PL182441B1 - Masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym - Google Patents

Abstract

1. Masa stopu metalowego do formowania w stanie pólstalym, pochodzaca z pólprodu- ktu stalego, znamienna tym, ze nagrzana do stanu pólstalego w temperaturze, odpowia- dajacej wskaznikowi frakcji cieklej, zawartemu w granicach od 30 do 70%, i nastepnie ochlodzona do temperatury otoczenia ma wskaznik porowatosci p, zmierzony za pomoca ana- lizy obrazu w polowie odleglosci pomiedzy srodkiem masy a jej powierzchnia zewnetrzna, na porach o wielkosci, wiekszej od 10 µ m, zawarty w granicach od 2 do 20%. PL PL

Description

Przedmiotem wynalazku jest masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym, tj. w temperaturze, zawartej pomiędzy solidusem i likwidusem stopu, mającego w tym stanie półstałym właściwości tiksotropowe. Tym formowaniem w stanie półstałym może być „reformowanie” - proces, w którym wytwarza się przez odlewanie ciekłego metalu w szczególnych warunkach masę półstałego stopu metalowego o dowolnym kształcie, którą formuje się natychmiast przez kucie, ciągnienie lub wtryskiwanie pod ciśnieniem, pochodne względem odlewania pod ciśnieniem.

Może to być również „triksoformowanie” - proces bardziej rozpowszechniony przemysłowo, w którym przygotowuje się półwyrób stały, np. kęs, nagrzewa się ten półwyrób lub kawałek, pochodzący z tego półwyrobu w stanie półstałym, oraz formuje się przez ciągnienie, kucie lub wtryskiwanie pod ciśnieniem.

Formowanie stopów metalowych w stanie półstałym rozwinęło się z odkrycia, dokonanego na początku lat 70-tych przez zespół Pr FLEMINGS w MIT, że metal, wytapiany w pewnych szczególnych warunkach i nagrzany w stanie półstałym, ma lepkość pozorną, która zależy od czasu i prędkości ścinania. Lepkość ta może zmieniać się zatem od 10⁹ Pas w stanie spoczynku, co pozwala manipulować nim jako ciałem stałym podczas przenoszenia bliskiego, do 1 Pas pod silnym obciążeniem ścinającym, co pozwala wtrysnąć go do formy jako lepką ciecz.

Aby wykazywać te właściwości, metal powinien zostać zestalony przy szczególnej strukturze: bądź strukturze globulitycznej, którą można otrzymać albo przez mieszanie mechaniczne, jak w patentach US 4.434.837 i US 4.457.355 lub patentach EP 0.351.327 i EP 0.439.981, bądź też strukturze dendrycznej równoosiowej bardziej zmodyfikowanej, umożliwiającej ste182 441 roidyzację przy nagrzewaniu w stanie półstałym, który uzyskuje się przez dodanie do stopu modyfikatora ziarna oraz przez szczególne warunki odlewania.

Artykuł, napisany przez M.P. KENNEY i in., w tomie 15 „Casting” w Metals Handbook,

9-te wydanie, 1989, wydanym przez American Society of Materials, strony 327 - 338, zatytułowany „Semisolid Metal Casting and Forging”, prezentuje dość kompletną syntezę tej techniki, którą stosuje się do stopów żelaza i nieżelaznych, jak stopy Zn, Mg, Cu i Ti, a także do nadstopów na bazie NI lub Co, ale która w sposób szczególny rozwinęła się na rynku w odniesieniu do odlewniczych stopów aluminium.

Główne zalety formowania w stanie półstałym wiąże się z łatwością manipulowania stopami, które zachowują się jak ciała stałe i można nimi manipulować za pomocą urządzeń automatycznych typu stołu obrotowego, przy niskim ciśnieniu wtrysku, uwarunkowanym zachowaniem się kwaziciekłym pod dużym obciążeniem ścinającym, przy zysku cieplnym, gdyż nie jest konieczne nagrzewanie aż do całkowitego stopienia, a wreszcie przy jakości elementów, otrzymanych bez jam skurczowych ani likwidacji, z możliwością wykonywania cienkich ścianek z zalewaniem laminarnym.

Zalety te są tym silniej zaakcentowane, im mniejsza jest lepkość pod dużym obciążeniem ścinającym, tj. gdy następuje zbliżenie do zachowania się ciekłego, z jednoczesnym zachowaniem właściwości stanu stałego w stanie spoczynku.

Ponadto od początku rynkowego rozwoju stopów tiksotropowych dostawcy usiłowali utrzymać porowatość metalu, uwarunkowaną gazami, na możliwiejak najniższym poziomie, jak to czyniązazwyczaj w przypadku konwencjonalnych stopów wysokiej jakości, gdyż porowatość uważano za szkodliwą dla dobrej jakości hutniczej wykonanych elementów. Tak np. wymieniony powyżej artykuł w Metals Handbook wskazuje, że w wyrobach, otrzymanych przez kucie w stanie półstałym, uwarunowana gazami porowatość jest bardzo rzadko spotykana, że pochodzi ona od nadmiernych prędkości nacierania, wytwarzających nadmierną turbulencję strumienia metalu i wychwytujących atmosferę formy, oraz że można jej uniknąć przez zmniejszenie tej prędkości. Pokazuje to wyraźnie, że porowatość taka nie jest pożądana.

Poziom nagazowania metalu można określić w metalu ciekłym za pomocą pomiaru gęstości, zwanej d₈₀. Polega on na pobraniu za pomocączarki małej ilości ciekłego metalu, na wprowadzeniu go do przestrzeni próżniowej, gdzie ulegnie on powolnemu zestaleniu pod ciśnieniem szczątkowym 80 hPa, oraz na pomiarze jego gęstości za pomocą dokładnej wagi. Im mniej ciekły metal zawiera gazu, tym większa jest ta gęstość

W przypadku stopów aluminiowych warunki techniczne dla kęsów tiksotropowych zalecają jak najmniejsze wartości gęstości d₈,0 np. dla stopu o zawartości 7% krzemu i 0,6% magnezu ustala się d_M większe od 2,60 przy gęstości teoretycznej 2,67, czyli objętościowy wskaźnik porowatości próbki, zestalonej pod ciśnieniem 80 hPa, określony przez stosunek (d_tCo_r - d₈0): d_teop mniejszy od 2,62%.

Masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym, pochodząca z półproduktu stałego, według wynalazku charakteryzuje się tym, że nagrzana do stanu półstałego w temperaturze, odpowiadającej wskaźnikowi frakcji ciekłej, zawartemu w granicach od 30 do 70%, i następnie ochłodzona do temperatury otoczenia ma wskaźnik porowatości p, zmierzony za pomocą analizy obrazu w połowie odległości pomiędzy środkiem masy ajej powierzchniązewnętrzną na porach o wielkości, większej od 10 pm, zawarty w granicach od 2 do 20%.

Korzystnie wskaźnik porowatości p jest zawarty w granicach od 3 do 8%.

Korzystnie stopem jest stop aluminiowy.

Korzystnie wskaźnik porowatości p jest mierzony po nagrzaniu do stanu półstałego w ciągu czasu t (w minutach), równego 2,56 (V/S)², gdzie V i S oznaczają odpowiednio objętość i powierzchnię masy, wyrażoną w cm³ i cm2.

Korzystnie masa stanowi walcowy kawałek kęsa o średnicy D, a czas nagrzewania wynosi t = 0,16D2, gdzie D jest wyrażone w cm.

Masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym, pochodząca z półproduktu stałego według wynalazku charakteryzuje się tym, że próbka masy odlana z metalu ciekłego i ze4

182 441 stalona pod ciśnieniem 80 hPA ma objętościowy wskaźnik porowatości a = (d_teor - d₈₀) : d_teop zawarty w granicach od 3% do 50%.

Korzystnie objętościowy wskaźnik porowatości ajest zawarty w granicach od 4% do 25%.

Korzystnie stopem metalowym jest stop aluminiowy.

Korzystnie masę stanowi kęs.

Wynalazcy stwierdzili w sposób nieprzewidziany, że w przypadku formowania półstałego nie zachowywanie warunków technicznych, tj. wyższego poziomu nagazowania nie tylko nie powoduje oczekiwanych spadków jakości hutniczej wykonanych elementów, lecz przyczynia się do bardzo wyraźnego zmniejszenia lepkości pozornej przy dużym obciążeniu ścinającym kawałka kęsa, nagrzanego w stanie półstałym, wywołując - przeciwnie - podniesienie jakości elementów kutych lub wtryskiwanych pod ciśnieniem, które są wolne od wszelkiej porowatości, nawet po późniejszej obróbce cieplnej. Prócz tego wydłużenie gotowych elementów jest zwiększone bez zmniejszenia odporności na rozerwanie i granicy sprężystości, a rozrzut wydłużeń jest wyraźnie ograniczony.

W przypadku reformowania masę otrzymuje się bezpośrednio w stanie półstałym z wytopu. W przypadku tiksoformowania masa metalowa pochodzi z półproduktu stałego, otrzymanego przy wytopie (półwyrób, kęs lub kawałek kęsa), nagrzanego w stanie półstałym do temperatury, odpowiadającej wskaźnikowi frakcji ciekłej, zawartemu w granicach od 30 do 70%. Przy pomiarze wskaźnika porowatości p stosowany czas nagrzewania wynosi t (w minutach) = 2,56 (V/S)², gdzie V/S oznacza stosunek objętości masy stopu do jej powierzchni zewnętrznej, przy czym stosunek ten mierzy się w cm. W częstym przypadku, gdy masa ma kształt walcowy, t = 0,16D², gdzie D oznacza średnicę walca w cm. Wynalazek stosuje się w szczególności do stopów aluminiowych, zwłaszcza do stopów AlSi, zawierających od 3 do 30% Si i ewentualnie z dodatkiem innych pierwiastków, takich jak miedź lub magnez.

Z wyjątkiem specjalnych pomiarów dla otrzymania kontrolowanego wskaźnika porowatości wytwarzanie metalu tiksotropowego według wynalazku przeprowadza się w zwykły sposób, np. w przypadku kęsów do tiksoformowania przez odlewanie pionowe w stanie obciążenia z mieszaniem pseudotoroidalnym za pomocą trójfazowych silników liniowych z polami poślizgowymi. Jednakże masy metalowe można wytwarzać również przez mieszanie mechaniczne podczas zestalania, przez zastosowanie statycznych mieszarek chłodzących lub innymi metodami. Można je wreszcie wytwarzać bez mieszania z metalu, zawierającego modyfikator ziarna (np. TiB₂ w przypadku stopów aluminiowych), przy szczególnych warunkach odlewania.

Można stosować tradycyjne środki do obróbki metalu ciekłego (filtrowanie, kadź z iniektorem obrotowym), w celu upewnienia się o czystości wtrąceniowej oraz ojednorodności struktury odlanego metalu.

Aby uzyskać wskaźnik porowatości, kontrolowany w myśl wynalazku, wprowadza się do ciekłego metalu określoną ilość gazu, rozpuszczalnego w kąpieli i niezdolnego do reakcji chemicznej z nią, zapewniając dokładny i jednorodny rozkład pęcherzyków gazowych. Gazem, najlepiej przystosowanym do tego celu, jest wodór, który można zmieszać ewentualnie z gazem obojętnym, takim jak azot lub argon.

Jako źródło wodoru można zastosować także strumienie na bazie soli uwodnionych.

Inny środek polega na użyciu do wprowadzenia wodoru kadzi obróbkowej, którajest umieszczona na ogół pomiędzy piecem podgrzewającym a stanowiskiem odlewania, np. kadzi, zaopatrzonej w iniektor gazowy z dyszą obrotową. W tym przypadku zamiast wdmuchiwać sam gaz obojętny, np. argon lub azot, miesza się z gazem obojętnym pewną ilość wodoru. Można także zastosować urządzenie statyczne do mieszania gazów po ich uprzednim sprężeniu. Można ułatwić nagazowanie metalu przez utrzymywanie podczas obróbki ciśnienia, wyższego od ciśnienia atmosferycznego.

Aby utrzymać podczas odlewania kęsów możliwie jak najbardziej stały poziom nagazowania, wdmuch gazu lub mieszaniny gazowej dokonuje się korzystnie w sposób ciągły.

182 441

Poziom nagazowania metalu ciekłego można określić za pomocą opisanego poprzednio pomiaru gęstości d₈₀. W przypadku stopu aluminiowego o zawartości 7% Si i 0,6% Mg, którego gęstość teoretyczna przy braku porowatości wynosi 2,67, warunki techniczne dostawców przewidują gęstość d₈0, większą od 2,60, co odpowiada wskaźnikowi porowatości a = (2,67 - 2,60) : 2,67 = 2,62%. Aby uzyskać właściwości według wynalazku, ten wskaźnik a powinien być większy od 3%, korzystnie zaś od 4%, ajedynie powyżej 50% istnieje niebezpieczeństwo pojawienia się porowatości szkodliwych w elemencie kutym lub wtryskiwanym pod ciśnieniem. Jednakże zaleca się utrzymywanie wskaźnika a poniżej 25%.

Porowatość masy stopu, przeznaczonej do formowania w stanie półstałym, można również zmierzyć na próbce, ochłodzonej przez konwekcję otaczającego powietrza od temperatury formowania, odpowiadającej wskaźnikowi frakcji ciekłej, zawartemu w granicach od 30 do 70%, korzystnie zaś bliskiemu 50%, do temperatury otoczenia. W przypadku tiksoformowania półwyrób stały należy uprzednio podgrzać do temperatury formowania w czasie nominalnym t = 2,56 (V/S)², gdzie tjest wyrażone w minutach, V oznacza objętość masy metalu w cm³, a S - jej powierzchnię zewnętrzną w cm². W najczęstszym przemysłowo przypadku, gdy półwyrób wyjściowy jest kawałkiem kęsa, wyciętym z kęsa walcowego o średnicy D, wzórjest zapisywany t=0,16D2, gdy D jest wyrażone w cm, lub t = D2, gdy D jest wyrażone w calach, co zdarza się zwykle w dziedzinie stopów aluminiowych.

Do pomiaru p stosuje się metodę analizy obrazu, która polega na pobraniu próbek w przybliżeniu w połowie odległości od geometrycznego środka masy stopu i od powierzchni zewnętrznej, tj. w przypadku masy o kształcie walcowym, np. kawałka wyciętego z kęsa - w połowie wysokości i w połowie promienia, a następnie na wykonaniu analizy obrazu na mikrografiach, uzyskanych na wypolerowanej powierzchni, bez trawienia chemicznego próbki. Części białe przedstawiają ziarna kuliste, części szare - eutektyk, a części czarne - porowatości. Rozdzielczość powinna być taka, aby uwzględniała pory o wielkości, większej od 10 pm. Pomiar powtarza się na 25 poletkach próbki, zawartych w 360°, dopóki średnia z frakcji powierzchniowych nie ulegnie stabilizacji.

Stwierdza się, że zjawiska zmniejszania się lepkości pojawiają się od momentu, gdy objętościowy wskaźnik porowatości przekroczy 2%, oraz że powyżej 20% obserwuje się pojawienie porowatości w elementach kutych lub wtryskiwanych pod ciśnieniem. Wskaźniki te sąrzeczywistymi wskaźnikami porowatości z nagazowania w metalu w stadium jego wykorzystania przemysłowego przez ciągnienie, kucie lub odlewanie pod ciśnieniem.

Główny wynik, związany z zastosowaniem metalu według wynalazku, polega na spektakularnym zmniejszeniu lepkości pozornej masy metalu w stanie półstałym, przy czym wszystkie inne parametry pozostają podobne, zwłaszcza mikrostruktura.

Próba reologiczna do pomiaru tej lepkości pozornej jest próbąpenetracyjną, polegającą na zmierzeniu odporności na odkształcenie F masy metalu w stanie półstałym, ściskanej przez narzędzia ze staląprędkościąw ramach drogi o określonej długości. Ustala się stosunek tej siły F do stałej siły progowej F_s dla konwencjonalnej wartości straty metalu przez wypacanie, równej 8%, przy czym strata metalu stanowi informację o temperaturze, a zatem o wskaźniku frakcji ciekłej dla danego materiału.

W przypadku stopów aluminiowych AlSi stwierdza się zmniejszenie stosunku F/F_s o ponad 40%. Stwierdza się również, że pomimo zwiększenia porowatości jakość hutnicza elementów kutych lub wtryskiwanych pod ciśnieniem jest przynajmniej tak dobra, jak w przypadku metalu odgazowanego, a właściwości mechaniczne są co najmniej równoważne, przy czym wydłużenie jest nawet zwiększone bez zmniejszenia wytrzymałości. Ponadto to wydłużenie jest lepiej kontrolowane, gdyż rozrzut statystyczny jest wyraźnie ograniczony.

Oprócz tego próby spawalnicze metodami TIG i MIG umożliwiły sprawdzenie, że zastosowanie stopu, obrobionego w myśl wynalazku, nie powoduje żadnej porowatości w ściegu spoiny,

182 441 ani w obszarze, podlegającym działaniu ciepła, co dopuszcza wykonywanie elementów spawanych z takiego stopu.

Przykład

Wytworzono stop aluminiowy A-S7GO, 6 o zawartości 7% krzemu i 0,6% magnezu, modyfikowany strontem, o gęstości teoretycznej 2,67. Przed odlaniem stop poddano obróbce w kadzi z obrotową dyszą wtryskową. Cześć stopu obrobiono czystym argonem, a dwie inne części - argonem z dodatkiem 10% (objętościowo) wodoru, przy dwóch różnych natężeniach przepływu. Całość odlano w postaci kęsów o średnicy 76 mm i długości 3 mm, z zastosowaniem mieszania elektromagnetycznego za pomocą trójfazowych silników liniowych o polach poślizgowych.

Stop, obrobiony czystym argonem, miał gęstość d₈₀, równa 2,64, odpowiadającą objętościowemu wskaźnikowi porowatości a, równemu 1,2%, natomiast stop, obrobiony mieszaniną argonu i wodoru o najmniejszym natężeniu przepływu, miał gęstość d80, równą 2,52, odpowiadającą wskaźnikowi porowatości a, równemu 5,6%, a stop, obrobiony mieszaniną o większym natężeniu przepływu - gęstość d80, równą 2,23, czyli wskaźnik porowatości a, równy 16,5%.

Pobrano 10 kawałków o wysokości 110 mm z kęsa stopu, obrobionego czystym argonem oraz 10 kawałków z każdego z kęsów stopu obrobionego mieszaniną argonu i wodoru, przy dwóch natężeniach przepływu, przy czym każdy kawałek odpowiadał ilości metalu, niezbędnej do wtryśnięcia pod ciśnieniem jednej próbki kontrolnej. Kawałki nagrzano do temperatury 578°C w ciągu 9 minut w piecu indukcyjnym, w celu osiągnięcia wskaźnika frakcji ciekłej, równego 50%.

Próby reologiczne, wykonane na tych kawałkach, dają średnią wartość stosunku F/F_sprzy 8% straty metalu, równą0,355 w przypadku metalu, obrobionego argonem, oraz 0,20 w przypadku metalu, obrobionego mieszaniną argonu i wodoru przy małym natężeniu przepływu, a 0,15 w przypadku metalu, obrobionego mieszaniną przy większym natężeniu przepływu, co oznacza bardzo znaczne zmniejszenie lepkości pozornej.

Na kawałkach, pochodzących z tych samych kęsów, nagrzanych w tych samych warunkach jak poprzednio i ochłodzonych w powietrzu do temperatury otoczenia, zmierzono porowatość objętościową p (w %) za pomocą analizy obrazu. Obserwacje poczyniono w połowie wysokości kawałka na powierzchniach 110 m², wycentrowanych odpowiednio na oś kawałka, w połowie promienia i w odległości 10 mm od krawędzi. Dla każdego badanego obszaru wykonano 3 grupy po 8 pomiarów, przesunięte wzajemnie o 120°C, tak, aby wyeliminować skos, uwarunkowany ewentualnymi likwacjami. Uzyskane obrazy mikrograficzne zostały przeanalizowane przy rozdzielczości, mniejszej od 10 pm, przy czym porowatości odpowiadają częściom czarnym.

Wyniki były następujące:

P	10 mm od krawędzi	półpromień	oś
bez H2	1,9	1,8	1,7
mało H2	4,1	4,4	4,8
dużo H2	4,5	6,2	7,1

Dziesięć kawałków każdego z dwóch pierwszych typów kęsów (bez H2 i przy małym natężeniu przepływu H2) nagrzano w tych samych warunkachjak poprzednio i wtryskano pod ciśnieniem w postaci półwyrobów próbek rozciąganych o średnicy 19 mm, przy czym końcowe ciśnienie wtrysku wynosiło 100 MPa. Próbki o średnicy 13,8 mm i długości początkowej pomiędzy reperami 70 mm zostały poddane obróbce z odlanych półwyrobów oraz zmierzono właściwości mechaniczne: wytrzymałość na rozerwanie R_m (w MPa), konwencjonalna granicę sprężystości przy 0,2% wydłużenia R02 (w MPa) oraz wydłużenie przy rozerwaniu A(w%). Wyniki były następujące:

182 441

Stop obrabiany Ar

Próbka	Rm	Ro,2	A
1	350	299	10,0
2	352	306	8,7
3	349	301	10,3
4	354	309	8,9
5	340	301	3,6
6	355	304	8,7
7	347	313	2,9
8	340	307	2,4
9	353	306	8,1
10	351	302	8,7
Średnia	349,1	303,8	7,2
Odchylenie typowe	2,87

Stop obrabiany Ar + H?

Próbka	Rm	R0.2	A
1	351	309	6,1
2	346	300	8,6
3	351	305	10,0
4	346	293	10,7
5	358	318	7,0
6	351	304	8,7
7	348	301	8,3
8	350	304	7,7
9	350	303	11,0
10	351	304	9,7
Średnia	350,2	304,1	8,8
Odchylenie typowe	1,51

Stwierdza się, że w przypadku próbek ze stopu, obrabianego wodorem, średnia R_m i R_{o 2} jest bardzo nieznacznie większa, a wydłużenie średnie - wyraźnie większe. Z drugiej strony rozrzut wydłużeń, mierzony za pośrednictwem odchylenia typowego, jest bardzo wyraźnie zmniejszony.

Aby sprawdzić dobrą przydatność do spawania stopu obrabianego wodorem, wykonano próby spawalnicze MIG i TIG. Półwyroby próbek rozciąganych, identyczne z tymi, których użyto do pomiaru właściwości mechanicznych, zostały przyspawane do płytek, pochodzących z blach ze stopu 6061. Obserwacja mikrograficzna złączy spawanych ustaliła, że szef spawalniczy i poddany działaniu ciepła obszar stopu, obrabianego wodorem, nie wykazują różnicy, jeśli chodzi o porowatość, w porównaniu ze stopem, nie obrabianym gazem. W obu przypadkach jakość spoiny była bardzo dobra.

182 441

Departament Wydawnictw UP RP. Nakład 50 egz

Cena 2,00 zł.

Claims (9)

1. Zastrzeżenia patentowe

   1. Masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym, pochodząca z półproduktu stałego, znamienna tym, że nagrzana do stanu półstałego w temperaturze, odpowiadającej wskaźnikowi frakcji ciekłej, zawartemu w granicach od 30 do 70%, i następnie ochłodzona do temperatury otoczenia ma wskaźnik porowatości p, zmierzony za pomocą analizy obrazu w połowie odległości pomiędzy środkiem masy ajej powierzchnią zewnętrzną, na porach o wielkości, większej od 10 pm, zawarty w granicach od 2 do 20%.
2. 2. Masa według zastrz. 1, znamienna tym, że wskaźnik porowatości p jest zawarty w granicach od 3 do 8%.
3. 3. Masa według zastrz. 1 albo 2, znamienna tym, że stopem jest stop aluminiowy.
4. 4. Masa według zastrz. 1 albo 2, znamienna tym, że wskaźnik porowatości pjest mierzony po nagrzaniu do stanu półstałego w ciągu czasu t (w minutach), równego 2,56 (V/S)², gdzie V i S oznaczają odpowiednio objętość i powierzchnię masy, wyrażoną w cm³ i cm2.
5. 5. Masa według zastrz. 4, znamienna tym, że stanowi walcowy kawałek kęsa o średnicy D, a czas nagrzewania wynosi t = 0,16D2, gdzie D jest wyrażone w cm.
6. 6. Masa stopu metalowego do formowania w stanie półstałym, pochodząca z półproduktu stałego, znamienna tym, że próbka masy odlana z metalu ciekłego i zestalona pod ciśnieniem 80hPA ma objętościowy wskaźnik porowatości a=(d_tei,r - d₈₀): d_toip zawarty w granicach od 3% do 50%.
7. 7. Masa według zastrz. 6, znamienna tym, że objętościowy wskaźnik porowatości a jest zawarty w granicach od 4% do 25%.
8. 8. Masa według zastrz. 6 albo 7, znamienna tym, że stopem metalowymjest stop aluminiowy.
9. 9. Masa według zastrz. 6, znamienna tym, że stanowi ją kęs.