PL196831B1 - Pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu, niesteroidowego leku przeciwzapalnego, leku przeciwrakowego, środka przeciwdrobnoustrojowego, leku przeciwpasożytniczego, leku sercowo-naczyniowego i środka agrochemicznego - Google Patents

Abstract

1. Pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu wybranego z grupy obejmuj acej betametazon, kortyzon, deksametazon, fluocynolon, fludrokortyzon, hydrokortyzon, metyloprednizolon, prednizolon, triamcynolon, eprozynol, parametazon, prednizolon, beklometazon i orcyprenalin e, zawieraj acego w strukturze cz asteczkowej jedn a lub wi eksz a liczb e grup funkcyjnych wybranych spo sród grup alko- holowych, eterowych, fenolowych i aminowych, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym adrenokorty- kosteroidzie jest zast apiona grup a lipofilow a wybran a spo sród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH 2 O-, RCH 2 NH-, -COOCH 2 R, -CONHCH 2 R i -SCH 2 R, w których R oznacza grup e lipofilow a wybran a z grupy obejmuj acej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nona- decenyl. PL PL PL PL PL PL PL

Description

Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 334919 (22) Data zgłoszenia: 23.01.1998 (86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego:

23.01.1998, PCT/NO98/00021 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego:

30.07.1998, WO98/32718 PCT Gazette nr 30/98 (11) 196831 (13) B1 (51) Int.Cl.

C07C 65/28 (2006.01)

C07C 69/72 (2006.01)

C07C 69/734 (2006.01)

C07C 69/84 (2006.01)

C07C 69/88 (2006.01)

C07C 59/64 (2006.01)

C07C 229/42 (2006.01)

C07C 235/34 (2006.01)

C07D 211/80 (2006.01)

C07D 231/56 (2006.01)

C07D 233/90 (2006.01)

C07D 417/12 (2006.01)

C07D 473/24 (2006.01)

C07D 473/38 (2006.01)

Opis patentowy przedrukowano ze względu na zauważone błędy

Pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu, niesteroidowego leku przeciwzapalnego, (54) leku przeciwrakowego, środka przeciwdrobnoustrojowego, leku przeciwpasożytniczego, leku sercowo-naczyniowego i środka agrochemicznego

	(73) Uprawniony z patentu:
(30) Pierwszeństwo:	ConPharma AS,Oslo,NO
24.01.1997,GB,9701441.9	(72) Twórca(y) wynalazku:
(43) Zgłoszenie ogłoszono: 27.03.2000 BUP 07/00	Finn Myhren,Porsgrunn,NO Bernt Borretzen,Heistad,NO Are Dalen,Trondheim,NO Marit Liland Sandvold,Porsgrunn,NO
(45) O udzieleniu patentu ogłoszono: 29.02.2008 WUP 02/08	(74) Pełnomocnik: Zofia Sulima, SULIMA*GRABOWSKA*SIERZPUTOWSKA, Biuro Patentów i Znaków Towarowych sp.j.

⁽⁵⁷⁾ 1. Pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu wybranego z grupy obejmującej betametazon, kortyzon, deksametazon, fluocynolon, fludrokortyzon, hydrokortyzon, metyloprednizolon, prednizolon, triamcynolon, eprozynol, parametazon, prednizolon, beklometazon i orcyprenalinę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spoś ród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych i aminowych, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym adrenokortykosteroidzie jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

PL 196 831 B1

Opis wynalazku

Przedmiotem wynalazku są pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu, niesteroidowego leku przeciwzapalnego, leku przeciwrakowego, środka przeciwdrobnoustrojowego, leku przeciwpasożytniczego, leku sercowo-naczyniowego i środka agrochemicznego.

W medycynie istnieje duż e zainteresowanie badaniami nad poprawą skutecznoś ci przenoszenia leku do miejsca jego działania u pacjenta. Badania koncentrują się głównie nad resorpcją leku z jelita do krwioobiegu, choć transport przez inne bariery biologiczne czę sto odgrywa waż ną rolę w osiąganiu niezbę dnego skutku terapeutycznego w leczeniu wielu chorób, takich jak rak, zakaż enia, stany zapalne, zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) itp. Transport przez błonę komórkową stanowi często główną przeszkodę w osiągnięciu optymalnego działania związku terapeutycznego.

W ostatnich dekadach oporność lekowa w leczeniu chorób złoś liwych i zakaźnych rozszerzyła się coraz bardziej i obecnie jest uważana za poważny problem kliniczny. Wystąpienie oporności lekowej może być spowodowane wieloma mechanizmami, a stosunkowo często jest to związane z uruchamianiem zwykłych mechanizmów, dzięki którym drobnoustroje i komórki usuwają toksyczne związki do osiągnięcia poziomów niższych od toksycznych. Jeden z przykładów stanowi pojawienie się oporności wielolekowej (MDR) w komórkach rakowych. W takim przypadku MDR jest często związana z pompą białkową błony komórkowej, dzięki której następuje bardzo skuteczny wypływ związków toksycznych z komórek. W sytuacji klinicznej, np. w leczeniu nowotworu lekiem cytostatycznym, komórki z najsilniejszą pompą biał kową mogą wybiórczo przetrwać i takie komórki mogą rozwinąć się w nowy nowotwór, który może być oporny na leczenie wieloma różnymi lekami. Podobne mechanizmy działania są odpowiedzialne za brak skutków, co stwierdzono w innych dziedzinach leczenia, np. w przypadku leków przeciwmalarycznych.

W postępowaniu klinicznym znanych jest kilka technik będących próbą przezwyciężenia mechanizmów opornościowych. Przykładowo, próbowano stosować współpodawanie blokerów kanałów Ca²⁺, takich jak werapamil, albo środków będących modulatorami odporności, takich jak cyklosporyna. Jednakże do tej pory brak jest doniesień o znaczącym powodzeniu takich sposobów.

Z literatury znane są różne propozycje odnośnie poprawy wskaźnika terapeutycznego, biodostępności, przechodzenia przez błonę i ukierunkowania związków terapeutycznych na określone narządy, poprzez łączenie tych związków z kwasami tłuszczowymi, aby otrzymać chemicznie sprzężone pochodne lub mieszaniny fizyczne.

Tak więc w EP-A-393920 ujawniono, że przeciwwirusowe nukleozydy i analogi nukleozydów przekształcone w pochodne zawierające długołańcuchowe (od C16) grupy acylowe wykazują zalety w porównaniu ze zwią zkami macierzystymi. Stwierdzono, ż e pochodzą ca z kwasu tłuszczowego część tych cząsteczek korzystnie pochodzi z wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, takich jak kwas γ-linolenowy lub linolowy.

W US-A-3920630 ujawniono, że 2,2'-anhydroaracytydyna i produkty jej O-acylowania w pozycji 5' wykazują ogólnie takie samo działanie biologiczne i lecznicze jako środek przeciwwirusowy, jak sama aracytydyna. W szczególności wymieniono 2,2'-anhydro-5'-O-oleiloaracytydynę.

W EP-A-56265 ujawniono estry arabinofuranozylotyminy (Ara T) z nasyconymi kwasami o 1-17 atomach węgla.

Z PCT/W090/00555 znane są pochodne lipidowe połączone, zwłaszcza przez grupę fosforanową, z pozycją 5' ugrupowania pentozowego nukleozydu. Celem takiego przekształcania w pochodne jest nadanie nukleozydowi większej lipofilowości, aby można go było wprowadzić do liposomów, które są wybiórczo wchłaniane przez makrofagi i monocyty, komórki, do których, jak to stwierdzono, zakotwicza się wirus HIV. Stwierdzono, że osiągnięto w ten sposób docelowe działanie ukierunkowujące.

Działanie przeciwwirusowe i przeciwrakowe analogów nukleozydów jest bezpośrednio związane z wewnątrzkomórkowym fosforylowaniem podawanego leku. Taka biochemiczna transformacja jest zazwyczaj przeprowadzana przez enzymy wirusowe i/lub komórkowe. W celu poprawienia skuteczności działania, w W096/25421 ujawniono pochodne fosfolipidowe nukleozydów z nasyconymi lub nienasyconymi kwasami tłuszczowymi o stosunkowo krótkim łańcuchu (C14 lub poniżej).

Podejmuje się również próby poprawy charakterystyki innych klas substancji farmaceutycznych poprzez przeprowadzanie w pochodne z kwasami tłuszczowymi.

Przykładowo, w W096/22303 ujawniono, że profil farmakokinetyczny i sposób dostarczania szeregu różnych kategorii związków terapeutycznych (kortykosteroidów, opioidów i antagonów opioidów,

PL 196 831 B1 nukleozydów przeciwwirusowych, cyklosporyn i pokrewnych cyklopeptydów, antagonów folanu, prekursorów katecholaminy i katecholamin oraz środków alkilujących zawierających ugrupowanie kwasu karboksylowego) można zmienić poprzez ich sprzęganie z 1-3 pochodnymi acylowymi kwasów tłuszczowych, z zastosowaniem łącznika/grupy rozdzielającej, takiej jak pochodna trometaminy lub etanoloaminy. Korzystnym kwasem tłuszczowym jest kwas palmitynowy.

Lipofilowe proleki szeregu niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NSAID) są znane z publikacji H. Brundgaard i inni (International Journal of Pharmaceutics, 43, 101-110 1988) oraz V.R. Shanbhag i inni (Journal of Pharmaceutical Sciences, 149, 81, nr 2, luty 1992). Oprócz omówienia proleków doniesiono także o zmniejszeniu podrażnienia układu żołądkowo-jelitowego. W EP-A-0195570 zasugerowano, że podawanie kwasu γ-linolenowego i dihomo-Y-linolenowego w połączeniu z NSAID zmniejsza skutki uboczne wykazywane przez leki NSAID podawane w sposób ciągły.

W US 5284876 ujawniono zastosowanie amidów kwasu dokozaheksaenowego z dopaminą jako doustnych leków do stosowania w leczeniu zaburzeń OUN.

Mieszaniny fizyczne zawierające kwasy tłuszczowe/pochodne kwasów tłuszczowych stosowane jako tak zwane środki zwiększające penetrację, przy stosowaniu na skórę i doustnie są znane z PCT/US94/02880 i PCT/SE96/00122.

Jak to zaznaczono, wiele z tych znanych propozycji dotyczy pochodnych kwasów tłuszczowych i przeciwwirusowych nukleozydów i analogów nukleozydów. Nie stanowi to zaskoczenia, gdyż od dawna wiadomo, że pewne wielonienasycone kwasy tłuszczowe atakują wirusy. W EP-A-0642525 ujawniono, że działanie przeciwwirusowe nukleozydów i analogów nukleozydów można znacznie wzmocnić poprzez reakcję z kwasem oleinowym (kwasem cis-9-oktadecenowym), kwasem elaidynowym (kwasem trans-9-oktadecenowym), kwasem cis-11-ejkozenowym i kwasem trans-11-ejkozenowym, z wytworzeniem odpowiedniego 5'-O-monoestru. Wykazano, że korzystne działania, które można osiągnąć w przypadku tych 4 konkretnych mononienasyconych ω-9 C18 i C20 kwasów tłuszczowych są skuteczniejsze od zazwyczaj uzyskiwanych w przypadku pochodnych kwasów tłuszczowych.

Nieoczekiwanie stwierdzono, że właściwości wielu różnych związków biologicznie czynnych można korzystnie zmodyfikować przez przekształcenie w pochodną z mononienasyconym ω-9 C18 lub C20 kwasem tłuszczowym. Zatem wynalazek zapewnia szeroko przydatny, ale prosty sposób zwiększania użyteczności np. wielu leków i związków agrochemicznych.

Wynalazek dotyczy pochodnych lipofilowych adrenokortykosteroidu wybranego z grupy obejmującej betametazon, kortyzon, deksametazon, fluocynolon, fludrokortyzon, hydrokortyzon, metyloprednizolon, prednizolon, triamcynolon, eprozynol, parametazon, prednizolon, beklometazon i orcyprenalinę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych i aminowych, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym adrenokortykosteroidzie jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RC2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-hepta-decenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystne są pochodne lipofilowe, stanowiące pochodne adrenokortykosteroidu wybranego spośród prednizolonu i betametazonu.

Korzystnymi związkami są 21-elaidynian 1ie,17a,21-trihydroksypregna-1,4-dieno-3,20-dionu i 21-elaidynian 9-fluoro-11 e,-17,21-trihydroksy-16e-metylopregna-1,4-dieno-3,20-dionu.

Wynalazek dotyczy również pochodnych lipofilowych niesteroidowego leku przeciwzapalnego (NSAID) wybranego z grupy obejmującej acemetacynę, alklofenak, amfenak, aspirynę, bendazak, benorylat, benoksaprofen, kwas bukloksowy, bufeksamak, bumadyzon, butybufen, karprofen, cynmetacynę, klidanak, klometacynę, klopirak, diklofenak, diflunizal, etodolak, etofenamat, felbinak, fenbufen, fenklofenak, fenklorak, fendosal, fenoprofen, fentiazak, kwas flufenamowy, flurbiprofen, glafeninę, ibufenak, ibuprofen, indometacynę, izofezolak, izoksepak, ketoprofen, ketorolak, lonazolak, kwas meklofenamowy, kwas mefanamowy, kwas metiazynowy, nabumeton, naproksen, kwas nifluminowy, oksametacynę, oksaprozynę, pirazolak, piroksykam, kwas protyzynowy, kwas salicylowy, sulindak, kwas tiaprofenowy, tenidap, tenoksykam, tiaramid, tinorydynę, kwas tolfenaminowy, tolmetynę i zomepirak, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym niesteroidowym leku przeciwzapalnym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH₂O-, RCH₂NH-, -COOCH₂R, -CONHCH₂R i -SCH₂R, w których R oznacza grupę lipofilo4

PL 196 831 B1 wą wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystne są pochodne lipofilowe, stanowiące pochodne niesteroidowego leku przeciwzapalnego wybranego spośród diklofenaku, indometacyny, naproksenu i piroksykamu.

Korzystnymi związkami są następujące związki: ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu 2-(2,6-dichlorofenylo)aminobenzenooctowego, cis-9'-oktadecenyloamid kwasu 1-(p-chlorobenzoilo)-5-metoksy-2-metyloindolo-3-octowego, cis-9'-oktadecenyloamid kwasu S-(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego, ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu S-(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego,

1,1-ditlenek 4-O-(trans-9'-oktadecenoilo)-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazono-3-karboksyamidu,

1,1-ditlenek 4-O-(cis-11'-ejkozenoilo)-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazono-3-karboksyamidu, ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu 2-hydroksybenzoesowego, benzoesan 2-(cis-9'-oktadecenoksy)etylu, kwas 2-(cis-9'-oktadecenoksy)benzoesowy, ester etylowy kwasu S-(+)-2 (6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowego i kwas S-(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowy.

Wynalazek dotyczy także pochodnych lipofilowych leku przeciwrakowego, wybranego z grupy obejmującej megestrol, medroksyprogesteron, heksestrol, trilostan, aminoglutetimid, epitiostanol, kalusteron, 2-etylohydrazyd kwasu podofilinowego, pirarubicynę, doksorubicynę, daunorubicynę, paklitaksel, mopidamol, mitoksantron, lonidaminę, etopozyd, eflornitynę, defosamid, trimetreksat, metotreksat, denopterynę, tioguaninę, tiamiprynę, merkaptopurynę, dakarbazynę, nimustynę, chlorozotocynę, melfalan, estramustynę, cyklofosfamid, chlorambucyl i trimetylolomelaminę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, tiolowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku przeciwrakowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystne są pochodne lipofilowe, stanowiące pochodne leku przeciwrakowego wybranego spośród chlorambucylu, melfalanu i paklitakselu.

Korzystnymi związkami są następujące związki: ester oleilowy chlorambucylu, mefalanoamid kwasu elaidynowego,

2'-elaidynian paklitakselu, daunorubicynoamid kwasu elaidynowego, doksorubicynoamid kwasu elaidynowego, oleilokarbaminian daunorubicyny i oleilokarbaminian doksorubicyny.

Wynalazek dotyczy też pochodnych lipofilowych środka przeciwdrobnoustrojowego wybranego z grupy obejmującej oksacylinę, ampicylinę, amoksycylinę, cefaleksynę, cefalotynę, cefalosporynę, doksycyklinę, chloramfenikol, kwas p-aminosalicylowy, etambutol, cyprofloksacynę, enrofloksacynę, difloksacynę i danofloksacynę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybraną spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym ś rodku przeciwdrobnoustrojowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOC2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystne są pochodne lipofilowe, stanowiące pochodne środka przeciwdrobnoustrojowego wybranego spośród kwasu p-aminosalicylowego, chloramfenikolu, oksacyliny i ampicyliny.

Korzystnymi związkami są:

ester elaidylowy kwasu p-aminosalicylowego, kwas 4-(elaidoamido)salicylowy, ester kwasu elaidynowego z chloramfenikolem,

PL 196 831 B1 ester oleilowy oksacyliny i ampicylinoamid kwasu elaidynowego.

Wynalazek dotyczy ponadto pochodnych lipofilowych leku przeciwpasożytniczego wybranego z grupy obejmującej amodiachinę, hydroksychlorochinę, meflochinę, mepakrynę, dekochinat, dinitolmid, związek o wzorze

i zwią zek o wzorze

zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku przeciwpasożytniczym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystnym związkiem jest 7-chloro-4-(4-[etylo(2-elaidoiloksyetylo)amino]]metylobutyloamino]chinolon.

Wynalazek dotyczy również pochodnych lipofilowych leku sercowo-naczyniowego wybranego z grupy obejmują cej kaptopryl, enalapryl, bunitrolol, labetalol i metoprolol, zawierają cego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, tiolowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku sercowo-naczyniowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Korzystnym związkiem jest 3-(a-acetonylobenzylo)-4-elaidoiloksykumaryna.

Wynalazek dotyczy ponadto pochodnych lipofilowych środka agrochemicznego wybranego z grupy obejmującej aminotriazol, asulam, benazolinę, bromofenoksym, bromoksynil, 2,4-D, dikambę, dichlobutrazol, dinoterb, fluazyfop, mekoprop, pikloram, sulfometuron, metamidofos, trichlorofon, ancymidol, hormodynę, cykloheksymid, hymeksazol i etyrymol, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym środku agrochemicznym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.

Działanie biologiczne związku terapeutycznego poprawia się poprzez przekształcenie tego związku w pochodną z mononienasyconym n-9 C18 lub C20 kwasem tłuszczowym. Poniżej szczegółowo przedstawiono możliwości przekształcania leków wybranych z następujących grup:

PL 196 831 B1

1. leki przeciwrakowe;

2. leki przeciwzapalne - NSAID

- adrenokortykosteroidy;

3. antybiotyki i inne środki przeciwbakteryjne;

4. leki przeciwpasożytnicze;

5. leki działające na OUN;

6. leki sercowo-naczyniowe;

7. antykoagulanty.

Można wytwarzać również inne związki o działaniu farmakologicznym, zawierające w cząsteczce jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych zdolnych do tworzenia połączeń z mononienasyconym n-9 C18 lub C20 kwasem tłuszczowym. Może to umożliwiać poprawę działania związków leczniczych z takich grup jak np. środki przeciwbólowe, środki grzybobójcze, środki przeciwhiperlipidemiczne, środki przeciwwymiotne i środki diagnostyczne.

Zgodne z wynalazkiem pochodne lipofilowe związków terapeutycznie czynnych można formułować z farmaceutycznie dopuszczalnymi nośnikami i zaróbkami, sposobami dobrze znanymi fachowcom. Wielkości dawek będą skorelowane z dawkami leku macierzystego, choć w przypadku gdy pochodne lipofilowe według wynalazku silnie wzmacniają działanie leku macierzystego, możliwe będzie zmniejszenie dawki w porównaniu z dawką normalną.

Jakkolwiek korzystne cechy wynalazku wykazano na przykładzie dobrze znanych leków, sądzi się, że podobną poprawę prawdopodobnie będą wykazywać również inne leki, które są w dalszym ciągu na etapie badań. Oznacza to, że postulowane wyjaśnienie poprawy właściwości, stwierdzone dla pochodnych lipofilowych według wynalazku, ma charakter ogólny i nie ogranicza się do jakiegokolwiek konkretnego mechanizmu działania terapeutycznego.

Szczególnie cenną właściwością stwierdzoną w przypadku pewnych zgodnych z wynalazkiem lipofilowych pochodnych terapeutycznie czynnych związków jest to, że można dzięki nim obejść problem oporności lekowej. Nie mając zamiaru wiązać się jakąkolwiek teorią uważa się, że pochodne lipofilowe według wynalazku oddziaływują w pewien sposób z pompami białkowymi błony, tak że w komórkach następuje zahamowanie procesu wydalania związków czynnych (toksycznych), co umożliwia utrzymanie stężenia substancji czynnych na terapeutycznie korzystnym poziomie przez dłuższy okres czasu. W każdym przypadku istnieje także możliwość przezwyciężania skutków oporności lekowej przez współpodawanie leku macierzystego i zgodnej z wynalazkiem pochodnej lipofilowej tego leku. Dogodnie lek macierzysty i jego pochodna lipofilowa będą zazwyczaj znajdować się w tym samym ś rodku farmaceutycznym, aby uł atwić podawanie, choć w pewnych przypadkach korzystne może być, aby lek macierzysty i jego pochodna lipofilowa występowały w odrębnych jednostkowych postaciach dawkowanych. Stosunek pochodnej lipofilowej do leku macierzystego można ustalić w odpowiednich testach, przy czym zazwyczaj będzie on wynosić od 1:1 do 1000:1, wagowo.

Inną ekonomicznie ważną klasę związków biologicznie czynnych stanowią produkty stosowane w rolnictwie i ogrodnictwie, np. środki przeciw szkodnikom, środki grzybobójcze i środki chwastobójcze. Środki agrochemiczne bardzo różnią się, zarówno budową jak i sposobem działania. Dobrze znanych jest np. szereg dróg ich pobierania; np. rośliny mogą wchłaniać związek czynny przez układ korzeniowy albo bezpośrednio przez liście lub łodygę, a środek przeciw szkodnikom może być wchłaniany albo poprzez roślinę, którą atakują szkodniki, albo na drodze bezpośredniego kontaktu. Zgodne z wynalazkiem pochodne lipofilowe zwią zków agrochemicznych wykazują zwię kszoną zdolność wchłaniania zarówno przez rośliny, jak i przez owady oraz inne szkodniki. Ponadto pochodne według wynalazku ułatwiają przezwyciężania oporności szkodników, która, podobnie jak oporność lekowa, stanowi coraz poważniejszy problem.

Inne klasy związków biologicznie czynnych, które można z powodzeniem przeprowadzić w pochodne lipofilowe, należą dodatki do żywności i pasz, takie jak konserwanty, środki zapachowe i przyprawy.

Pochodne lipofilowe według wynalazku można wytwarzać w reakcji cząsteczki leku macierzystego lub innego związku biologicznie czynnego z cis- lub trans-n-9-mononienasyconym kwasem tłuszczowym, alkoholem tłuszczowym lub aminą tłuszczową, zawierających w łańcuchu 18 lub 20 atomów węgla, albo z reaktywną pochodną takiego kwasu tłuszczowego, alkoholu tłuszczowego lub aminy tłuszczowej, np. z chlorkami kwasowymi, estrami reaktywnymi, halogenkami itp. Oznaczenie n-9 wskazuje, że wiązanie nienasycone występuje pomiędzy pozycją 9 i 10, licząc od końca C grupy lipidowej. Tak więc do kwasów tłuszczowych (oraz ich pochodnych alkoholowych i aminowych), które można

PL 196 831 B1 stosować, należą kwas cis-9-oktadecenowy (kwas oleinowy), kwas trans-9-oktadecenowy (kwas elaidynowy), kwas cis-11-ejkozenowy i kwas trans-11-ejkozenowy.

Reakcję sprzęgania macierzystego związku biologicznie czynnego z kwasem tłuszczowym, alkoholem tłuszczowym lub aminą tłuszczową, można przeprowadzić różnymi sposobami znanymi fachowcom. Gdy cząsteczka macierzysta zawiera dwie lub większą liczbę grup funkcyjnych, które można przekształcić w pochodne, to można stosować grupy zabezpieczające lub zmodyfikowane sposoby syntezy, aby osiągnąć wymaganą selektywność w etapach sprzęgania. Ogólnie postęp reakcji można śledzić metodą chromatografii cienkowarstwowej (TLC) z użyciem odpowiednich układów rozpuszczalników. Gdy analiza metodą TLC potwierdzi, że reakcja przebiegła do końca, zazwyczaj prowadzi się ekstrakcję produktu odpowiednim rozpuszczalnikiem organicznym i produkt oczyszcza się drogą chromatografii i/lub rekrystalizacji z odpowiedniego układu rozpuszczalników. Gdy wyjściowy związek macierzysty zawiera więcej niż jedną grupę hydroksylową, aminową, tiolową lub karboksylową, można otrzymać mieszaninę alkilowanych lub acylowanych związków. Poszczególne mono- lub wielopodstawione związki pochodne można następnie rozdzielić, np. chromatograficznie.

Często reakcję sprzęgania można przeprowadzić w jednym etapie i zwykle pochodne lipofilowe można wyodrębnić jako kryształy o dobrym profilu trwałości, co ułatwia przeprowadzenie z powodzeniem obróbki galenowej w gotowy produkt farmaceutyczny.

Sposoby syntezy, które można stosować do wytwarzania pochodnych lipofilowych według wynalazku, zilustrowano poniżej na schematach reakcji i w przykładach podanych poniżej w opisie.

Wynalazek szczegółowo opisano poniżej w odniesieniu do różnych kategorii leków.

Leki przeciwzapalne

Szereg poważnych chorób, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie kości i stawów, zespół Bechterewa, toczeń rumieniowaty układowy (SLE), astma, dna itp., są wynikiem nienormalnej reakcji odpornościowej wywołującej reakcję zapalną. Proces zapalny obejmuje szereg zjawisk, które mogą być wywołane różnymi bodźcami, takimi jak oddziaływania antygen-przeciwciało, środki infekcyjne, niedokrwienie itp. Na poziomie makroskopowym reakcji zwykle towarzyszą objawy kliniczne, takie jak rumień, obrzęk, nadwrażliwość na ból (przeczulica bólowa) i ból. Choroby zapalne leczy się głównie trzema typami leków, konkretnie NSAID (czasami określanymi jako leki aspirynopodobne), lekami immunosupresyjnymi (takimi jak metotreksat, cyklofosfamid, a ostatnio również cyklosporyna) oraz adrenokortykosteroidami (hydrokortyzon, prednizolon itp.). Leczenie głównie obejmuje tłumienie bólu i/lub intensywności początków choroby. Stosowane obecnie sposoby leczenia są często ograniczone w związku z poważnymi skutkami ubocznymi, co jest spowodowane wysokim dawkowaniem i/lub przedłużonym okresem leczenia.

Odwracalny skurcz dróg oddechowych - astma - jest najczęściej występującym zaburzeniem oddechowym. Stopień nadwrażliwości oskrzeli zwykle kontroluje się lub obniża przez regularne wdychanie steroidów adrenokortykotropowych i/lub środków rozszerzających oskrzela. Większość sposobów leczenia zapewnia efekt terapeutyczny trwający średnio 2-3 godziny. W przypadku większości aerozoli do wdychania wchłanianie jest praktycznie takie samo jak przy podawaniu pozajelitowym lub doustnym. Leczenie jest objawowe i obejmuje działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne. W przypadku przedłużonego leczenia należy stosować najmniejszą dawkę nie wywołującą skutków ubocznych.

W ostrych atakach astmy sól sodową bursztynianu metyloprednizolonu podaje się doż ylnie, a nastę pnie doustnie przez okres do 10 dni. Ostre ataki astmy czę sto leczy się stosują c krótkookresowe doustne podawanie kortykosteroidów. Stosowanie kortykosteroidów do wdychania w leczeniu astmy oskrzelowej znacznie rozszerzyło się w ostatnich latach. Stosowanie dipropionianu beklometazonu, acetonidu triamcynolonu lub flunizolidu może skrócić czas trwania doustnej terapii kortykosteroidowej lub w całości ją zastąpić. Przy stosowaniu leków w zalecanych dawkach obserwuje się zmniejszone zahamowanie działania nadnercza.

Steroidy można stosować do miejscowego leczenia astmy oskrzelowej z użyciem inhalatorów. Ogranicza to ryzyko wystąpienia ostrych skutków ubocznych przy podawaniu układowym. Dla zapewnienia szybkiego i selektywnego działania po podaniu miejscowym istotną rolę odgrywa łączenie się i oddziaływanie z receptorami na komórkach śródbłonkowych oskrzeli. Pochodne kwasów tłuszczowych w postaci związków według wynalazku, o zdolności do zakotwiczania substancji czynnej na komórkach, mogą jeszcze zwiększyć korzyści związane z podawaniem miejscowym. Stan zapalny dróg oddechowych jest rozpoznawany jako dominująca cecha zgubnych ataków astmy, a podobne zmiany stwierdzono w biopsjach oskrzelowych nawet przy łagodnych atakach astmy. Ostre ataki astmy są

PL 196 831 B1 związane z dużym napływem komórek zapalnych do dróg oddechowych, głównie pęcherzykowatych makrofagów. Sytuacja ta jest bardzo podobna do wystąpienia nadreaktywności dróg oddechowych wywołanej przez wirusy. Makrofagi mogą uwalniać reaktywne związki tlenowe, które zwiększają oporność płuc i wywołują uwalnianie histaminy. Do oceny działania potencjalnych leków przeciw astmie można stosować modele, pozwalające ogólnie określić hamowanie komórek zapalnych, w szczególności makrofagów. Do oceny uwalniania reaktywnych związków tlenowych można stosować chemiluminescencję. Jak to wykazano poniżej, pochodne adrenokortykosteroidów w postaci związków według wynalazku zmniejszają dopływ do otrzewnej szczura komórek zapalnych, głównie makrofagów. Aktywność komórek zapalnych po pobudzeniu również zmniejsza się, przy czym zmniejszenie to obserwuje się w dłuższym okresie czasu po podaniu pochodnych w porównaniu z lekami macierzystymi. Pochodne są aktywne przez co najmniej 48 godzin po podaniu. Taka przedłużona aktywność może być znaczącą zaletą w leczeniu astmy.

Naturalne hormony często ulegają tak szybko rozkładowi in vivo, że jeśli nie będą wstrzykiwane często, można osiągnąć niewielkie korzyści terapeutyczne, a przez połączenie tych cząsteczek lub syntetycznych analogów naśladujących te związki naturalne, z odpowiednimi kwasami tłuszczowymi, można zmienić ich właściwości farmakokinetyczne tak, że poprawią się korzyści terapeutyczne. Odnosi się to zarówno do podawania układowego, jak i miejscowego.

Do przykładowych adrenokortykosteroidów i innych leków przeciwastmatycznych, które można przeprowadzić w pochodne według wynalazku, należą:

PL 196 831 B1

Większość leków obecnie stosowanych w leczeniu chorób zapalnych stanowią NSAID. Wiele różnych produktów z tej klasy jest często używanych, przy czym do najważniejszych należą naproksen, diklofenak (woltaren), piroksykam (felden) i pochodne kwasu salicylowego. NSAID są lekami przeciwzapalnymi, przeciwbólowymi i przeciwgorączkowymi, przy czym głównie stosuje się je klinicznie w leczeniu zaburzeń zapalnych. NSAID zwykle zapewniają objawowe złagodzenie bólu i zapalenia, związanych z tymi chorobami, ale nie zatrzymują one postępu patologicznego uszkodzenia tkanki podczas ostrych epizodów. Żaden ze znanych obecnie produktów NSAID nie zmniejsza tworzenia się tkanki ziarniniakowej w znaczącym stopniu. Jakkolwiek obserwuje się zmniejszenie zawartości płynu ziarniniakowego, to wpływ ten nie powoduje równoczesnego zmniejszenia zawartości suchej masy ziarniniakowej. Główny sposób działania tych leków polega na hamowaniu biosyntezy prostaglandyny

PL 196 831 B1 (hamowanie cyklooksygenazy). Rozmieszczenie i właściwości farmakokinetyczne każdego środka odgrywają istotną rolę w aktywności leku. Sądzi się także, że jest to powodem znacznych wahań w reakcji poszczególnych pacjentów na róż ne leki NSAID, nawet należące do tej samej rodziny zwią zków chemicznych. Tak np. doniesiono o znaczących wahaniach w tolerancji na różne pochodne kwasu propionowego.

Główną właściwość NSAID stanowi ich zdolność do hamowania cyklooksygenazy, a tym samym biosyntezy PGG2 i PGH2 oraz wszystkich pochodzących od nich ejkozanoidów (PGI2, TXB2, PGE2 itp.). Z drugiej strony nie jest wiadome, aby NSAID hamowały lipoksygenazę (co najmniej nie w takim samym stopniu), i dlatego nie wpływają na syntezę leukotrienów (LTB4 i LTC4). Prostaglandyny PGI1 i PGE2 odgrywają ważną rolę w procesie zapalnym. Powodują one obrzęk i prawdopodobnie wzrost przepuszczalności naczyń. PGI2 jest głównym czynnikiem bólowym związanym z chorobami zapalnymi. Leukotrieny stanowią ważne mediatory w drugiej i trzeciej fazie ataku zapalnego i w związku z tym, że NSAID nie hamują lipoksygenazy w terapeutycznie przydatnym stopniu, nie wywierają one wpływu na zwyrodnieniową część choroby zapalnej.

Z NSAID zwią zane są skutki uboczne, które czasami mogą być bardzo ostre. Do najczęściej spotykanych skutków ubocznych należy podatność na powstawanie wrzodów żołądka i jelit, oraz związany z tym ból, nudności, zgagę, oraz czasami krwawienie i anemię. Takie skutki wiążą się z hamowaniem biosyntezy prostaglandyn. Wskutek braku PGI2 i TXB2 pł ytki krwi tracą zdolność do agregacji, co z kolei powoduje wydłużenie czasu krwawienia. W wielu przypadkach wyraźnie widać, że NSAID nie wywierają korzystnego wpływu przy postępie choroby reumatycznej, a nawet istnieją potwierdzenia sugestii, że w pewnych przypadkach mogą one nawet przyspieszać proces chorobowy. Objawia się to silnym ubytkiem macierzy spowodowanym zwiększonym rozpadem chrząstek.

Inne skutki uboczne, takie jak zatrzymywanie soli i wody, hiperkalemia i spadek przepływu krwi przez nerki, są również związane z hamowaniem syntezy prostaglandyny, co może uniemożliwiać leczenie. Ponadto u pewnych pacjentów nadwrażliwość na aspirynę, która może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego, wyklucza leczenie lekami aspirynopodobnymi.

Macierzystym NSAID może być dowolny związek, który można zakwalifikować jako niesteroidowy lek przeciwzapalny i który zawiera co najmniej jedną grupę, którą można przekształcić w pochodną, wybraną spośród grupy alkoholowej, eterowej, fenolowej, aminowej (pierwszo-, drugo lub trzeciorzędowej), amidowej, tiolowej, karboksylowej lub ugrupowania estru karboksylowego. Do obecnie znanych NSAID z tej klasy należą następujące związki:

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

Jak to zilustrowano powyżej, wiele znanych NSAID zawiera więcej niż jedną grupę, którą można przekształcić w pochodną, wyżej wspomnianego rodzaju. W takim przypadku jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych można podstawić grupą lipofilową, a gdy istnieją dwie lub większa liczba grup lipofilowych, to mogą to być takie same lub różne grupy lipofilowe.

Pochodne lipofilowe leków przeciwzapalnych można wytwarzać w reakcji macierzystego leku z cis- lub trans-n-9-mononienasyconym kwasem tł uszczowym, alkoholem pochodzą cym od kwasu tłuszczowego lub aminą tłuszczową, zawierających w łańcuchu 18 lub 20 atomów węgla, albo z reaktywną pochodną takiego kwasu tłuszczowego, alkoholu tłuszczowego lub aminy tłuszczowej, np. z chlorkami kwasowymi, estrami reaktywnymi, halogenkami i mesylanami. Oznaczenie n-9 wskazuje, że wiązanie nienasycone występuje pomiędzy pozycją 9 i 10, licząc od końca C grupy lipidowej. Tak więc do kwasów tłuszczowych (oraz ich pochodnych alkoholowych i aminowych), które można stosować, należą kwas cis-9-oktadecenowy (kwas oleinowy), kwas trans-9-oktadecenowy (kwas elaidynowy), kwas cis-11-ejkozenowy i kwas trans-11-ejkozenowy.

Reakcję sprzęgania leku macierzystego z kwasem tłuszczowym, alkoholem tłuszczowym lub aminą tłuszczową, można przeprowadzić różnymi sposobami znanymi fachowcom. Gdy lek macierzysty zawiera dwie lub większą liczbę grup funkcyjnych, które można przekształcić w pochodne, to można stosować grupy zabezpieczające lub zmodyfikowane sposoby syntezy, aby osiągnąć wymaganą selektywność w etapach sprzęgania.

Ogólnie postęp reakcji można śledzić metodą chromatografii cienkowarstwowej (TLC) z użyciem odpowiednich układów rozpuszczalników. Gdy analiza metodą TLC potwierdzi, że reakcja przebiegła do końca, zazwyczaj prowadzi się ekstrakcję produktu rozpuszczalnikiem organicznym, po czym produkt oczyszcza się drogą chromatografii i/lub rekrystalizacji z odpowiedniego układu rozpuszczalników. Gdy wyjściowy związek NSAID zawiera więcej niż jedną grupę hydroksylową, aminową, tiolową lub karboksylową, otrzymać można mieszaninę alkilowanych lub acylowanych związków. Poszczególne mono- lub wielopodstawione związki pochodne można następnie rozdzielić, np. chromatograficznie.

Sposoby syntezy, które można stosować do wytwarzania pochodnych lipofilowych, zilustrowano poniżej na schematach reakcji i w przykładach podanych w opisie.

Pierwszy schemat reakcji ilustruje wytwarzanie pochodnej kwasu salicylowego.

PL 196 831 B1

W wyniku podziałania mesylanem alkoholu tłuszczowego (R'-OMS) na salicylan sodu otrzymuje się ester kwasu salicylowego (I). W modyfikacji tej reakcji otrzymuje się ester-2-eter kwasu salicylowego (II), w którym grupy węglowodorowe w ugrupowaniach estrowym i eterowym są takie same. Ten produkt dogodniej wytwarza się przez alkilowanie salicylanu etylu (IV) z wytworzeniem 2-eteru salicylanu etylu (V), a następnie hydrolizę tego estru etylowego z wytworzeniem 2-eteru kwasu salicylowego (III).

W wyniku połączenia tych sposobów można otrzymać produkt w postaci diadduktu o wzorze (II), w którym podstawniki w ugrupowaniach estrowym i eterowym są róż ne.

Drugi schemat reakcji ilustruje wytwarzanie pochodnej naproksenu.

Pochodną estrową (VII) lub amidową (VIII) naproksenu wytwarza się z naproksenu (VI) i odpowiedniego alkoholu lub aminy (R'-OH lub R'-NH2) z użyciem reagentów sprzęgających, takich jak

PL 196 831 B1

N,N'-dicykloheksylokarbodiimid (DCC) lub tetrafluoroboran O-(1H-benzotriazol-1-ilo)-N,N,N',N'-tetrametylouroniowy (TBTU).

Długołańcuchowe analogi eterowe (XII) wytwarza się z naproksenu (VI), przy czym najpierw prowadzi się demetylowanie eteru 6-metyloaromatycznego z wytworzeniem produktu (IX), po czym estryfikuje się boczny łańcuch kwasu propionowego z wytworzeniem związku (X). W wyniku alkilowania grupy fenolowej prowadzącego do związku (XI), a następnie hydrolizy estru etylowego otrzymuje się produkt (XII). W wyniku połączenia tych sposobów można otrzymać diaddukty, w których grupy węglowodorowe w eterze i estrze lub amidzie są takie same lub różne.

Trzeci schemat reakcji ilustruje wytwarzanie pochodnej piroksykamu.

Ester piroksykamu (XIV) wytwarza się z piroksykamu (XIII) i odpowiedniego chlorku kwasu tłuszczowego (R'COCl). Może zajść acylowanie amidowego atomu azotu w piroksykamie, tak więc wyodrębnia się również niewielką ilość N-acylowanego i diacylowanego produktu. Identyczność głównego produktu (XIV) potwierdzają zaawansowane techniki NMR.

Czwarty schemat reakcji ilustruje wytwarzanie pochodnej diklofenaku.

Ester (XVI) lub amid (XVII) diklofenaku wytwarza się z diklofenaku (XV) i odpowiedniego alkoholu lub aminy (R-OH lub R-NH2), z użyciem reagentów sprzęgających, takich jak DCC lub TBTU.

PL 196 831 B1

Izomeryczny amid (XVIII) można wytworzyć z odpowiedniego kwasu tłuszczowego R'-COOH i związku XV, z użyciem TBTU jako środka sprzęgającego.

Piąty schemat reakcji ilustruje wytwarzanie pochodnych betametazonu (XIX) i prednizolonu (XX). W wielu steroidach znajdują się pierwszo-, drugo- i trzeciorzę dowe grupy alkoholowe, które moż na przekształcić w estry. Jednakże selektywność jest stosunkowo zadowalająca, toteż pierwszorzędowy alkohol można estryfikować z użyciem DCC jako środka sprzęgającego, albo z użyciem bezpośrednio chlorku kwasu tłuszczowego.

Tio-pochodne stanowiące związki według wynalazku można wytwarzać sposobami analogicznymi do przedstawionych na powyższych schematach reakcji.

Wytwarzanie konkretnych lipofilowych pochodnych leków przeciwzapalnych zilustrowano w poniższych przykładach, przy czym przykłady 6 i 7 ilustrują wytwarzanie związków pośrednich.

P r z y k ł a d 1

Ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu 2-hydroksybenzoesowego

Do zawiesiny wodorku sodu (60%) (0,21 g, 5,25 x 10^-3 mola) w 40 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano kwasu 2-hydroksybenzoesowego (kwasu salicylowego) (0,726 g, 5,25 x 10^-3 mola) i mieszaninę mieszano w 80°C w atmosferze azotu przez 1 godzinę. Dodano mesylanu cis-9-oktadecenolu (1,82 g, 5,25 x 10^-3 mola) i mieszanie kontynuowano przez 22 godziny. Ochłodzoną mieszaninę reakcyjną zatężono, a pozostałość rozpuszczono w 100 ml chloroformu. Fazę organiczną przemyto wodą, rozcieńczonym roztworem wodorowęglanu sodu i solanką. Wysuszoną fazę odparowano do sucha i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem 5% eteru w heksanie jako układu eluującego. Jednorodną frakcję odparowano i otrzymano 1,3 g (64%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 10,85 (1H, s, OH), 7,85 (1H, d, ArH), 7,45 (1H, t, ArH), 6,95 (1H, d, ArH), 6,85 (1H, t, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,32 (2H, t, CH2-OCO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,75 (2H, m, CH2-C-O), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 2

2-(cis-9'-Oktadecenoksy)benzoesan etylu

Do zawiesiny wodorku sodu (60%) (0,206 g, 5,15 x 10^-3 mola) w 40 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano 2-hydroksybenzoesanu etylu (0,86 g, 5,15 x 10^-3 mola) i mieszaninę mieszano w 80°C w atmosferze azotu przez 1 godzinę. Dodano mesylanu cis-9-oktadecenolu (1,78 g, 5,15 x 10^-3 mola) i mieszanie kontynuowano przez 40 godzin. Ochł odzoną mieszaninę reakcyjną odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość zadano chloroformem i wodą. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z elucją 5% eterem w heksanie. Jednorodne frakcje połączono i otrzymano 1,11 g (52%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,75 (1H, d, ArH), 7,42 (1H, t, ArH), 6,95 (2H, m, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,35 (2H, q, CH2-OCO), 4,0 (2H, t, CH2-OAr), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,8 (2H, m, CH2-C-OAr), 1,48 (2H, m, -CH2-), 1,35 (3H, t, CH3-C-OCO), 1,25 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3.

¹³C NMR (CDCl3, 75 MHz) δ 165,5 (COO), 158,43 (Ar C-2), 132,98 (Ar C-4), 131,38 (Ar C-6), 129,83 i 129,69 (C=C), 120,81 (Ar C-1), 119,83 (Ar C-5), 112,97 (Ar C-3), 68,75 (CH2-OAr), 60,58 (CH2-OCO), 31,82, 29,68, 29,40, 29,23, 29,16, 27,12, 25,92, 22,59 (CH2), 14,22 (CH3-C-OCO), 14,00 (CH3).

PL 196 831 B1

P r z y k ł a d 3

Kwas 2-(cis-9'-oktadecenoksy)benzoesowy

Do zawiesiny 2-(cis-9'-oktadecenoksy)benzoesanu etylu (1,11 g, 2,66 x 10^-3 mola) w 25 ml etanolu i 50 ml wody dodano wodorotlenku litu (2,0 g) i mieszaninę reakcyjną mieszano w 90°C przez 6 godzin. Etanol oddestylowano i dodano 100 ml chloroformu. Odczyn doprowadzono do pH 7 przez ostrożne dodanie 5N HCl i fazę organiczną przemyto wodą. Po usunięciu rozpuszczalnika produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem 2% metanolu w chloroformie jako układu eluującego. Otrzymano 1,0 g (96%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 8,15 (1H, d, ArH), 7,53 (1H, t, ArH), 7,10 (1H, t, ArH), 7,03 (1H, d, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,25 (2H, t, CH2-OAr), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,92 (2H, m, CH2-C-OAr), l, 55-1,15 (22H, m, -CH2-), 0,85 (3H, t, CH3).

¹³C NMR (CDCl3, 75 MHz δ 165,44 (COO), 157,48 (Ar C-2), 134,81 (Ar C-4), 133,42 (Ar C-6), 129,80 i 129,51 (C=C), 121,79 (Ar C-5), 117,50 (Ar C-1), 112,47 (Ar C-3), 70,05 (CH2-OAr), 31,73, 29,59, 29,52, 29,36, 29,15, 29,02, 28,98, 28,75, 27,04, 26,99, 25,58, 22,50 (CH2), 13,93 (CH3).

P r z y k ł a d 4 (cis-9'-Oktadecenylo)amid kwasu 1-(p-chlorobenzoilo)-5-metoksy-2-metyloindolo-3-octowego

Do roztworu kwasu 1-(p-chlorobenzoilo)-5-metoksy-2-metyloindolo-3-octowego (indometacyny) (0,56 g, 1,56 x 10^-3 mola) i TBTU (0,51 g, 1,56 x 10^-3 mola) w 6 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano N,N-diizopropyloetyloaminy (0,53 ml, 3,12 x 10^-3 mola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej przez 30 minut. Dodano roztworu cis-9-oktadecenyloaminy (0,42 g, 1,56 x 10^-3 mola) w 6 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu i mieszanie kontynuowano przez 3 godziny. Rozpuszczalnik odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość rozdzielono pomiędzy chloroform i wodę. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem 2% metanolu w chloroformie jako układu eluującego. Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 1,05 g związku tytułowego zawierającego trochę DMF. Produkt rozpuszczono w eterze, roztwór przemyto wodą, po czym fazę organiczną wysuszono i odparowano, w wyniku czego otrzymano 0,88 g (92%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,68 (2H, d, ArH), 7,48 (2H, d, ArH), 6,85 (2H, m, ArH), 6,70 (1H, dd, ArH), 5,60 (1H, br. t, NHCO), 5,35 (2H, m, CH=CH), 3,85 (3H, s, CH3O-Ar), 3,65 (2H, s, Ar-CH2-CO), 3,18 (2H, q, CH2-NH-), 2,40 (3H, s, CH3-Ar), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,1-1,4 (24H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 5 cis-9'-Oktadecenyloamid kwasu S(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego (oleiloamid naproksenu)

Do roztworu naproksenu (1,65 g, 7,15 x 10^-3 mola) i TBTU (2,30 g, 7,15 x 10^-3 mola) w 20 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano N,N-diizopropyloetyloaminy (2,45 ml, 14,3 x 10^-3 mola) i mieszaninę reakcyjna mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej przez 30 minut. Dodano roztworu 1-amino-cis-9-oktadecenu (1,91 g, 7,15 x 10^-3 mola) w 25 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu i mieszanie kontynuowano przez 3 godziny. Rozpuszczalnik odparowano pod wysoką próżnią, pozostałość rozdzielono pomiędzy chloroform i wodę. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem 3% metanolu w chloroformie jako układu eluującego. Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 2,77 g (81%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,68 (3H, m, ArH), 7,35 (1H, d, ArH), 7,12 (2H, m, ArH), 5,35 (3H, m, CH=CH i NHCO), 3,92 (3H, s, CH3-OAr), 3,65 (1H, q, CH), 3,15 (2H, dt, CH2-NHCO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,6 (3H, d, CH3), 1,25 (24H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

¹³C NMR (CDCl3, 75 MHz) δ 174,09 (CONH), 157,58 (Ar C-6), 136,59 (Ar C-10), 133,59 (Ar C-9), 129,82 i 129,67 (C=C), 129,02 (Ar C-8), 128,85 (Ar C-2), 127,35 (Ar C-1), 126,22 (Ar C-3), 125,96 (Ar C-4), 119,00 (Ar C-7), 105,47 (Ar C-5), 55,16 (CH3-OAr), 46,92 (CH), 39,55 (CH2-NH), 31,80, 29,66, 29,62, 29,40, 29,29, 29,22, 29,08, 27,10, 26,67, 22,58 (CH2), 18,43 (CH3-CH), 14,03 (CH3-CH2).

P r z y k ł a d 6

Kwas S(+)-2-(6-hydroksy-2-naftylo)propionowy

Do poddawanej intensywnemu mieszaniu zawiesiny wodorku sodu (60%) (12,9 g, 0,336 mola) w 150 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu wkroplono roztwór etanotiolu (24,3 ml, 0,328 mola) w 300 ml N,N-dimetyloformamidu. Powoli dodano roztwór naproksenu (15 g, 0,065 mola) w 150 ml N,N-dimetyloformamidu i mieszaninę reakcyjną ogrzewano w 150°C przez 3 godziny. Klarowny roztwór ochłodzono i odczyn doprowadzono do pH 2-3 z użyciem 3,5N HCl. Rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość zadano mieszaniną 150 ml eteru i 90 ml wody. Wytrącony stały osad odsączono, a przesącz zatężono. Pozostałość zadano mieszaniną 90 ml chloroform i 90 ml woPL 196 831 B1 dy i przechowywano w zamrażarce przez 24 godziny. Wytrącony biały osad odsączono, przemyto i wysuszono, w wyniku czego otrzymano 10,1 g (72%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ 12,25 (1H, s, COOH), 9,65 (1H, s, Ar-OH), 7,75 (1H, d, ArH), 7,65 (2H, m, ArH), 7,31 (1H, d, ArH), 7,05 (2H, m, ArH), 3,75 (1H, q, CH), 1,45 (3H, d, CH3).

P r z y k ł a d 7

Ester etylowy kwasu S(+)-2-(6-hydroksy-2-naftylo)propionowego

Do roztworu kwasu S(+)-2-(6-hydroksy-2-naftylo)propionowego (5,0 g, 23 x 10^-3 mola) w 1200 ml bezwodnego etanolu dodano kwasu p-toluenosulfonowego (0,2 g) i mieszaninę reakcyjną ogrzewano w temperaturze wrzenia w warunkach powrotu skroplin przez 24 godziny. Ochłodzoną mieszaninę mieszano z częścią stałego NaHCO3. Roztwór przesączono i rozpuszczalnik odparowano. Pozostałość rozpuszczono w chloroformie i przemyto wodą. Fazę organiczną zatężono i surowy produkt wyeluowano przez kolumnę z żelem krzemionkowym 2% metanolem w chloroformie. Z jednorodnych frakcji otrzymano 4,8 g (80%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,65 (3H, m, ArH), 7,35 (1H, dd, ArH), 7,05 (2H, m, ArH), 5,25 (1H, br. s, Ar-OH), 4,15 (2H, q, CH2-OCO), 3,82 (1H, q, CH), 1,58 (3H, d, CH3), 1,23 (3H, t, CH3-C-O).

P r z y k ł a d 8

Ester etylowy kwasu S(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowego

Do zawiesiny wodorku sodu (60%) (0,47 g, 11,8 x 10^-3 mola) w 350 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano estru etylowego kwasu S(+)-2-(6-hydroksy-2-naftylo)propionowego i mieszaninę reakcyjną mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej przez 2 godziny. Dodano roztworu mesylanu cis-9-oktadecenolu (3,91 g, 10,7 x 10^-3 mola) w 5 ml N,N-dimetyloformamidu i mieszanie kontynuowano przez 48 godzin. Rozpuszczalnik odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość zadano chloroformem i wodą. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z elucją chloroformem. Z jednorodnych frakcji otrzymano 2,93 g (56%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,65 (3H, m, ArH), 7,40 (1H, d, ArH), 7,10 (2H, m, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,12 (2H, q, CH2-OCO), 4,05 (2H, t, CH2OAr), 3,82 (1H, q, CH), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,85 (2H, m, CH2-C-OAr), 1,55 (3H, d, CH3-CH), 1,45-1,20 (22H, m, CH2), 1,20 (3H, t, CH3-C-O), 0,85 (3H, t, CH3-CH2).

¹³C NMR (CDCl3, 75 MHz) δ 174,67 (COO), 157,08 (Ar C-6), 135,65 (Ar C-10), 133,67 (Ar C-9),

129.94 i 129,79 (C=C), 129,14 (Ar C-8), 128,80 (Ar C-2), 127,01 (Ar C-1), 126,11 (Ar C-3), 125,84 (Ar C-4), 119,23 (Ar C-7), 106,32 (Ar C-5), 67,98 (CH2-OAr), 60,70 (CH2-OCO), 45,45 (CH), 31,89,

29,74, 29,50, 29,46, 29,38, 29,31, 29,22, 27,18, 26,08, 22,67 (CH2), 18,59 (CH3-CH), 14,10 (CH3-CH2i CH3-C-O).

P r z y k ł a d 9

Kwas S(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowy (eter oleilowy naproksenu)

Roztwór estru etylowego kwasu S(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowego (3,79 g, 7,67 x 10^-3 mola) w 115 ml tetrahydrofuranu i 25 ml 1M NaOH mieszano w temperaturze pokojowej przez 10 dni. Dodano 17 ml 1M HCl i rozpuszczalniki odparowano. Pozostałość roztworzono w chloroformie i wodzie, po czym odczyn doprowadzono do pH 1 z użyciem 1M HCl. Fazę organiczną przemyto wodą, wysuszono (MgSO4) i zatężono, w wyniku czego otrzymano 3,25 g (94%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,61 (3H, m, ArH), 7,35 (1H, d, ArH), 7,10 (2H, m, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,03 (2H, t, CH2-OAr), 3,80 (1H, q, CH), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,82 (2H, m, CH2-C-OAr), 1,52 (3H, d, CH3-CH), 1,55-1,20 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3-CH2).

¹³C NMR (CDCl3, 75 MHz) δ 180,96 (COOH), 157,07 (Ar C-6), 135,19 (Ar C-10), 133,72 (Ar C-9),

129.95 i 129,80 (C=C), 129,17 (Ar C-8), 128,76 (Ar C-2), 127,01 (Ar C-l), 126,17 (Ar C-3), 126,02 (Ar C-4), 119,18 (Ar C-7), 106,30 (Ar C-5), 67,98 (CH2-OAr), 45,57 (CH), 31,90, 29,76, 29,49, 29,43,

29,32, 29,25, 27,20, 26,11, 22,68 (CH2), 18,18 (CH3-CH), 14,11 (CH3-CH2).

P r z y k ł a d 10

1,1-Ditlenek 4-0-(trans-9'-oktadecenoilo)-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazyno-3-karboksyamidu

Do roztworu 1,1-ditlenku 4-hydroksy-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazyno-3-karboksyamidu (piroksykamu) (2,5 g, 7,54 x 10^-3 mola) w 25 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano 2 ml roztworu chlorku trans-9-oktadecenoilu (2,2 g, 7,53 x 10^-3 mola) w 20 ml dichlorometanu i mieszaninę reakcyjną mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej. Resztę roztworu chlorku kwasowego dodano w porcjach po 2 ml w odstępach co 2 godziny. Po łącznym czasie reakcji 80 godzin

PL 196 831 B1 rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość rozpuszczono w 200 ml eteru i przemyto wodą i niewielką ilością NaHCO3 (w wodzie). Wysuszoną (MgSO4) fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z elucją octanem etylu/heksanem (40:60). Jednorodne frakcje połączono i odparowano, w wyniku czego otrzymano 3,56 g substancji stałej, którą ogrzewano w temperaturze wrzenia w warunkach powrotu skroplin w pentanie/eterze, po czym ochłodzoną mieszaninę utrzymano w 4°C przez noc. Substancję stałą odsączono, przemyto pentanem i wysuszono, w wyniku czego otrzymano 3,5 g (78%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6), 300 MHz) δ 10,9 (1H, s, NH) 8,38 (1H, d, ArH), 8,08 (1H, d, ArH), 7,7-8,0 (5H, m, ArH), 7,20 (1H, br. t, ArH), 5,35 (2H, m, CH-CH), 3,1 (3H, s, N-CH3), 2,61 (2H, t, CH2-COO),

1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,45 (2H, m, CH2-C-COO), 0,95-1,4 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

¹³C NMR (DMSO-d6, 75 MHz) δ 170,86 (COO), 158,44 (CONH), 150,93 (C-2 pir.), 148,10 (C-6, pir.), 138,33 (C-4 pir.), 135,30 (C-4), 132,84 (C-9), 131,67 (C-6), 130,84 (C-7), 130,03 i 130,01 (C=C), 128,72 (C-3), 128,49 (C-10), 124,45 (C-8), 122,21 (C-5), 120,51 (C-5 pir.), 114,35 (C-3 pir.), 34,65 (N-CH3), 33,28, 31,97, 31,28, 29,02, 28,93, 28,84, 28,71, 28,51, 28,40, 28,25, 24,17, 22,10 (CH2), 13,91 (CH3).

P r z y k ł a d 11

Ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu [2-(2,6-dichlorofenylo)amino]benzenooctowego

Do roztworu soli sodowej kwasu (2-[2,6-dichlorofenylo)amino]benzenooctowego (diklofenaku) (0,48 g, 1,6 x 10^-3 mola) w 15 ml dichlorometanu i 3 ml N,N-dimetyloformamidu dodano kwasu octowego (0,09 ml, 1,6 x 10^-3 mola), cis-9-oktadecen-1-olu (0,42 g, 1,6 x 10^-3 mola), 4-dimetyloaminopirydyny (DMAP) (50 mg) i DCC (0,34 g, 1,7 x 10^-3 mola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w 0°C przez 6 godzin i w temperaturze pokojowej przez 48 godzin. Wytrącony biały osad odsączono i przemyto dichlorometanem. Fazę organiczną przemyto wodą, wysuszono (MgSO4), zatężono i oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z elucją octanem etylu/heksanem (40:60). Z jednorodnych frakcji otrzymano 0,45 g (53%) związku tytułowego w postaci bezbarwnej cieczy.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,35 (2H, m, ArH), 7,25 (1H, ArH), 7,15 (1H, m, ArH), 6,95 (2H, m, ArH), 6,58 (1H, m, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,15 (2H, t, CH2-O), 3,82 (1H, s, Ar-CH2-COO), 2,0 (4H, m, CH2-C=), 1,65 (2H, m, CH2-C-O), 1,25 (22H, m, CH2), 0,95 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 12

1,1-Ditlenek 4-0-(cis-11'-ejkozenoilo)-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazyno-3-karboksyamidu

Do roztworu 1,1-ditlenku 4-hydroksy-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazyno-3-karboksyamidu (piroksykamu) (0,3 g, 0,990 x 10^-3 mola) w 3 ml bezwodnego N,N-dimetyloformamidu dodano 1,5 ml roztworu chlorku cis-11-ejkozenoilu (0,29 g, 0,90 x 10^-3 mola) w 2,5 ml dichlorometanu i mieszaninę reakcyjną mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej. Resztę roztworu chlorku kwasowego dodano po 2 godzinach. Po łącznym czasie reakcji 80 godzin rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość rozpuszczono w 40 ml eteru i przemyto wodą i niewielką ilością NaHCO3 (w wodzie). Wysuszoną (MgSO4) fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z elucją octanem etylu/heksanem (40:60). Jednorodne frakcje połączono i odparowano, w wyniku czego otrzymano 0,42 g (75%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ 10,9 (1H, s, NH), 8,38 (1H, d, ArH), 8,08 (1H, d, ArH), 7,7-8,0 (5H, m, ArH), 7,20 (1H, br. t, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 3,1 (3H, s, N-CH3), 2,61 (2H, t, CH2-COO),

1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,45 (2H, m, CH2-C-COO), 0,95-1,4 (24H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

¹³C NMR (DMSO-d6, 75 MHz) δ 170,84 (COO), 158,43 (CONH), 150,92 (C-2 pir.), 148,19 (C-6 pir.), 138,31 (C-4 pir.), 135,30 (C-4), 131,65 (C-6), 130,82 (C-7), 129,58 (C=C), 128,69 (C-3), 128,46 (C-10), 1214,43 (C-8), 122,19 (C-5), 120,47 (C-5 pir.), 114,33 (C-3 pir.), 34,65 (N-CH3), 33,29, 31,28, 29,11, 28,84, 28,70, 28,60, 28,27, 26,58, 24,17, 22,09 (CH2), 13,89 (CH3).

P r z y k ł a d 13

Ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu S(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego

Do roztworu kwasu S(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego (naproksenu) (0,15 g, 0,65 mmola) w 10 ml dichlorometanu dodano cis-9-oktadecenolu (0,18 g, 0,67 mmola), DCC (0,13 g, 0,67 mmola) i 4-dimetyloaminopirydyny (DMAP) (20 mg) i mieszaninę reakcyjną mieszano w atmosferze azotu w temperaturze pokojowej przez 3 godziny. Wytrącony biały osad odsączono i przemyto dichlorometanem.

Rozpuszczalnik odparowano i produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym z użyciem dichlorometanu jako eluentu. Z jednorodnych frakcji otrzymano 0,25 g (80%) związku tytułowego.

PL 196 831 B1 ¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,7 (3H, m, ArH), 7,42 (1H, d, ArH), 7,08 (2H, m, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,07 (2H, t, CH2-OCO), 3,9 (3H, s, CH3-OAr), 3,87 (1H, q, CH), 1,95 (2H, m, CH2-C=), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 14

21-Elaidynian 11β, 17α, 21-trihydroksypregna-1,4-dieno-3,20-dionu

Do roztworu 11β, 17α, 21-trihydroksypregna-1,4-dieno-3,20-dionu (prednizolonu) (6,0 g, 15,9 mmola) w 200 ml bezwodnego dioksanu i 6,5 ml pirydyny dodano chlorku kwasu elaidynowego (8,0 g, 26,6 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w 10°C przez 3 godziny. Dodano niewielką ilość metanolu i rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość rozdzielono pomiędzy eter i wodę. Fazę organiczną przemyto kwasem winowym (roztwór wodny), NaHCO3 (roztwór wodny) i wodą. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem układu heptan/octan etylu/metanol (64:32:4) jako układu eluującego. Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 9,18 g (90%) zwią zku tytuł owego.

¹H NMR (CDCl3, 300-MHz) δ 7,25 (1H, br, d, CH=), 6,25 (1H, dd, CH=), 6,0 (1H, br, s, CH=), 5,38 (2H, m, CH=CH), 4,92 (2H, q, CH2), 2,41 (2H, t, CH2-CO), 1,95 (4H, m, CH2-CH=), 0,87 (3H, t, CH3), 2,8-0,95 (42H, m).

P r z y k ł a d 15

21-Elaidynian 9-f luoro-ΙΙβ, 17, 21-trihydroksy-16e-metylopregna-1,4-dieno-3,20-dionu

Do zawiesiny 9-fluoro-11 e,17,21-trihydroksy-16e-metylopregna-1,4-dieno-3,20-dionu (betametazanu) (0,9 g, 2,3 mmola) w 40 ml bezwodnego dioksanu i 1 ml pirydyny dodano chlorku kwasu elaidynowego (1,13 g, 3,03 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 48 godzin. Dodano niewielką ilość metanolu i rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość rozdzielono pomiędzy eter i wodę. Fazę organiczną przemyto kwasem winowym (roztwór wodny), NaHCO3 (roztwór wodny) i wodą. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym z użyciem układu heptan/octan etylu/metanol (64:32:4) jako układu eluującego. Zanieczyszczone frakcje ponownie oczyszczono, po czym jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 1,02 g (65%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ 7,22 (1H, d, CH=), 6,31 (1H, dd, CH=), 6,10 (1H, br, s, CH=), 5,38 (2H, m, CH=CH), 4,92 (2H, q, CH2), 2,41 (2H, t, CH2-CO), 1,95 (4H, m, CH2-CH=), 1,18 (3H, d, CH3), 0,87 (3H, t, CH3), 2,8-0,95 (40H, m).

Pochodne lipofilowe według wynalazku można podawać układowo w leczeniu stanów, w których zwykle przepisuje się NSAID i inne leki przeciwzapalne, dojelitowo lub pozajelitowo.

Do podawania dojelitowego, będącego korzystną drogą podawania, związki według wynalazku można formułować np. w postaci miękkich lub twardych kapsułek żelatynowych, tabletek, granulek, ziarenek lub proszków, drażetek, syropów, zawiesin lub roztworów.

Do podawania pozajelitowego nadają się preparaty związków według wynalazku w postaci roztworów, zawiesin lub emulsji do iniekcji lub infuzji.

Środki farmaceutyczne zawierające związki według wynalazku można wytwarzać znanymi sposobami. Tak więc środki te mogą zawierać dodatki obojętne lub farmakodynamicznie czynne. Tabletki lub granulki mogą np. zawierać znane środki wiążące, wypełniacze, nośniki lub rozcieńczalniki. Ciekłe preparaty mogą być np. w postaci sterylnego roztworu.

Kapsułki mogą zawierać wypełniacz lub środek zagęszczający oprócz substancji czynnej. Ponadto można stosować dodatki poprawiające smak/zapach, a także substancje zwykle stosowane jako środki konserwujące, stabilizatory, środki utrzymujące wilgoć i emulgujące, sole zmieniające ciśnienie osmotyczne, bufory i inne dodatki.

W razie potrzeby preparaty farmaceutyczne związków według wynalazku mogą zawierać jako przeciwutleniacz np. tokoferol, N-metylotokoferaminę, butylowany hydroksyanizol, kwas askorbinowy lub butylowany hydroksytoluen.

Dawki, w jakich podaje się związki według wynalazku, będą zmieniać się w zależności od charakteru leczonej choroby i stadium jej rozwoju, sposobu użycia i drogi podawania, a także od wymagań pacjenta. Zwykle dzienna dawka w leczeniu układowym dla przeciętnego dorosłego pacjenta będzie wynosić około 0,1-100 mg/kg masy ciała/dzień, korzystnie 0,5-30 mg/kg/dzień.

Wynalazek umożliwia realizację sposobu leczenia, w którym co najmniej jeden związek według wynalazku podaje się człowiekowi potrzebującemu leczenia stanów zapalnych, wywołujących ból i/lub gorączkę.

PL 196 831 B1

Korzystnymi, zgodnymi z wynalazkiem pochodnymi lipofilowymi leków przeciwzapalnych są pochodne leku macierzystego, naproksenu. W szczególności stwierdzono, że eter oleilowy naproksenu, ester oleilowy naproksenu i oleiloamid naproksenu wykazują zwiększone działanie przeciwzapalne w porównaniu z samym naproksenem. W modelach zwierzę cych in vivo takie pochodne wykazują zwiększone działanie w pierwszej fazie zapalenia, w odniesieniu do zmniejszenia zawartości płynu ziarniniakowego. Jeszcze bardziej zaskakującym efektem jest zmniejszenie suchej masy tkanki ziarniniakowej, zwłaszcza w przypadku oleiloamidu naproksenu. Oznacza to zmniejszenie uszkodzenia tkanki, nie osiągane w przypadku terapii znanymi lekami NSAID. Jest to wpływ takiego rzędu, jakiego możnaby oczekiwać jedynie w przypadku terapeutycznej dawki steroidów. Zmniejszeniu uległo także uszkodzenie chrząstki, poważne działanie uboczne NSAID. Połączenie tych efektów, czyli bezpośredniego korzystnego efektu polegającego na zmniejszeniu suchej masy ziarniniakowej i zmniejszeniu uszkodzenia chrząstki, znacząco poprawia wskaźnik terapeutyczny pochodnych naproksenu. Zwierzęta leczone tymi pochodnymi były również znacznie mniej agresywne niż zwierzęta leczone związkami macierzystymi. Wskazuje to wyraźnie, że pochodne te wywołują słabsze skutki uboczne w przewodzie żołądkowo-jelitowym.

Nie mając zamiaru wiązać się jakąkolwiek teorią sądzi się, że zwiększone działanie przeciwzapalne może być spowodowane lipofilowym charakterem związków, co powoduje zwiększone wchłanianie przez komórki, albo działaniem odmiennym od działania naproksenu. Końcowe ugrupowania kwasu tłuszczowego dodane do naproksenu mogą działać jako akceptory reaktywnych związków tlenowych (ROS), a ich działanie przeciwzapalne może obejmować szereg mechanizmów. Przykładowo, uszkodzenie tkanek zostanie zahamowane dzięki ochronie wrażliwych na ROS inhibitorów proteazy, zapobiegnie się powstawaniu endogennych antygenów tworzących się na skutek utleniającego uszkodzenia białek, a ochrona kwasu hialuronowego przed depolimeryzacją zapobiegnie tworzeniu się czynników naczyniotwórczych.

W przypadku wszczepionych chrzą stek, naproksen, podobnie jak inne leki NSAID, powoduje wzrost ubytku proteoglikanu i kolagenu. Natomiast pochodne lipofilowe naproksenu nie powodują wzrostu ubytku proteoglikanu lub kolagenu z chrząstki. Ponieważ uważa się, że hamowanie cyklooksygenazy jest odpowiedzialne za niepożądane działanie leków NSAID na chrząstkę, a pochodne naproksenu wykazują, podobnie jak naproksen, zdolność do hamowania tego enzymu, można zasugerować, że zwiększona wielkość i lipofilowy charakter powodują ich wykluczenie z macierzy chrząstkowej.

Poniżej szczegółowo opisano doświadczenia ilustrujące zwiększone działanie przeciwzapalne tych pochodnych naproksenu.

Działanie biologiczne

Zastosowany model in vivo wywołanej przez ziarniniak degradacji chrząstki obejmował wszczepianie owiniętej w sterylną bawełnę chrząstkę główki biodrowej szczura podskórnie w grzbiet myszy. Bawełna wywołuje reakcję ziarniniakowatą z widocznym udziałem komórek T, co prowadzi do utraty związków macierzowych przez wszczepioną chrząstkę. Jako środek do badania potencjalnych leków przeciwartretycznych model ten wykazuje szereg wyraźnych zalet. Obejmuje on przewlekłą erozyjną chorobę z ilościowo wyznaczanymi biochemicznymi punktami końcowymi przy oznaczaniu ubytku macierzy chrząstkowej. Działanie przeciwzapalne na podstawie wilgotnej i suchej masy ziarniniaków w bawełnie oraz działanie chroniące chrząstki moż na okreś lić na podstawie zawartości glikozaminoglikanu i hydroksyproliny (wskaźników odpowiednio proteoglikanu i kolagenu) we wszczepionej chrząstce. Ziarniniak jest odosobniony i można go w razie potrzeby usunąć w celu oceny różnych mediatorów lub enzymów.

Grupie (n = 10) samic myszy TO (21 ± 4 g) wszczepiono podskórnie owinięte w bawełnę chrząstki główki biodrowej szczura. Po 2 tygodniach wszczep usunięto. Bawełna wywołała reakcję ziarniniakowatą z równoczesnym uwalnianiem proteoglikanu z wszczepionej chrząstki. Oceniono wpływ codziennego doustnego podawania równomolowych ilości naproksenu (30 mg/kg) i pochodnych naproksenu (60 mg/kg) na rozwój ziarniniaka i zawartość proteoglikanu w chrząstce. Związki formułowano jako liposomy, z zastosowaniem pustych liposomów jako nośnika kontrolnego.

Preparat liposomowy o zawartości substancji czynnej 15 mg/ml wytworzono przez zmieszanie w stosunku 1:1 (wagowo) określonych pochodnych lipidowych (w DMSO) z lecytyną (w etanolu) w buforze zawierającym glicerynę/sterylną wodę, po czym wykonywano dializę w celu usunięcia rozpuszczalników. Preparat liposomowy związków NSAID nie przekształconych w pochodne, o stężeniu 7,5 mg/ml, wytworzono przez dodanie określonego związku do pustych liposomów w glicerynie/sterylnej wodzie.

PL 196 831 B1

Wyniki analizowano z zastosowaniem programu INSTAT, metodą Manna-Whitney'a, a wartości p korygowano uwzględniając węzły. Wartości p < 0,05 uznawano za znaczące.

Badane związki

Zbadano naproksen (VI), eter oleilowy naproksenu (XII), ester oleilowy naproksenu (VII) i oleiloamid naproksenu (VIII), R' = cis-CH2(CH2)7CH=CH(CH2)7CH3 w związkach XII, VII i VIII.

Opis figur

Figura 1 przedstawia masę płynu ziarniniaków. Średnia zawartość płynu ziarniniaków u zwierząt kontrolnych, którym podawano liposomy, wynosiła 62,69 mg. Zmniejszenie zaobserwowano dla wszystkich grup, którym podawano substancję czynną (naproksen 12%, eter oleilowy naproksenu 9%, ester oleilowy naproksenu 14%, oleiloamid naproksenu 22%). Wynik dla oleiloamidu naproksenu był szczególnie znaczący.

Figura 2 przedstawia suchą masę tkanki ziarniniakowej. Sucha masa tkanki ziarniniakowej u zwierząt kontrolnych, którym podawano liposomy, wynosiła 14,36 mg. Okazało się, że naproksen nie wywiera wpływu na suchą masę. Zmniejszenie zaobserwowano dla pozostałych grup, którym podawano substancję czynną (eter oleilowy naproksenu 16%, ester oleilowy naproksenu 12%, oleiloamid naproksenu 38%). Również w tym przypadku zaobserwowane zmniejszenie było najwyższe w przypadku oleiloamidu naproksenu.

Figura 3 przedstawia zawartość glikozaminoglikanu w owiniętych w bawełnę chrząstkach, wszczepionych podskórnie myszom na 2 tygodnie. W nie wszczepionych kontrolnych chrząstkach średnia zawartość glikozaminoglikanu wynosiła 1168 mg. Po wszczepieniu na 2 tygodnie zwierzętom kontrolnym, którym podawano liposomy, nastąpił spadek zawartości glikozaminoglikanu o 60%. Z wyjątkiem wszczepów ze zwierząt, którym podawano eter oleilowy naproksenu, wszczepy od zwierząt, którym podawano pozostałe substancje czynne, wykazywały mniejszą zawartość glikozaminoglikanu niż wszczepy od zwierząt kontrolnych, którym podawano liposomy (naproksen 16%, ester oleilowy naproksenu 12% i oleiloamid naproksenu 11%).

Figura 4 przedstawia zawartość hydroksyproliny w owiniętych w bawełnę chrząstkach, wszczepionych podskórnie myszom na 2 tygodnie. W nie wszczepionych kontrolnych chrząstkach średnia zawartość hydroksyproliny wynosiła 329 mg. W wyniku wszczepienia na 2 tygodnie zwierzętom kontrolnym, którym podawano liposomy, nastąpił spadek zawartości hydroksyproliny o 19%. Z wyjątkiem wszczepów ze zwierząt, którym podawano eter oleilowy naproksenu, wszczepy od zwierząt, którym podawano pozostałe substancje czynne, wykazywały mniejszą zawartość hydroksyproliny niż wszczepy od zwierząt kontrolnych, którym podawano liposomy (naproksen 12%, ester oleilowy naproksenu 8% i oleiloamid naproksenu 3%).

Wyniki uzyskane z zastosowaniem tego modelu dla naproksenu są zgodne z opublikowanymi w literaturze wynikami podobnych badań dla naproksenu i innych leków NSAID.

Zawartość płynu ziarniniaków była zmniejszona przy podawaniu leków w porównaniu z próbami kontrolnymi, przy czym zmiana ta była znacząca w przypadku oleiloamidu naproksenu.

Okazało się, że podczas gdy naproksen nie wpływa na zawartość suchej masy tkanki, lipofilowe pochodne zmniejszają ją, przy czym również w tym przypadku zmniejszenie było znaczące w przypadku oleiloamidu naproksenu. To znaczące ustalenie wyraźnie wskazuje, że pochodne naproksenu zmniejszaną rozpad chrząstek w porównaniu z samym naproksenem. Zostało to w rzeczywistości potwierdzone, gdyż naproksen, w porównaniu z próbą kontrolną z liposomami oraz w porównaniu z pochodnymi lipidowymi, powodował wzrost ubytku proteoglikanu z wszczepionych chrzą stek. To samo ustalenie odzwierciedla również rozpad kolagenu, oceniany na podstawie zawartości hydroksyproliny, choć zwierzęta, którym podawano naproksen traciły mniej kolagenu, z tym, że pomiędzy grupami, którym podawano różne środki, nie wystąpiły statystycznie znaczące różnice.

Ponadto zwierzęta, którym podawano naproksen, były agresywne, co spowodowało utratę 4 spośród 10 wszczepów. Nie utracono natomiast wszczepów na skutek zachowania w grupie, której podawano liposomy, lub w grupach, którym podawano pochodne naproksenu. Sugeruje to, że pochodne naproksenu są lepiej tolerowane niż macierzysty NSAID.

Powyższe doświadczenia wykazują znaczącą poprawę we właściwościach biologicznych naproksenu poprzez przekształcanie go w pochodne według wynalazku.

Wpływ prednizolonu i betametazonu oraz ich pochodnych na otrzewnowe monocyty/makrofagi szczura

Samcom szczura w czasie 0 wstrzyknięto śródotrzewnowo 4 ml roztworu badanego związku o stężeniu 10 mg/ml, albo sam nośnik. W 6, 12, 25, 48 i 72 godziny po wstrzyknięciu jamę otrzewno26

PL 196 831 B1 wą przepłukiwano 40 ml roztworu soli, po czym wyodrębnione komórki przemywano, zliczano i różnicowano. Następnie komórki stymulowano opsonizowanym zymosanem, N-formylo-L-leucylo-L-fenyloalaniną (fMLP) lub 12-mirystynianem-13-octanem forbolu (PMA) i aktywność komórek oceniano na podstawie pomiaru wykazywanej chemiluminescencji w ciągu godziny.

Wpływ pochodnych zdecydowanie wyróżniał się i był zaskakujący. Jak to wynika z fig. 5, wpływ prednizolonu na aktywność komórek stymulowanych zymosanem obserwuje się jedynie jako nieznaczne zmniejszenie chemiluminescencji w ciągu 6 godzin. W przypadku elaidynianu prednizolonu aktywność komórek zapalnych zmniejsza się w porównaniu z próbą kontrolną w okresie do 48 godzin po podaniu. Działanie jest wyraźnie zwiększone i przedłużone w porównaniu z działaniem samego prednizolonu.

Przeprowadzono kolejną serię doświadczeń w celu dokładniejszego zbadania wpływu wybranych pochodnych prednizolonu. W doświadczeniach tych porównano działanie przeciwzapalne 7 różnych pochodnych prednizolonu.

Samcom szczura wstrzyknięto śródotrzewnowo badany związek w dawce 10 mg/ml, albo sam nośnik. W 48 godzin po podaniu związków jamę otrzewnową przepłukano, po czym wydzielone komórki przemywano, zliczano i różnicowano. Następnie komórki stymulowano opsonizowanym zymosanem, N-formylo-L-leucylo-L-fenyloalaniną (fMLP) lub 12-mirystynianem-13-octanem forbolu (PMA) i aktywność komórek oceniano na podstawie pomiaru wykazywanej chemiluminescencji w ciągu godziny.

Wpływ pochodnych zdecydowanie wyróżniał się i był zaskakujący. Jak to wynika z fig. 6, wpływ elaidynianu prednizolonu, przykładowej jednej ze szczególnie korzystnych pochodnych kwasów tłuszczowych, jest najsilniejszy, podczas gdy wpływ innych pochodnych kwasów tłuszczowych na chemiluminescencję jest jedynie nieznaczny. W przypadku elaidynianu prednizolonu aktywność komórek zapalnych zmniejsza się w porównaniu z próbą kontrolną i pozostałymi pochodnymi kwasów tłuszczowych w okresie do 48 godzin po podaniu.

Jak to przedstawiono na fig. 7, liczba komórek w płynie z płukania otrzewnej znacząco zmniejszyła się w okresie do 48 godzin po podaniu związku.

Różnicowanie komórek wykazało znaczący wpływ na liczbę makrofagów w płynie z płukania otrzewnej, jak to wynika z fig. 8. W przypadku prednizolonu wpływ jest mniej znaczący i obserwowany jest jedynie w okresie 6 i 12 godzin. Podobne działanie, choć już nie tak wyraźne, zaobserwowano przy porównaniu wpływu betametazonu i elaidynianu betametazonu na liczbę makrofagów w płynie z przemywania otrzewnej, fig. 9.

W celu zbadania bezpoś redniego działania przeciwastmatycznego estru kwasu elaidynowego z prednizolonem badany związek oceniono z zastosowaniem modelu nadreaktywnoś ci dróg oddechowych.

Wpływ estru kwasu elaidynowego z prednizolonem na wywołane przez endotoksynę zmiany w drogach oddechowych szczura

W modelu ostrych zmian zapalnych dróg oddechowych u szczurów zwierzę ta wystawiano na działanie endotoksyny w postaci aerozolu (LPS). W ciągu 90 minut powoduje to rozprzestrzenienie się obojętnochłonnego zapalenia oskrzeli i oskrzelików ze zdecydowanym wzrostem liczby krwinek obojętno-chłonnych w płynie oskrzelowo-pęcherzykowym, oraz wzrostem reaktywności dróg oddechowych, typową cechą astmy. 10 samców szczura F344 wystawiono na działanie 100 μg/ml LPS przez 30 minut w komorze. 12 i 4 godziny przed wystawieniem na działanie aerozolu zwierzętom podano prednizolon lub pochodną prednizolonu przez wkroplenie, 3 mg/kg. W 90 minut po zakończeniu ekspozycji aerozolowej zwierzęta przygotowano do oceny reaktywności dróg oddechowych na 5-hydroksytryptaminę (5HT) i do oceny stanu zapalnego dróg oddechowych. 5HT podawano dożylnie co 5 minut, aż do zaobserwowania wzrostu oporności płuc o 50%, po czym obliczano ilość 5HT niezbędną do zwiększenia oporności płuc o 50%, PC50RL. Ani prednizolon, ani jego pochodna nie wpływały na liczbę komórek zapalnych w płynie oskrzelowo-pęcherzykowym. Ester kwasu elaidynowego z prednizolonem wywiera nieoczekiwanie wysoki wpływ na reaktywność dróg oddechowych, jak to wynika z fig. 10. Może to mieć wielkie znaczenie w leczeniu astmy.

Leki przeciwrakowe

Powodzenie w leczeniu chemioterapeutycznym raka jest ograniczone szeregiem głównych przeszkód, z których pewne można w całości lub częściowo obejść. Każda zmiana na lek, który zapewni bardziej specyficzne działanie, przyniesie bezpośrednią korzyść pacjentowi. Pierwsze wymaganie stanowi to, aby określony nowotwór był wrażliwy na zaproponowane leczenie. Może to w znacznym stopniu zależeć od klasy leków i mechanizmu ich działania, przy czym można to ocenić

PL 196 831 B1 na podstawie doświadczeń in vitro na biopsjach/wyodrębnionych komórkach nowotworowych przed rozpoczęciem właściwego leczenia. Znane są także sposoby uczulania nowotworów na różne leki.

Leki chemioterapeutyczne są z natury toksyczne dla komórek. Tak długo, jak komórki złośliwe są bardziej wrażliwe na lek, sytuacja jest korzystna. Gdy istnieje pewna preferencja nagromadzania się leku w tkance/komórkach nowotworowych, skuteczność terapeutyczna jeszcze wzrasta. Aby jeszcze zwiększyć wskaźnik terapeutyczny, docelowy organ może być istotnym czynnikiem. Bardzo często nowotwór pierwotny, zwłaszcza we wczesnym stadium, albo jako przerzut z innego typu nowotworu, ogranicza się do wybranych tkanek, takich jak wątroba, śledziona, płuca, mózg itp. Gdy charakter leku, jego skład lub sposób podawania zapewnia ukierunkowanie go do wybranych tkanek, może to spowodować bardzo selektywne zniszczenie nowotworu.

Korzystne przeciwrakowe pochodne według wynalazku wykazują zwiększony wskaźnik terapeutyczny, co wykazano w testach opisanych poniżej.

Macierzysty związek przeciwrakowy może stanowić dowolny związek, który można zakwalifikować jako związek wykazujący użyteczne właściwości w leczeniu nowotworów złośliwych i który zawiera co najmniej jedną grupę, którą można przekształcić w pochodną, wybraną spośród grupy alkoholowej, eterowej, fenolowej, aminowej, amidowej, tiolowej, karboksylowej i ugrupowania estru karboksylowego. Do pewnych przykładowych dostępnych obecnie leków przeciwrakowych, które można przekształcić w pochodne według wynalazku, należą:

ο .0

Ο

OH

Megestrol

Medroksyprogesteron

Et

Et

HO

NC

HO

Heksestrol

Trilostan

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

Jak to zilustrowano powyżej, wiele znanych leków przeciwrakowych zawiera więcej niż jedną grupę, którą można przekształcić w pochodną, wyżej wspomnianego rodzaju. W takim przypadku jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych można podstawić grupą lipofilową, a gdy istnieją dwie lub większa liczba grup lipofilowych, to mogą to być takie same lub różne grupy lipofilowe.

Przeciwrakowe pochodne lipofilowe według wynalazku można wytwarzać ogólnymi sposobami syntezy opisanymi powyżej.

PL 196 831 B1

Przykładowo, poniższy schemat reakcji ilustruje wytwarzanie amidów i karbaminianów doksorubicyny (XXI) i daunorubicyny (XXII). Grupę aminową w macierzystym(ch) leku (lekach) można selektywnie przekształcić w amid lub karbaminian w reakcji z acylotiazolidyno-2-tionem lub alkiloksykarbonylotiazolidyno-2-tionem, wytworzonym z kwasu tłuszczowego (RCOOH) lub alkoholu tłuszczowego (R'OH).

Na poniższym schemacie 7 zilustrowano przekształcanie w pochodne dwóch przeciwrakowych środków alkilujących, chlorambucylu XXIII) i melfalanu (XXIV). Monofunkcyjny chlorambucyl można zestryfikować lub przeprowadzić w amid różnymi sposobami. Natomiast dwufunkcyjny melfalan może ulec różnym reakcjom ubocznym, takim jak autokondensacja lub reakcje z utworzeniem pierścienia. W przypadku niezabezpieczonego melfalanu zastosowanie reagentów sprzęgających, takich jak DCC lub TBTU, ma ograniczone znaczenie, przy czym aminową grupę funkcyjną można z powodzeniem przekształcić w odpowiednią grupę amidową z użyciem acylo-tiazolidyno-2-tionu.

Wytwarzanie konkretnych przeciwrakowych pochodnych według wynalazku zilustrowano w poniższych przykładach. Przykłady 18 i 21 dotyczą wytwarzania związków pośrednich.

PL 196 831 B1

P r z y k ł a d 16

Ester oleilowy chlorambucylu

Do roztworu kwasu 4-[p-[bis(2-chloroetylo)amino]fenylo]-masłowego (chlorambucylu) (0,966 g, 3,18 mmola) i alkoholu oleilowego (0,1893 g, 3,33 mmola) w 70 ml dichlorometanu dodano DCC (0,72 g, 3,5 mmola) i N,N-dimetyloaminopirydyny (DMAP) (25 mg) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 12 godzin. Wytrącony stały osad odsączono, a pozostałość rozpuszczono w 50 ml CH2Cl2 i roztwór przemyto wodą. Do fazy organicznej dodano 25 ml eteru i wytrą cony stały osad odsączono. Przesącz odparowano, a pozostałość oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem CH2Cl2 jako eluentu. Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 1,0 g (55%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 7,10 (2H, d, ArH), 6,65 (2H, d, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,05 (2H, t, -CH2-OCO), 3,75-3,55 (8H, m, C1-CH2CH2-N), 2,55 (2H, t, Ar-CH2-), 2,32 (2H, t, CH2-COO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,90 (2H, t, Ar-C-CH2-), 1,60 (2H, m, CH2-C-COO), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 17

Melfalanoamid kwasu elaidynowego

Do roztworu L-3-[p-[bis(2-chloroetylo)amino]fenylo]alaniny (melfalanu) (0,603 g, 1,98 mmola) w 24 ml DMF, 4 ml wody i 4 ml trietyloaminy dodano roztwór 3-tiazolidyno-2-tionoelaidyloamidu (0,617 g, 1,61 mmola) w 12 ml DMF i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze pokojowej w ciemności przez 1,5 godziny. Rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość rozpuszczono w 100 ml chloroformu i przemyto wodą o pH 5,5. Fazę organiczn ą przemyto AgNO3 (roztwór wodny), wodą (pH 5,5) i nasyconym roztworem NaCl (roztwór wodny). Fazę organiczną odparowano i otrzymano 0,84 g (75%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 7,08 (2H, d, ArH), 6,60 (2H, d, ArH), 6,05 (NH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,75 (N-CH-COO), 3,75-3,55 (8H, m, C1-CH2CH2-N), 3,2-2,95 (2H, m, Ar-CH2), 2,15 (2H, t, CH2-CON), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,55 (2H, m, CH2-C-CON), 1,25 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 18

3-Elaidoilo-1,3-tiazolidyno-2-tion

Mieszaninę kwasu elaidynowego (2,0 g, 7,1 mmola), DMAP (86 mg, 0,7 mmola), 1,3-tiazolidyno-2-tionu (1,0 g, 8,4 mmola) i DCC (1,7 g, 8,2 mmola) w dichlorometanie (20 ml) mieszano w atmosferze azotu w 0°C przez 1 godzinę, a następnie w temperaturze otoczenia przez kolejne 5 godzin. Dodano więcej DCC (41 mg, 0,2 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w tej samej temperaturze przez 2 godziny. Po obróbce, a następnie chromatografii rzutowej (SiO2; tetrachlorek węglachloroform 1:0, 1:1, 0:1) otrzymano 2,56 g (94%) związku tytułowego w postaci żółtej, woskowatej substancji stałej.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 5,36 (2H, m, CH=CH), 4,56 (2H, d, CH2-NCO-), 3,26 (2H, t, CH2-S), 3,24 (2H, t, CH2-CON), 1,94 (4H, m, CH2-C=), 1,65 (2H, m, CH2-C-CON), 1,24 (20H, m, CH2), 0,86 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 19

Daunorubicynoamid kwasu elaidynowego

Chlorowodorek daunorubicyny (250 mg, 0,44 mmola) i 3-elaidoilo-1,3-tiazolidyno-2-tion (przykład 18, 400 mg, 1,04 mmola) rozdzielono pomiędzy THF (20 ml) i solankę (20 ml 4M NaCl) buforowaną węglanem sodu (0,12M NaHCO3, 0,8M Na2CO3). Mieszaninę reakcyjną intensywnie mieszano w ciemności w atmosferze azotu przez 4 godziny w temperaturze otoczenia. Fazy rozdzielono i fazę wodną wyekstrahowano eterem (3 x 10 ml). Połączone fazy organiczne przemyto wodnym roztworem azotanu sodu (3 x 10 ml 2M). W celu usunięcia obecnego 1,3-tiazolidyno-2-tionu dodano pirydyny (1,0 ml) i fazę eterową intensywnie wytrząsano z wodnym roztworem (2x3 ml) azotanu sodu (2M) zawierającym azotan srebra (0,2M). Po każdym wytrząsaniu mieszaninę sączono przez Celit i przemywano eterem (20 ml).

Fazę eterową przemyto wodnym roztworem azotanu sodu (5 ml 2M) i solanką (5 ml) i na koniec wysuszono (MgSO4). Surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym preparowanym pirydyną (0,2% wag.) z użyciem do eluowania 0,2% pirydyny i 0,6% metanolu w chloroformie, w wyniku czego otrzymano 332 mg (95%) związku tytułowego w postaci ciemnoczerwonego proszku.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 13,87 (1H, s), 13,09 (1H, s), 7,9 (1H, d), 7,69 (1H, t), 7,29 (1H, d), 6,05 (1H, d), 5,41 (1H, s), 5,31 (2H, m), 5,10 (1H, s), 4,16 (3H, m), 3,97 (3H, s), 3,94 (1H, m), 3,61

PL 196 831 B1 (2H, m), 3,09 (1H, d), 2,71 (1H, d), 2,36 (3H, s), 2,24 (1H, d), 2,06 (2H, m), 1,86 (4H, m), 1,77 (2H, m), 1,50 (2H, m), 1,25 (3H, d), 1,21 (20H, m), 0,83 (3H, t).

P r z y k ł a d 20

Doksorubicynoamid kwasu elaidynowego

Chlorowodorek doksorubicyny (400 mg, 0,69 mmola) poddawano działaniu, w sposób opisany powyżej, 3-elaidoilo-1,3-tiazolidyno-2-tionu (przykład 18, 400 mg, 1,04 mmola) w THF (35 ml) i buforowanej solance (35 ml) przez 10 godzin w temperaturze otoczenia. W celu doprowadzenia reakcji do końca trzeba było dodać więcej reagentu amidującego (przykład 18: 100 mg, 0,26 mmola). Po 6 godzinach fazy rozdzielono i fazę wodną wyekstrahowano THF (2 x 15 ml). Połączone fazy organiczne przemyto solanką i wysuszono (MgSO4). Po oczyszczeniu metodą chromatografii rzutowej w sposób opisany w przykładzie 19 otrzymano 440 mg (79%) związku tytułowego w postaci ciemnoczerwonych kryształów (t.t. 115-116°C).

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 14,13 (1H, s), 13,31 (1H, s), 7,98 (1H, d), 7,74 (1H, t), 7,35 (1H, d), 5,87 (1H, d), 5,46 (1H, d), 5,33 (2H, m), 5,20 (1H, s), 4,73 (2H, s), 4,52 (1H, s), 4,13 (2H, m), 4,03 (3H, s), 3,61 (1H, m), 3,20 (1H, d), 3,02 (1H, br, s), 2,89 (1H, d), 2,4-2,0 (5H, m), 2,0-1,6 (6H, m), 1,53 (2H, m), 1,26 (3H, d), 1,23 (20H, m), 0,85 (3H, t).

P r z y k ł a d 21

3-(cis-9-Oktadecen-1-oksykarbonylo)-1,3-tiazolidyno-2-tion

Związek ten otrzymano zasadniczo w sposób opisany przez Chena i Yanga dla analogu etylowego. Alkohol oleilowy (cis-9-oktadecen-1-ol; 2,8 g, 10,4 mmola) dodano w ciągu 10 minut do poddawanego mieszaniu roztworu chlorku 2-tiokso-3-tiazolidynokarbonylu² (1,6 g, 8,6 mmola) i TEA (1,3 ml, 9,3 mmola) w chloroformie (bezwodnym, wolnym od etanolu; 15 ml) z utrzymywaniem temperatury 0°C w atmosferze azotu. Mieszaninę reakcyjną mieszano w tej samej temperaturze przez 80 minut, gdy dodano lodu z wodą (5 ml). Odczyn fazy wodnej doprowadzono do pH 6 przez wkroplenie kwasu solnego (0,5 ml 1IM). Po zwykłej obróbce, a następnie chromatografii rzutowej (SiO2: heksan-chloroform 1:1, 1:2, 1:3, 0:1) otrzymano 1,78 g (50%) żółtego oleju.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 5,32 (2H, m, CH=CH), 4,50 (2H, d, CH2-NCO-), 4,25 (2H, t, CH2OCO-), 3,28 (2H, t, CH2-S), 1,99 (4H, m, CH2-C=), 1,69 (2H, quint., CH2-C-OCON), 1,26 (22H, m, CH2), 0,86 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 22

Oleilokarbaminian daunorubicyny, [N-(cis-9-oktadecen-1-oksykarbonylo)daunorubicyna]

Chlorowodorek daunorubicyny (250 mg, 0,44 mmola) poddawano działaniu 3-(cis-9-oktadecen-1-oksykarbonylo)-1,3-tiazolidyno-2-tionu (przykład 21, 550 mg, 1,33 mmola) przez 27 godzin, w sposób opisany dla analogu amidowego w przykładzie 19. Surowy produkt, otrzymany po ekstrakcyjnej obróbce THF w sposób opisany w przykładzie 20, rozpuszczono w eterze (40 ml). Obecny 1,3-tiazolidyno-2-tion usunięto w sposób opisany w przykładzie 19. Surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym preparowanym pirydyną (0,2% wag.), z użyciem do eluowania 0,2% pirydyny i 0-10% metanolu w benzenie i otrzymano 321 mg (87%) związku tytułowego w postaci ciemnoczerwonego proszku.

¹H NMR (1% pirydyna-d6 w CDCl3, 300 MHz) δ: 13,95 (1H, s), 13,24 (1H, s), 8,00 (1H, d), 7,74 (1H, t), 7,36 (1H, d), 5,48 (1H, d), 5,32 (2H, m), 5,25 (1H, s), 5,09 (1H, d), 4,51 (1H, br. s), 4,18 (1H, m) 4,05 (3H, s), 3,94 (2H, t), 3,85 (1H, m), 3,66 (1H, s), 3,20 (1H, d), 2,90 (1H, d), 2,39 (3H, s), 2,31 (1H, d), 2,08 (1H, dd), 1,97 (4H, m), 1,9-1,6 (3H, m), 1,51 (2H, m), 1,28 (3H, d), 1,23 (22H, m),

0,84 (3H, t).

P r z y k ł a d 23

Oleilokarbaminian doksorubicyny, [N-(cis-9-oktadecen-1-oksykarbonylo) doksorubicyna]

Chlorowodorek doksorubicyny (250 mg, 0,43 mmola) poddawano działaniu 3-(cis-9-oktadecen1-oksykarbonylo) -1,3-tiazolidyno-2-tionu (przykład 21: 700 mg, 1,69 mmola) przez 69 godzin, w sposób opisany dla analogu amidowego w przykładzie 19. THF usunięto pod zmniejszonym ciśnieniem i otrzymaną zawiesinę rozdzielono pomiędzy wodę (20 ml) i pirydynę-chloroform, 1:4 (25 ml). Nierozpuszczoną substancję zadano pirydyną (łącznie 15 ml), którą dodano do frakcji organicznej. Składniki lotne usunięto przez odparowanie pod zmniejszonym ciśnieniem. Otrzymaną pozostałość (1,1 g) poddano obróbce ultradźwiękowej w octanie etylu zawierającym wodny roztwór azotanu srebra (0,6 ml 1M) przez 20 minut w 20-30°C. Otrzymaną zawiesinę przesączono przez Celit z przemywaniem octanem etylu (łącznie 20 ml). Cykl obróbki ultradźwiękami powtórzono z dodatkową ilością azotanu srebra (0,4 ml 1M). Połączone fazy organiczne przemyto solanką (5 ml) i wysuszono (MgSO4). Surowy produkt (0,61 g) otrzy34

PL 196 831 B1 many przez odparowanie octanu etylu w wyparce obrotowej oczyszczono metodą chromatografii rzutowej w sposób opisany w przykładzie 22 i otrzymano 208 mg (58%) związku tytułowego w postaci ciemnoczerwonego szkliwa.

¹H NMR (1% pirydyna-d6 w CDCl3, 300 MHz) δ: 14,03 (1H, s), 13,29 (1H, s), 7,99 (1H, d), 7,75 (1H, t), 7,36 (1H, d), 5,48 (1H, d), 5,30 (3H, m), 5,25 (1H, s), 5,05 (1H, d), 4,74 (2H, s), 4,2-4,0 (2H, m), 4,05 (3H, s), 3,95 (2H, t), 3,82 (1H, m), 3,65 (1H, s), 3,21 (1H, d), 2,92 (1H, d), 2,31 (1H, d), 2,14 (1H, dd), 1,97 (4H, m), 1,9-1,7 (3H, m), 1,52 (2H, m), 1,28 (3H, d), 1,24 (22H, m), 0,85 (3H, t).

P r z y k ł a d 24

2'-Elaidynian paklitakselu

Paklitaksel (25 mg, 0,029 mmola) najpierw wysuszono przez rozpuszczanie szereg razy w pirydynie (3x1 ml) i odparowanie pod zmniejszonym ciśnieniem. Następnie rozpuszczono go w pirydynie (1 ml) i otrzymano klarowny, bezbarwny roztwór, do którego dodano chlorowodorku N-(3-dimetyloaminopropylo)-N'-etylokarbodiimidu (9 mg, 0,05 mmola), DMAP (2 mg, 0,02 mmola), kwasu elaidynowego (10 mg, 0,035 mmola) i bezwodnego MgSO4 (3 mg) w postaci mieszaniny. Mieszaninę reakcyjną mieszano następnie przez 48 godzin w temperaturze pokojowej w atmosferze azotu. Pirydynę usunięto przez odparowanie pod zmniejszonym ciśnieniem, a pozostałość rozpuszczono w DCM (25 ml). Fazę organiczną wysuszono (MgSO4), przesączono i odparowano pod zmniejszonym ciśnieniem. Uzyskaną białą substancję stałą oczyszczono metodą chromatografii rzutowej (SiO2) elucja gradientowa eter dietylowy/heksan 1:1 do 1:0) i otrzymano związek tytułowy w postaci białej substancji stałej (25 mg, 77%).

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 0,87 (3H, t), 1,33 (3H, s), 1,2-1,8 (23H, m), 1,57 (3H, t), 1,68 (3H, s), 1,76 (1H, s), 1,8-2,1 (8H, m), 2,17 (1H, m), 2,23 (3H, s), 2,40 (3H, m), 2,46 (3H, s), 2,52 (1H, d), 2,56 (1H, m), 3,81 (1H, d), 4,20 (1H, d), 4,32 (1H, d), 4,45 (1H, m), 4,97 (1H, d), 5,38 (2H, dt), 5,50 (1H, d), 5,68 (1H, d), 5,94 (1H, dd), 6,27 (1H, t), 6,29 (1H, s), 6,88 (1H, d), 7,35-7,44 (7H, m), 7,51-7,54 (3H, m), 7,60-7,68 (1H, m), 7,23 (2H, d) i 8,13 (2H, d).

Działanie przeciwrakowe melfalanoamidu kwasu elaidynowego i estru oleilowego chlorambucylu in vivo przy zastosowaniu podskórnego szpiczaka mysiego ADJ/PC6 i jego podlinii opornej na cisplatynę.

Cytotoksyczność chlorambucylu i koniugatów chlorambucyl-kwas tłuszczowy o różnym stopniu nienasycenia, w stosunku do ludzkich chłoniaków i zwykłych ludzkich limfocytów krwi obwodowej opisali A. Anel i inni, Biochemical Pharmacology, 40, 6, 1193-1200, 1990. Toksyczność chlorambucylukwasu arachidonowego i chlorambucylu-kwasu dokozaheksaenowego w stosunku do komórek chłoniaka była równa lub wyższa niż indywidualny potencjał toksyczny chlorambucylu lub wolnych kwasów tłuszczowych. Natomiast pochodne kwasów tłuszczowych w postaci związków według wynalazku, np. kwasu oleinowego i elaidynowego, są znacznie mniej toksyczne niż sam lek macierzysty, na co wskazują wyniki poniższego doświadczenia.

Lity mysi szpiczak ADJ/PC6 i jego podlinię wybraną ze względu na oporność na cisplatynę i inne środki alkilujące wszczepiono podskórnie jako fragmenty nowotworów o objętości 1 mm³ samicom myszy BALB/C o wadze 20-25 g. Melfalan lub melfalanoamid kwasu elaidynowego albo chlorambucyl lub ester oleilowy chlorambucylu podano w pojedynczej śródotrzewnowej dawce w 20 dni po podskórnym wszczepieniu guza. Guzy wycięto w 30 dniu i porównano masy guzów kontrolnych i leczonych. Aktywność określano na podstawie pomiaru toksyczności leku, LD50 w mg/kg, w odniesieniu do działania przeciwnowotworowego mierzonego jako ED90, dawki w mg/kg niezbędnej do zmniejszenia masy guza o 90% w stosunku do zwierząt kontrolnych.

Jak to wynika z tabeli 1, w przypadku melfalanoamidu kwasu elaidynowego była niezbędna o wiele wyższa dawka w celu osiągnięcia LD50 w mg/kg, w porównaniu z melfalanem, podobnie jak i w przypadku estru oleilowego chlorambucylu w porównaniu z chlorambucylem. Oznacza to zmniejszoną toksyczność.

T a b e l a 1

	Związek macierzysty, LD50	Pochodna, LD50
Melfalan	23 mg/kg	180 mg/kg
Chlorambucyl	57 mg/kg	> 1600 mg/kg

PL 196 831 B1

Wartości ED90 osiągnięto w przypadku melfalanoamidu kwasu elaidynowego zarówno w przypadku guzów wrażliwych, jak i opornych na cisplatynę, natomiast nie stwierdzono aktywności melfalanu w przypadku nowotworu opornego na cisplatynę, dla którego wartość ED90 melfalanoamidu kwasu elaidynowego wyniosła 60 mg/kg.

Nagromadzanie się doksorubicyny i pochodnych doksorubicyny w komórkach wykazujących oporność wielolekową lub jej nie wykazujących

Komórki guza mogą stać się oporne na leki przeciwrakowe po przedłużonej chemioterapii. Jedną z postaci oporności lekowej jest oporność wielolekowa (MDR), w przypadku której komórki są oporne krzyżowo na wiele leków, takich jak alkaloidy Vinca, antracykliny, aktynomycyna D i kolchicyna. Fenotyp MDR skorelowano z nadekspresją konkretnej klasy glikoproteiny przezbłonowej, określanej jako glikoproteina P (P-gp). Wydaje się, że P-gp działa jako zależna od energii pompa usuwająca lek. Glikoproteiny P mogą obniżyć wewnątrzkomórkowe stężenie leku przeciwrakowego do wartości poniżej stężenia zapewniającego aktywność, poprzez aktywne wypompowywanie leku poza komórkę. Werapamil, bloker kanału wapniowego, może odwrócić MDR przez zwiększanie wewnątrzkomórkowego stężenia leku przeciwrakowego. Dihydropirydyna i analogi pirydynowe, inhibitory kalmodulinowe, syntetyczne izoprenoidy, środki lizosomotropowe, alkaloidy bisbenzyloizochinolinowe, chinidyna, chinakryna, lidokaina, fenoksazyna, amiodaron i cyklosporyna A stanowią inne przykłady leków, które wpływają na MDR przy współpodawaniu do komórek lub współpodawaniu in vivo. Stosowanie modulatorów oporności w leczeniu raka staje się coraz bardziej popularne, choć jest ono w dalszym ciągu na etapie doświadczeń. Współpodawanie tych silnie bioaktywnych związków nie jest pozbawione problemów. Obserwuje się łagodne do ostrego działanie uboczne, niebezpieczne dla życia, co powstrzymuje przenoszenie bardzo obiecujących wyników in vitro na warunki kliniczne.

Większość tych środków stanowią związki kationowe i lipofilowe. Lipofilowość stanowi pożądaną cechę modulatora oporności. Zbadano również doksorubicynę kapsułkowaną w liposomach pod względem skuteczności w obchodzeniu oporności wielolekowej. W wyniku zastosowania liposomów doksorubicyny wewnątrzkomórkowe stężenie leku zwiększyło się dwukrotnie (Cancer Chemotherapy and Pharmacology, 1991, 28: 259-265). Same liposomy również wpływają na MDR (Increased accumulation of drugs in multi-drug resistant cells induced by liposomes, Cancer Research, 52, 3241-3245,

1992), (liposomy kardiolipiny, fosfatydyloinozytolu, kwasu dioleioilofosfatydowego).

Zawiesiny komórek 2 x 10⁵/ml poddano działaniu leków w stężeniu 20 μΜ. W różnych odstępach czasu pobierano próbki, które przemywano PBS ochłodzonym w lodzie przed przepuszczeniem przez cytometr przepływowy. Nagromadzanie się w czasie doksorubicyny i pochodnych doksorubicyny przedstawiono na fig. 11. W linii komórek COR-L23/P (ludzkich komórek olbrzymich) oraz w odpowiedniej linii komórek opornych COR-L23/R stężenie pochodnych doksorubicyny (doksorubicynoamid kwasu elaidynowego i oleilokarbaminianu doksorubicyny) jest w przybliżeniu takie samo, natomiast stężenie doksorubicyny jest o wiele niższe w linii komórek opornych.

Nagromadzanie się daunorubicyny i pochodnych daunorubicyny w komórkach wykazujących oporność wielolekową lub jej nie wykazujących

Komórki wystawiono na działanie daunorubicyny, daunorubicynoamidu kwasu elaidynowego i oleilokarbaminianu daunorubicyny w sposób opisany powyżej. Stężenie leku zmniejszono do 10 μM. Fluorescencja na skutek wchłaniania przez komórki oporne i nieoporne w przypadku pochodnych była w przybliżeniu taka sama dla obydwu typów komórek, patrz fig. 12, w porównaniu z fluorescencją wskutek wchłaniania przez te komórki samej daunorubicyny (fig. 13).

Uczulanie komórek na doksorubicynę przez współpodawanie doksorubicynoamidu kwasu elaidynowego

Do określania toksyczności związków zastosowano test MTT. Komórki wystawiano na działanie związków przez 6 dni przed wykonaniem testu. Zastosowano linię komórek H69/LX4, linię ludzkich drobnych komórek płucnych, wykazujących nadekspresję PgP. Linia komórek była bardzo oporna na sam doksorubicynoamid kwasu elaidynowego, z wartością IC50 doksorubicynoamidu kwasu elaidynowego > 50 μM. Jednakże gdy doksorubicynoamid kwasu elaidynowego zastosowano w stężeniu 5 μM wraz z doksorubicyną, nieoczekiwanie nastąpił wzrost wrażliwości linii komórkowej na doksorubicynę, IC₅₀ zmniejszyło się z 0,4 μM do 0,08 μM. Dodatek 20 μM doksorubicynoamidu kwasu elaidynowego powoduje wzrost wrażliwości na doksorubicynę, IC₅₀ osiąga 0,04 μM. Wyniki podane w tabeli 2 wskazują, że pochodna wykazuje zdolność wpływania na mechanizm oporności komórek oraz wzmacnia i przywraca działanie samej doksorubicyny do poziomu w przypadku wrażliwej linii komórek.

PL 196 831 B1

T a b e l a 2

Doksorubicynoamid kwasu elaidynowego	Doksorubicyna, IC50 μM
0 μM	0,4 μM
5 μM	0,08 μM
20 μM	0,04 μM

Jak to wynika z fig. 11-13, pochodne kwasów tłuszczowych antracyklin, doksorubicyny i daunorubicyny wywierają działanie modulujące na mechanizm MDR linii komórkowych opornych na doksorubicynę. Przy współpodawaniu z lekiem macierzystym do opornych linii komórek uzyskuje się ponownie wrażliwość na lek macierzysty tego samego rzędu jak w przypadku linii komórek wrażliwych. Takie podejście do modulatorów MDR jest bardzo korzystne, gdyż współpodawany lek jest po prostu pochodną substancji czynnej, która w przypadku gdy/jeśli ulegnie hydrolizie in vivo, uwalnia substancję czynną i nietoksyczną resztę kwasu tłuszczowego.

Środki przeciwdrobnoustrojowe

Istnieje wiele różnych leków należących do tej grupy środków.

Najważniejszą klasę środków przeciwdrobnoustrojowych stanowią prawdopodobnie penicyliny, jednak w miarę, jak oporność lekowa stanowi coraz poważniejszy problem, zainteresowanie kieruje się na alternatywne leki do leczenia infekcji bakteryjnych. Jakkolwiek mechanizmy działania przy stosowaniu innych leków są odmienne, pewne takie same czynniki, ważne w zwalczaniu infekcji bakteryjnych, mogą odgrywać rolę w leczeniu chorób wywołanych przez prątki i pierwotniaki, np. takie czynniki jak wchłanianie przez komórki, rozmieszczenie w tkance, obchodzenie mechanizmów oporności.

Wszystkie leki stosowane w tej dziedzinie wykazują bardzo dobre do umiarkowanego działanie na docelowe gatunki zakaźne. Poza normalnym opracowywaniem nowych leków znaczną uwagę skupiono na opracowaniu pochodnych o lepszej biodostępności przy podawaniu doustnym, czyli czystych proleków, przy czym te prace w bardzo małym stopniu uwzględniały problem oporności lekowej.

Na skuteczność kliniczną antybiotyku wpływa nie tylko jego działanie przeciwbakteryjne, ale również właściwości farmaceutyczne i farmakokinetyczne. Proleki stosowano w celu zwiększenia trwałości i rozpuszczalności antybiotyków oraz poprawy wchłaniania po podaniu doustnym, przenikania do tkanek i okresu działania związków macierzystych. Zwiększenie poziomu w surowicy po podaniu doustnym prowadzi do wzrostu stężenia antybiotyków w tkankach.

W przypadku penicyliny i innych pokrewnych antybiotyków β-laktamowych często podaje się, że proste estry alkilowe są zbyt trwałe, aby można je stosować jako proleki. Korzystnymi prolekami mogą być podwójne estry z łącznikiem zawierającym 1-3 grupy metylenowe lub estry metoksykarbonyloalkilowe. Takie modyfikacje łańcuchów bocznych zwiększają biodostępność po podaniu doustnym, przy czym te pochodne są na tyle biolabilne, że uwalniają substancję czynną w wyniku hydrolizy katalizowanej przez endogenne lub wytwarzane przez drobnoustroje enzymy w krwioobiegu. Takie proleki penicyliny mają niewielki wpływ na problem oporności lekowej. Najważniejszym i stosunkowo dobrze poznanym mechanizmem oporności w przypadku penicylin i ściśle spokrewnionych z nimi analogów jest nabyta przez bakterie zdolność do wytwarzania hydrolizującego enzymu, β-laktamazy. Enzym ten może występować zarówno wewnątrz komórek, jak i poza nimi, co oznacza, że leki mogą ulegać rozpadowi w krwioobiegu, nawet przed dojściem do odpowiednich bakterii. Inny typ oporności lekowej może być związany z czystym mechanizmem wykluczania, który uniemożliwia przedostanie się leków do bakterii lub innych drobnoustrojów. Pochodne lipidowe według wynalazku nie ulegają tak łatwo hydrolizie w krwioobiegu, dzięki czemu można osiągnąć lepsze krążenie pochodnej leku. Sądzi się, że wyjątkowo wydajny transport do komórek i dodatkowa skuteczność nowych pochodnych lipidowych wynika z obejścia mechanizmu wykluczania, a substancja czynna jest uwalniana w innych przedziałach komórek/bakterii, gdzie może wywierać działanie niezależnie od enzymów hydrolitycznych.

Do pewnych przykładowych antybiotyków i innych środków przeciwbakteryjnych, które można przeprowadzić w pochodne według wynalazku, należą następujące związki:

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

Jak to zilustrowano powyżej, leki przeciwbakteryjne mogą zawierać więcej niż jedną grupę, którą można przekształcić w pochodną. W takim przypadku jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych można podstawić grupą lipofilową, a gdy istnieją dwie lub większą liczbę grup lipofilowych, to mogą to być takie same lub różne grupy lipofilowe.

Przeciwbakteryjne związki lipofilowe według wynalazku można wytwarzać takimi samymi ogólnymi sposobami, które przedstawiono powyżej. Jednakże należy wziąć pod uwagę, że selektywne i wydajne przekształcanie szeregu pochodnych penicyliny w pochodne może być skomplikowane na skutek różnych czynników, takich jak obecność wielu reaktywnych grup (-OH2-NH- i -NH2) w lekach macierzystych, otwieranie pierścienia β-laktamowego, inne przegrupowania lub rozpad związków.

Zatem zastosowanie grup zabezpieczających i różnych układów reagentów może ułatwić selektywne przekształcanie w pochodne, co zilustrowano na przykładzie ampicyliny (XXV) na schemacie 8.

Pierwszorzędową grupę aminową można selektywnie przekształcić w ampicylinoamid kwasu tłuszczowego (XXVI), z użyciem acylotiazolidyno-2-tionu. Tę samą grupę można zabezpieczyć benzaldehydem jako zasadę Schiffa (XXVII). Kwas karboksylowy przeprowadza się w sól cezową, którą następnie poddaje się reakcji z bromkiem tłuszczowym (RBr). W wyniku łagodnej hydrolizy kwasowej odtwarza się aminową grupę funkcyjną i otrzymuje się ester kwasu tłuszczowego z ampicyliną (XXVIII).

Selektywne przeprowadzanie trójfunkcyjnego środka przeciwgruźliczego, kwasu p-aminosalicylowego, PAS (XXIX) w pochodną, przedstawiono na schemacie 9. Sam PAS jest nietrwały w różnych warunkach reakcji i może ulegać autokondensacji lub tworzyć dimeryczne addukty. Kwas karboksyloPL 196 831 B1 wy można przeprowadzić w sól cezową, którą z kolei przeprowadza się w odpowiedni ester w reakcji z mesylanem. Chlorki kwasów tł uszczowych reagują przede wszystkim z grupą aminow ą z wytworzeniem odpowiedniego amidu. Produkty powstałe w reakcji grupy fenolowej można usunąć drogą umiarkowanie zasadowej hydrolizy.

Wytwarzanie konkretnych przeciwbakteryjnych związków według wynalazku zilustrowano w poniższych przykładach.

P r z y k ł a d 25

Ester elaidynowy kwasu p-aminosalicylowego

Do zawiesiny kwasu p-aminosalicylowego (PAS) (0,47 g, 3,1 mmola) i węglanu cezu (0,98 g, 3,0 mmole) w 50 ml bezwodnego DMF dodano mesylanu elaidylu (1,0 g, 2,9 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 60 godzin oraz w 35°C przez 48 godzin. Mieszaninę reakcyjną wyekstrahowano eterem i wodą, po czym fazę organiczną przemyto NaHCO3 (roztwór wodny) i wodą. Rozpuszczalnik odparowano, a pozostałość oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem układu rozpuszczalników heptan/CH2Cl2/AcOH/MeOH (85:15:2:2). Frakcje zawierające produkt ponownie oczyszczono (70:30:2:2), po czym jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 0,6 g (51%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 10,85 (1H, s, -OH), 7,45 (1H, d, ArH), 6,15 (1H, d, ArH), 5,95 (1H, s, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,20 (2H, t, CH2-O), 3,5 (2H, br. s, NH2), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,65 (2H, m, CH2), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 26

Kwas 4-(elaidoamido) salicylowy

Do roztworu PAS (2,6 g, 17 mmoli) w 100 ml bezwodnego THF i 4 ml pirydyny wkroplono roztwór chlorku kwasu elaidynowego (5,11 g, 17 mmoli) w 20 ml THF w 0°C. Mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 24 godziny. Dodano więcej chlorku kwasu elaidynowego (1,0 g) i po 4 godzinach dodano niewielką ilość metanolu. Rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią, a pozostał ość rozdzielono pomię dzy eter i wodę . Fazę organiczną przemyto kwasem winowym (roztwór wodny) i wodą. Rozpuszczalnik odparowano, a pozostałość rozpuszczono w 100 ml metanolu, do którego dodano 5 ml wody. Wytrącony stały osad odsączono i poddano rekrystalizacji z etanolu, w wyniku czego otrzymano 3,9 g surowego produktu. 1,5 g tego produktu rozpuszczono w 100 ml etanolu, do którego dodano 11 ml 1M NaOH (roztwór wodny). Mieszaninę mieszano w temperaturze otoczenia przez 2 godziny, po czym zakwaszono 30 ml 0,5 M kwasu winowego (roztwór wodny). Wytrącony stały osad przemyto wodą, rozpuszczono w eterze i fazę organiczną przemyto kwasem wino40

PL 196 831 B1 wym (roztwór wodny). Rozpuszczalnik odparowano, a pozostałość odparowano 2 razy z bezwodnego chloroformu i otrzymano 1,3 g (87%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 11,5 (1H, br. s, COOH), 10,15 (1H, s, Ar-OH), 7,70 (1H, d, ArH), 7,35 (1H, s, ArH), 7,05 (1H, dd, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 2,31 (2H, t, CH2-CON), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,55 (2H, m, CH2-C-CON), 1,25 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 27

Ester kwasu elaidynowego z chloramfenikolem

Do roztworu D-treo-2,2-dichloro-N-[e-hydroksy-a-(hydroksymetylo)]-p-nitrofenetyloacetamidu (0,20 g, 0,62 mmola) w 10 ml bezwodnego DMF i 2 ml pirydyny dodano roztwór chlorku kwasu elaidynowego (0,19 g, 0,62 mmola) w 3 ml DMF. Mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 12 godzin. Rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość rozdzielono pomiędzy octan etylu i wodę. Fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem układu rozpuszczalników octan etylu/heksan (1:1). Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 0,14 g (39%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 8,52 (1H, m, NH), 8,17 (2H, d, ArH), 7,12 (2H, d, ArH), 6,42 (1H, s, CHCl), 6,22 (1H, d, OH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 5,00 (1H, m, CH-O), 4,25 i 4,15 (3H, m, CH-N i CH-OCO), 2,25 (2H, t, CH2COO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,25 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 28

Ester oleilowy oksacyliny

Do roztworu soli sodowej (5-metylo-3-fenylo-4-izoksazolilo)penicyliny (oksacyliny) (1,0 g, 2,4 mmola) w 76 ml wody dodano 13,1 ml 0,2M kwasu solnego i mieszaninę odparowano. Pozostałość rozpuszczono w 50 ml metanolu i 5 ml wody. Dodano 20% roztworu CS2CO3 (w wodzie) do uzyskania pH 7. Mieszaninę odparowano do sucha.

Do roztworu pozostałości w 50 ml DMF dodano bromku oleilu (0,78 g, 2,4 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 72 godziny. Rozpuszczalnik odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość wyekstrahowano wodą i chloroformem. Fazę organiczną zatężono i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem układu rozpuszczalników octan etylu/heksan (40:60). Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 0,69 g (45%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 9,3 (1H, d, CO-NH), 7,7 i 7,5 (5H, m, ArH), 5,6 (2H, m, N-CHCH-S), 5,3 (2H, m, CH=CH), 4,4 (1H, s, CHCOO), 4,15 (2H, t, COOCH2), 2,55 (3H, s, CH3,), l, 95 (4H, m, CH2-C=), 1,55 (2H, m, CH2-C-OOC), 1,52 i 1,42 (6H, s, CH3), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 29

Ampicylinoamid kwasu elaidynowego

Do zawiesiny D-(-)-(a-aminobenzylo)penicyliny (ampicyliny) (0,10 g, 0,29 mmola) w 10 ml acetonitrylu dodano roztwór 3-tiazolidyno-2-tionoelaidyloamidu i DBU (0,043 ml, 0,29 mmola) i dwufazową mieszaninę reakcyjną intensywnie mieszano w temperaturze otoczenia przez 72 godziny. Rozpuszczalniki odparowano i pozostałość rozdzielono pomiędzy octan etylu i nasycony roztwór wodny chlorku sodu. Surowy produkt oddzielono i ponownie rozpuszczono w metanolu. Mieszaninę odparowano do sucha i otrzymano 0,1 g (55%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 8,95 (1H, d, NH), 8,5 (1H, d, NH), 7,5-7,2 (5H, m, ArH), 5,75 i 5,40 (2H, m, N-CHCH-S), 5,35 (2H, m, CH=CH), 3,85 (1H, s, CHCOO), 2,25 (2H, t, CH2CON), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,55 (2H, m, CH2-C-OOC), 1,52 i 1,42 (6H, s, CH3), 1,25 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

P r z y k ł a d 30

Ester oleilowy ampicyliny

Do zawiesiny ampicyliny (1,21 g, 3,5 mmola) i wodorowęglanu potasu (0,35 g, 3,5 mmola) w 30 ml DMF dodano benzaldehydu (0,92 g, 8,7 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w 0°C przez 4 godziny. Dodano wodorowęglanu potasu (0,35 g, 3,5 mmola) i bromku oleilu (1,21 g, 3,7 mmola) i mieszanie kontynuowano w 0°C przez 2 godziny oraz w temperaturze otoczenia przez 12 godzin. Rozpuszczalnik odparowano pod wysoką próżnią, a pozostałość wyekstrahowano octanem etylu i zimną (0°C) wodą. Fazę organiczną odparowano i otrzymano 2,46 g żółtego syropu.

Surowy produkt rozpuszczono w acetonitrylu i dodano 1M kwasu solnego do pH = 2. Dodano 30 ml wody i acetonitryl odparowano. Produkt wyekstrahowano octanem etylu i dichlorometanem. Połączone fazy organiczne odparowano i surowy produkt oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem 1% trietyloaminy w octanie etylu jako układu rozpuszczalników.

PL 196 831 B1

Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 0,8 g (38%) związku tytułowego.

¹H NMR (DMSO-d6, 300 MHz) δ: 7,5-7,2 (5H, m, ArH), 5,60 i 5,50 (2H, m, N-CHCH-S), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,5 (1H, m, CH-N), 4,35 (1H, s, CH-COO), 4,05 (2H, t, CH2-OCO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,55 (2H, m, CH2-C-OOC), 1,52 i 1,42 (6H, s, CH3), 1,25 (22H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

Leki przeciwpasożytnicze

Infekcje pasożytnicze stanowią poważny problem w medycynie i weterynarii. Pasożyty zwykle przedostają się do organizmu gospodarza z pożywieniem/wodą lub w wyniku ukąszenia przez owady. Pasożyty można znaleźć zarówno w przewodzie jelitowym (w warstwie komórek nabłonkowych, jak i w krwioobiegu, gdzie zakażeniu mogą ulec czerwone krwinki, jak i inne docelowe narządy, takie jak płuca lub mózg. Pasożyty można znaleźć zarówno wewnątrz komórek, jak i poza komórkami gospodarza. Często, jak w przypadku pierwotniaków, występują stadia w cyklu życia pasożyta, przy czym nie wszystkie te stadia dają się leczyć.

Najważniejszym zakażeniem pasożytniczym u ludzi jest malaria, podczas gdy w przypadku zwierząt, zwłaszcza ptaków (drobiu) poważny problem stanowi zakażenie przewodu jelitowego kokcydioidami. Gdy nie stosuje się leczenia, odchody będą zawierać spory, co prowadzi do powtórnego zakażenia zwierzęcia lub nowych osobników (a także przeniesienie zakażenia na inne gatunki).

Bardzo ważne jest zapewnienie skutecznego transportu substancji czynnej do samego pasożyta lub, jak to jest np. w przypadku malarii i kokcydoioz, do komórek zarażonych pasożytem

Lipofilowe przeciwpasożytnicze pochodne według wynalazku można wytwarzać ogólnymi sposobami syntezy opisanymi powyżej.

Przykładowo na schemacie reakcji 10 przedstawiono acylowanie przeciwmalarycznego leku, hydroksychlorochiny (XXX). Reakcja przebiega stosunkowo selektywnie przy pierwszorzędowej grupie OH.

Działanie biologiczne

Poniżej opisano doświadczenie ilustrujące zwiększone działanie przeciwmalaryczne wybranych pochodnych hydroksychlorochiny.

Wpływ estru kwasu elaidynowego hydroksychlorochiny na malarię myszy

Czterodniowy test ze szczepem NK65 wrażliwego na lek P. berghei przeprowadzono na samicach myszy albinoskich Swiss z dawkami 0,063, 0,25, 1,0 i 4 mg/kg elaidynianu hydroksychlorochiny i 0,094, 0,395, 1,5 i 6 mg/kg hydroksychlorochiny, podawanych ś ródotrzewnowo przez 4 dni grupom składającym się z 3 myszy. Inokulum pasożytnicze w postaci 10⁷ zakażonych komórek wstrzykiwano dożylnie w dniu 0 i tego samego dnia podawano lek. Zwierzętom podawano lek przez 3 następne dni, a w piątym dniu przygotowano preparaty w postaci błon z krwi ogonowej do oceny postępu choroby pasożytniczej. Molowo pochodna kwasu elaidynowego była 2,5-3 razy bardziej skuteczna niż hydroksychlorochina w czterodniowym teście. Odkrycie to może mieć wielkie znaczenie w leczeniu malarii u ludzi.

Ta b e l a 3

Związek	Wartość ED50 (błąd standardowy) mg/kg	Wartość ED90 mg/kg	Wartość ED99 mg/kg
Siarczan hydroksychlorochiny	1,74(1,34-2,14)	2,75	4,52
Elaidynian hydroksychlorochiny (wartość x 433/600)	0,71(0,58 - 0,83)	0,93	1,24

PL 196 831 B1

W tabeli podano skuteczne dawki zapewniające zmniejszenie ilości pasożytów malarii P. berghei w krwi myszy o 50, 90 i 99% przy użyciu siarczanu hydroksychlorochiny lub elaidynianu hydroksychlorochiny.

Do przykładowych leków przeciwpasożytniczych, które można przeprowadzić w pochodne według wynalazku należą:

Malaria pozostaje najbardziej rozpowszechnioną chorobą pasożytniczą, przy czym ocenia się, że liczba przypadków malarii każdego roku osiąga 200-500 milionów. Nabyta oporność na leki przeciwmalaryczne stanowi narastający problem.

Człowiek naturalnie zaraża się sporozoitami wstrzykniętymi podczas ukąszenia przez zarażoną samicę komara anopheline. Pasożyty szybko opuszczają krwioobieg i gromadzą się w komórkach parenchymalnych wątroby, gdzie mnożą się i rozwijają w schizontach tkankowych. Środki można stosować w profilaktyce przyczynowej, gdy działają na postacie tkankowe zarodźców w wątrobie. Wybiórcze działanie pochodnych lipidowych według wynalazku na tkankę wątrobową powoduje, że związki te wykazują zwiększoną aktywność w stosunku do tkankowych postaci choroby malarycznej i mogą niszczyć wątrobowe formy P. vivax i P. ovale, które wykazują pewne pasożyty tkankowe wykazujące przetrwałość i rozwijające się później, co powoduje nawroty zakażenia krwinek czerwonych w miesią ce lub lata po ataku pierwotnym.

PL 196 831 B1

P. falciparum powoduje ponad 85% przypadków malarii u ludzi. Oporne szczepy P. falciparum nie nagromadzają leku w wystarczająco dużym stężeniu. Blokery kanałów Ca²⁺ mogą częściowo odtworzyć wrażliwość na leki, takie jak chlorochina. Oporność krzyżowa na szereg chemicznie niespokrewnionych leków jest zbliżona do wielolekowej oporności obserwowanej w chorobach nowotworowych.

Same kwasy tłuszczowe mogą wywierać działanie przeciwmalaryczne (Krugliak i inni, Experimental Parasitology 81, 97-105, 1995). Kwasy tłuszczowe, takie jak kwas oleinowy, elaidynowy, linolowy i linolenowy, hamują rozwój pasożytów we krwi myszy zarażonych Plasmodium vinckei petteri lub Plasmodium yoelii nigeriensis.

Jednakże wewnątrzkomórkowe stężenie niezbędne do osiągnięcia podobnego działania w przypadku czł owieka wymaga nierealnie wysokiego wchł aniania kwasów tł uszczowych.

Przeciwmalaryczne lekowe pochodne według wynalazku są nieoczekiwanie skutecznie dostarczane do pasożytów wewnątrzkomórkowych w wysokim stężeniu, a nawet mogą obchodzić mechanizm oporności lekowej.

Poniżej podano przykład ilustrujący wytwarzanie przeciwmalarycznej pochodnej według wynalazku.

P r z y k ł a d 31

7-Chloro-4-[4-[etylo(2-elaidoiloksyetylo)amino]-1-metylobutyloamino]chinolina

Do roztworu 7-chloro-4-[4-(etylo(2-hydroksyetylo)amino]-1-metylobutyloamino]chinoliny (hydroksychlorochiny) (3,17 g, 9,4 mmola) w 30 ml dichlorometanu dodano chlorku kwasu elaidynowego (2,82 g, 9,4 mmola) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 48 godzin. Dodano niewielką ilość metanolu i rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość dwukrotnie oczyszczono w kolumnie z żelem krzemionkowym (pierwszy przebieg: chloroform/metanol 9:1, drugi przebieg: chloroform/metanol 95:5). Jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 1,18 g (21%) związku tytułowego.

¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 8,52 (1H, d, ArH), 7,95 (1H, d, ArH), 7,75 (1H, d, ArH), 7,35 (1H, dd, ArH), 6,42 (1H, d, ArH), 5,35 (2H, m, CH=CH), 4,15 (2H, t, CH2), 2,7 (2H, t, CH2), 2,55 (2H, q, CH2), 2,52 (2H, t, CH2), 2,25 (2H, t, CH2-COO), 1,95 (4H, m, CH2-C=), 1,5 (4H, m, CH2), 1,25 (23H, m, CH2), 1,0 (3H, t, CH3), 0,85 (3H, t, CH3).

Poniżej podano pewne kolejne przykłady leków z innych kategorii leków, które można przeprowadzić w pochodne lipofilowe.

Leki działające na OUN

PL 196 831 B1

PL 196 831 B1

Poniższe ogólne schematy reakcji ilustrują wytwarzanie pochodnych warfatyny i metoprololu. Na schemacie 11 przedstawiono acylowanie antykoagulanta, warfaryny (XXXI).

Selektywne acylowanie grupy hydroksylowej metoprololu (XXXII) jest skomplikowane w obecności aminowej grupy funkcyjnej. Grupę aminową dogodnie zabezpiecza się jako pochodną BOC, po czym grupę OH przekształca się w ugrupowanie estru z użyciem chlorku kwasu tłuszczowego. Reakcje te przedstawiono na schemacie 12.

Poniżej podano konkretny przykład reakcji ze schematu 11.

P r z y k ł a d 32

3-(a-Acetonylobenzylo)-4-elaidoiloksykumaryna

Do roztworu 3-(a-acetonylobenzylo) -4-hydroksykumaryny (warfaryny) (3,70 g, 12 mmoli) w 120 ml bezwodnego dioksanu i 25 ml pirydyny dodano chlorku kwasu elaidynowego (3,60 g, 12 mmoli) i mieszaninę reakcyjną mieszano w temperaturze otoczenia przez 4 godziny. Rozpuszczalniki odparowano pod wysoką próżnią. Pozostałość rozdzielono pomiędzy eter i wodę. Fazę organiczną przemyto kwasem winowym (roztwór wodny), NaHCO3 (roztwór wodny) i wodą. Wysuszoną fazę organiczną zatężono i produkt oczyszczano w kolumnie z żelem krzemionkowym, z użyciem układu eluującego heptan/octan etylu (6:1). Zanieczyszczone frakcje ponownie oczyszczono, po czym jednorodne frakcje odparowano i otrzymano 5,1 g (70%) związku tytułowego w postaci bladożółtego oleju.

PL 196 831 B1 ¹H NMR (CDCl3, 300 MHz) δ: 7,55-7,15 (9H, m, ArH), 5,38 (2H, m, CH=CH), 4,78 (1H, t, CH), 3,45 (2H, m, CH2-COCH), 2,75 (2H, t, CH2-COO), 2,18 (3H, s, CH3), 1,95 (4H, m, CH2-CH=); 1,85 (2H, m, CH2-C-COO), 1,5-1,2 (20H, m, CH2), 0,85 (3H, t, CH3).

Jak to zaznaczono uprzednio, wynalazek ogólnie dotyczy wszelkich klas związków biologicznie czynnych, a nie jedynie związków użytecznych w medycynie lub weterynarii. W szczególności związki agrochemiczne zawierające jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenylowych, aminowych, amidowych, tiolowych, karboksylowych i ugrupowań estru karboksylowego można przekształcać w pochodne według wynalazku. Do przykładowych związków chemicznych do stosowania w rolnictwie i ogrodnictwie należą:

PL 196 831 B1

Claims (38)

1. Zastrzeżenia patentowe

   1. Pochodne lipofilowe adrenokortykosteroidu wybranego z grupy obejmującej betametazon, kortyzon, deksametazon, fluocynolon, fludrokortyzon, hydrokortyzon, metyloprednizolon, prednizolon, triamcynolon, eprozynol, parametazon, prednizolon, beklometazon i orcyprenalinę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych i aminowych, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym adrenokortykosteroidzie jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
2. 2. Pochodne lipofilowe według zastrz. 1, stanowiące pochodne adrenokortykosteroidu wybranego spośród prednizolonu i betametazonu.
3. 3. Związek według zastrz. 1, który stanowi 21-elaidynian 11β, 17α, 21-trihydroksypregna-1,4-dieno-3,20-dionu.
4. 4. Związek według zastrz. 1, który stanowi 21-elaidynian 9-fluoro-11 β, -17, 21-trihydroksy-16e-metylopregna-1,4-dieno-3,20-dionu.
5. 5. Pochodne lipofilowe niesteroidowego leku przeciwzapalnego (NSAID) wybranego z grupy obejmującej acemetacynę, alklofenak, amfenak, aspirynę, bendazak, benorylat, benoksaprofen, kwas

   PL 196 831 B1 bukloksowy, bufeksamak, bumadyzon, butybufen, karprofen, cynmetacynę, klidanak, klometacynę, klopirak, diklofenak, diflunizal, etodolak, etofenamat, felbinak, fenbufen, fenklofenak, fenklorak, fendosal, fenoprofen, fentiazak, kwas flufenamowy, flurbiprofen, glafeninę, ibufenak, ibuprofen, indometacynę, izofezolak, izoksepak, ketoprofen, ketorolak, lonazolak, kwas meklofenamowy, kwas mefanamowy, kwas metiazynowy, nabumeton, naproksen, kwas nifluminowy, oksametacynę, oksaprozynę, pirazolak, piroksykam, kwas protyzynowy, kwas salicylowy, sulindak, kwas tiaprofenowy, tenidap, tenoksykam, tiaramid, tinorydynę, kwas tolfenaminowy, tolmetynę i zomepirak, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym niesteroidowym leku przeciwzapalnym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-hepta-decenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
6. 6. Pochodne lipofilowe według zastrz. 5, stanowiące pochodne niesteroidowego leku przeciwzapalnego wybranego spośród diklofenaku, indometacyny, naproksenu i piroksykamu.
7. 7. Związek według zastrz. 5, który stanowi ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu 2-(2,6-dichlorofenylo)aminobenzenooctowego.
8. 8. Związek według zastrz. 5, który stanowi cis-9'-oktadecenyloamid kwasu 1-(p-chlorobenzoilo)-5-metoksy-2-metyloindolo-3-octowego.
9. 9. Związek według zastrz. 5, który stanowi cis-9'-oktadecenyloamid kwasu S-(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego.
10. 10. Związek według zastrz. 5, który stanowi ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu S-(+)-2-(6-metoksy-2-naftylo)propionowego.
11. 11. Związek według zastrz. 5, który stanowi 1,1-ditlenek 4-O-(trans-9'-oktadecenoilo)-2-metyloN-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazono-3-karboksyamidu.
12. 12. Związek według zastrz. 5, który stanowi 1,1-ditlenek 4-O-(cis-11'-ejkozenoilo)-2-metylo-N-(2-pirydylo)-2H-1,2-benzotiazono-3-karboksyamidu.
13. 13. Związek według zastrz. 5, który stanowi ester cis-9'-oktadecenylowy kwasu 2-hydroksybenzoesowego.
14. 14. Związek według zastrz. 5, który stanowi benzoesan 2-(cis-9'-oktadecenoksy)etylu.
15. 15. Związek według zastrz. 5, który stanowi kwas 2-(cis-9'-oktadecenoksy)benzoesowy.
16. 16. Związek według zastrz. 5, który stanowi ester etylowy kwasu S-(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowego.
17. 17. Związek według zastrz. 5, który stanowi kwas S-(+)-2-(6-[cis-9'-oktadecenoksy]-2-naftylo)propionowy.
18. 18. Pochodne lipofilowe leku przeciwrakowego, wybranego z grupy obejmującej megestrol, medroksyprogesteron, heksestrol, trilostan, aminoglutetimid, epitiostanol, kalusteron, 2-etylohydrazyd kwasu podofilinowego, pirarubicynę, doksorubicynę, daunorubicynę, paklitaksel, mopidamol, mitoksantron, lonidaminę, etopozyd, eflornitynę, defosamid, trimetreksat, metotreksat, denopterynę, tioguaninę, tiamiprynę, merkaptopurynę, dakarbazynę, nimustynę, chlorozotocynę, melfalan, estramustynę, cyklofosfamid, chlorambucyl i trimetylolomelaminę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, tiolowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku przeciwrakowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
19. 19. Pochodne lipofilowe według zastrz. 18, stanowiące pochodne leku przeciwrakowego wybranego spośród chlorambucylu, melfalanu i paklitakselu.
20. 20. Związek według zastrz. 18, który stanowi ester oleilowy chlorambucylu.
21. 21. Związek według zastrz. 18, który stanowi mefalanoamid kwasu elaidynowego.
22. 22. Związek według zastrz. 18, który stanowi 2'-elaidynian paklitakselu.
23. 23. Związek według zastrz. 18, który stanowi daunorubicynoamid kwasu elaidynowego.
24. 24. Związek według zastrz. 18, który stanowi doksorubicynoamid kwasu elaidynowego.
25. 25. Związek według zastrz. 18, który stanowi oleilokarbaminian daunorubicyny.
26. 26. Związek według zastrz. 18, który stanowi oleilokarbaminian doksorubicyny.

    PL 196 831 B1
27. 27. Pochodne lipofilowe środka przeciwdrobnoustrojowego wybranego z grupy obejmującej oksacylinę, ampicylinę, amoksycylinę, cefaleksynę, cefalotynę, cefalosporynę, doksycyklinę, chloramfenikol, kwas p-aminosalicylowy, etambutol, cyprofloksacynę, enrofloksacynę, difloksacynę i danofloksacynę, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybraną spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym środku przeciwdrobnoustrojowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
28. 28. Pochodne lipofilowe według zastrz. 27, stanowiące pochodne środka przeciwdrobnoustrojowego wybranego spośród kwasu p-aminosalicylowego, chloramfenikolu, oksacyliny i ampicyliny.
29. 29. Związek według zastrz. 27, który stanowi ester elaidylowy kwasu p-aminosalicylowego.
30. 30. Związek według zastrz. 27, który stanowi kwas 4-(elaidoamido)salicylowy.
31. 31. Związek według zastrz. 27, który stanowi ester kwasu elaidynowego z chloramfenikolem.
32. 32. Związek według zastrz. 27, który stanowi ester oleiIowy oksacyliny.
33. 33. Związek według zastrz. 27, który stanowi ampicylinoamid kwasu elaidynowego.
34. 34. Pochodne lipofilowe leku przeciwpasożytniczego wybranego z grupy obejmującej amodiachinę, hydroksychlorochinę, meflochinę, mepakrynę, dekochinat, dinitolmid, związek o wzorze i zwią zek o wzorze zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku przeciwpasożytniczym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
35. 35. Związek według zastrz. 34, który stanowi 7-chloro-4-(4-[etylo(2-elaidoiloksyetylo)amino])metylobutyloamino]chinolon.
36. 36. Pochodne lipofilowe leku sercowo-naczyniowego wybranego z grupy obejmującej kaptopryl, enalapryl, bunitrolol, labetalol i metoprolol, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funkcyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, tiolowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym leku sercowo-naczyniowym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R, w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.
37. 37. Związek według zastrz. 36, który stanowi 3-(a-acetonylobenzylo)-4-elaidoiloksykumaryna.
38. 38. Pochodne lipofilowe środka agrochemicznego wybranego z grupy obejmującej aminotriazol, asulam, benazolinę, bromofenoksym, bromoksynil, 2,4-D, dikambę, dichlobutrazol, dinoterb, fluazyfop, mekoprop, pikloram, sulfometuron, metamidofos, trichlorofon, ancymidol, hormodynę, cykloheksymid, hymeksazol i etyrymol, zawierającego w strukturze cząsteczkowej jedną lub większą liczbę grup funk50

    PL 196 831 B1 cyjnych wybranych spośród grup alkoholowych, eterowych, fenolowych, aminowych, amidowych, karboksylowych i ugrupowań estru kwasu karboksylowego, przy czym jedna grupa funkcyjna w tym środku agrochemicznym jest zastąpiona grupą lipofilową wybraną spośród grup RCOO-, RCONH-, RCOS-, RCH2O-, RCH2NH-, -COOCH2R, -CONHCH2R i -SCH2R w których R oznacza grupę lipofilową wybraną z grupy obejmującej cis-8-heptadecenyl, trans-8-heptadecenyl, cis-10-nonadecenyl i trans-10-nonadecenyl.