35 oraninda toplam uzama degerine sahiptir. 2. Istem 1ie göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir. 3. Istem 21ye göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir. 4. Istem 3'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir. 5. Istem 4'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir. 6. Istem 1le göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim 1700 ile degerleri arasinda azami çekme mukavemetine sahiptir. 1800 MPa 1900 MP8 2000 MPa 2100 MPa 2200 MPa 7. Önceki istemlerden herhangi birisine göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az %5 oraninda toplam uzama degerine sahiptir. 8. Istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim soguk haddelenmis sac, ISTEMLER P424/7060

1. En az 1700 MPa degerinde bir azami çekme mukavemetine sahip, agirlikça % 0.22 ila silikon ve Nb, Ti, B, AI elementlerinden birini ya da birkaçini içeren, geriye kalan kismi demirden ve kaçinilmaz safsizliklardan meydana gelen, Ceq = C + Mn/6 + (Cr + M0 + V)/5 + (Ni + Cu)/15 formülü kullanilarak 0.44 degerinin altinda bir karbon esdegerine sahip olan martensitli çelik alasim olup, bu denklemde Ceq karbon esdegerini, C, Mn, Cr, M0, V, Ni ve Cu alasimda yer alan elementlerin agirlikça yüzde degerini ifade etmektedir, ve söz konusu alasim en az %35 oraninda toplam uzama degerine sahiptir.

2. Istem 1ie göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir.

3. Istem 21ye göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir.

4. Istem 3'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir.

5. Istem 4'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az degerinde azami çekme mukavemetine sahiptir.

6. Istem 1le göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim 1700 ile degerleri arasinda azami çekme mukavemetine sahiptir. 1800 MPa 1900 MP8 2000 MPa 2100 MPa 2200 MPa

7. Önceki istemlerden herhangi birisine göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim en az %5 oraninda toplam uzama degerine sahiptir.

8. Istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim soguk haddelenmis sac, P424/7060 9. istem 8'e göre martensitli çelik alasim olupi söz konusu soguk haddelenmis sac, serit ya da bobin 1 mm'ye esit ya da altinda bir kalinliga sahiptir. 10. istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim agirlikça %022 ila %028 arasinda karbon içermektedir. 11. istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim agirlikça %028 ila %036 arasinda karbon içermektedir. P424/7060

9. istem 8'e göre martensitli çelik alasim olupi söz konusu soguk haddelenmis sac, serit ya da bobin 1 mm'ye esit ya da altinda bir kalinliga sahiptir.

10. istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim agirlikça %022 ila %028 arasinda karbon içermektedir.

11. istem 1'e göre martensitli çelik alasim olup, söz konusu alasim agirlikça %028 ila %036 arasinda karbon içermektedir. P424/7060